«Kógildir kólden ne paida, jaǵasy jaisyz jar bolsa»? Halyq qalt aitqan ba? Alakóldiń jaǵasy jabaiy týrizmniń ordasyna ainaldy degendi estigende, oiǵa osy terme oralatyn. Sol Alakól biyl adam tanymastai ózgerdi. Ózgergendi kóz kórdi.
Alataý men Tarbaǵataidy, Jetisý men Arqany tel emgen tóldei Alakóldiń jatysy da erekshe. Beine bir Balqashtan bólinip shyǵyp, jaziraly jazyqtan taý qoinyna qotaryla kóshkendei. Nemese Saryarqanyń saf aýasyn, Tarbaǵataidyń kieli topyraǵyn, Jetisýdiń shipaly aidynyn alyp tostaǵanǵa tabiǵat-ananyń ózi quiyp qoiǵandai. Sodan da bolar, kóldiń basqasyn qoiyp, batpaǵynyń ózi - myń bir dertke daýa. Osyny oilaǵanda, «Alakóldiń Antaliiadan nesi kem?» dep Dospanbetshe sóilegiń keledi.
Servis jáne infraqurylym. Týrizmdi damytqyń kelgen eken, osy ekeýinsiz bolmaidy. Alakóldiń alabóten bailyǵyn el igiligine jaratýdyń jalǵyz joly da sol ekeýine tirelip tur. Aimaq basshysy Danial Ahmetovtiń jaǵany abattandyrýdaǵy eń birinshi maqsaty osy bolatyn. Abattandyrý jaǵalaýdaǵy jónsizdiktermen kúresten bastaldy. Óitkeni, sózi ótip, qoly jetkender aidynnyń jaǵasyndaǵy jerdi bólip-bólip, jeke menshigine baiaǵyda-aq ótkizip alǵan bolatyn. Sol 147 telimniń barlyǵy súzgiden ótip, talapqa qanshalyqty sai bop turǵany zerdelengen.
-Júrgizgen jumystar nátijesinde kól jaǵalaýyndaǵy 147 kásipkerlik nysannyń ishinen memorandým talaptaryna sáikes kelgen 123 demalys úii maýsymǵa daiyn dep anyqtalǵan. Alaida, 24 kásipkerlik nysanda órt jáne sanitarlyq qaýipsizdik erejelerine qaishy jaittar oryn taýyp, eskertý berildi. Olarmen túsindirý jumystary júrgizilýde, - deidi Úrjar aýdandyq turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyǵy bólimi basshysynyń mindetin atqarýshy Serik Tilemisov.
Jabaiy týrizm de aýrý siiaqty. Shaýyp kelip, aiańdap qaitady. Sondyqtan Alakóldiń ainalasyn bir jyldyń ishinde retke keltirý múmkin emes. Tek biyldyń ózinde oblys biýdjetinen jaǵalaýdy janǵa jaily etý úshin 500 mln. teńgeden astam qarajat bólingen. Sonyń 140 mln. teńgesi demalys saiabaǵyn salýǵa jumsaldy. Merdiger dep tanylǵan «Eńbek Semei» jáne «Rýlan Servis LTD» kompaniialary bólingen qarjyny tolyq igerdi. Saiabaq aýmaǵynda 330 túp kóshet egilip, jasyl jelekti tamshylatyp sýarý júiesi ornatyldy. Seiil qurǵan halyq júrip-turatyn soqpaqtyń bárine qyrly tastan jelekjol tóselip, aspaly shamdar qoiyldy, sýburqaq salyndy. Mundai saiabaq Alakóldiń ajaryna ár qosqany anyq. Keńes kezinde osy jerdiń batpaǵyna aýnap qaitatyn ǵaryshkerlerge de mundai jaǵdai jasalmaǵan. Alakóldiń el igiligine ainalǵanyn osydan-aq kórýge bolady.
Alakóldiń óz Arbaty bar. Bul jobaǵa 56,1 mln. teńge jumsalypty. «Maqanshy» kommýnaldyq memlekettik kásiporny iske asyrǵan ilkimdi joba zamanaýi dizainymen erekshe. Ásirese 3D qalyptaǵy tas tósenishter kózdiń jaýyn alady. Óskemen qalasyndaǵy «Mashzavod» AQ jasap shyǵarǵan bes metrlik shoiyn shamshyraqtar da Arbattyń sánin asha túsken. Al jaǵajaiǵa túse beris jerlerdi aǵash terrasamen kómkerý úshin 56,7 mln. teńge jumsalypty.
Teatrdyń kiim ilgishten bastalatyny siiaqty, týrizm kólik infraqurylymynan bastalady. Sol úshin avtobekettiń aýmaǵyn kórer kózge kórikti, kirgen kólikke yńǵaily etý úshin 22,5 mln. teńge bólingen bolatyn. Bul joba da mejeli ýaqytynda, talapqa sai júzege asty.
Alakóldiń jaǵasynda jypyrlap turatyn kólikter de osydan bylai tártipke baǵynatyn bolady. Aýdany 2,25 gektar alqap abattandyrylyp, 200 oryndyq avtoturaq salynýda. Búgingi tańda jerdi tegisteý, qorshaý ornatý, jaryqtandyrý jumystary aiaqtalypty.
Kólge aparatyn ishki joldar da jóndeý kórip jatyr. Sonyń arqasynda jalpy uzyndyǵy 4,4 shaqyrym jol ortasha jóndeýden ótip, kóshe shamdary ornatyldy. Ol úshin 111,4 mln. teńge jumsalǵan.
-Demalýshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda Alakól jaǵalaýynda 80 beinekamera qoiyldy. Olardan alynǵan aqparat tórt politsiia beketine taratylady. Sonymen qatar, bir meditsinalyq beket ashyldy. Sonyń bárine 19,5 mln. teńge bólinip, tolyq igerildi, - deidi Serik Tilemisov.
Oblystan túsken qarjyǵa qarap otyrmai, aýdan basshylyǵy da óz álinshe týrister tartýǵa qam qyldy biyl. Kóldiń kelbetin kóriktendire túsý úshin demalys aimaǵyna aýdandyq biýdjet esebinen terek, jóke, qyzyl búrgen siiaqty 3500 túp kóshet, 10000 túp gúl egilgen eken. Qabanbai aýylynan Alakól jaǵalaýyna deiingi joldyń eki jaǵynan 2500 túp shynar kósheti otyrǵyzylyp, tamshylap sýarý ádisine jalǵandy.
Mine, «Alakól adam tanymastai ózgerdi» dep bórkimizdi aspanǵa atqyzǵan sharýalardyń uzyn-yrǵasy osyndai. Endigi mańyzdy másele jol men jaǵany bekemdeý jumystaryna tirelip tur. Bir Semeidiń ózinen kúnine 11 avtobýs reisi qatynaitynyn eskersek, jol sapasyn jaqsartý nómiri birinshi máselege ainalyp otyr. Soǵan qatysty jiyn ótkizgen oblys ákimi Óskemen-Shar-Jalańashkól baǵytynda temirjol marshrýtyn ashý qajettigin aitqan bolatyn. Jyl sońyna deiin osy tapsyrma júzege asyp jatsa, Alakólge aǵylǵan halyq sany 600 myńǵa jetip jyǵylady degen esep bar. Al tasjoldardy jóndeýge eki milliard teńge kóleminde qarjy igerilmek. Bul – keler jyldyń mejesindegi sharýa.
Alataýdyń Tarbaǵatai qoinaýyna entelei enip, jyl saiyn jaǵasyn kemirip jatýynyń sebebin dóp basyp anyqtaýda zertteýshi mamandar bir toqtamǵa kele almai júr. Degenmen, 2018 jyly jaǵany bekemdeý jumystary qolǵa alynbaq. Buǵan deiin de bul másele birneshe ret kóterilgeni belgili. Tipti joba ázirlenip, smetasy túzilgen eken. Ol boiynsha jyldam qarqynmen egilip jatqan tustarǵa tosqaýyldar ornatylýy tiis. Búgingi jaǵdaidy qaita baǵamdap, jobany jetildire túsý qajet. Osydan keiin baryp jaǵany bekemdeý baǵytynda aýqymdy jumystar iske asatyn bolady.
Súmbile týmai sý sýyp, tamyzdyń ortasynan beri jaǵalaýdan maza ketkenine qaramastan, Alakólde birneshe nysan áli jumys istep tur. Qalǵandary ýaqytsha jumysyn toqtatypty.
- Ótken jyly 180 oryndyq demalys bazasynyń qurylysyn bastaǵanbyz. Biyl shilde aiynda kirgenbiz. «Damý» arqyly berilgen 132 mln teńge nesiemiz bar. 14 paiyzdyq ústemeniń 10 paiyzyn memleket tólep jatyr. Bazany ákimdik bergen jobamen salǵanbyz. Kelýshilerge qatty unap jatyr. Biyl kún erte sýyp ketti. Sondyqtan bazany jaba turýǵa týra keldi. Qazir Alakólde birneshe demalys úii ǵana ashyq tur, - deidi Nurziia Saǵatbaeva.
Jazdyń qyzyǵyn Alakólde ótkergen jandardyń bári atalǵan ózgeristerge dán riza.
- Alakólde bir apta tegin demaldym. Osy aýdannyń týmasy bolǵandyqtan, jaǵalaýdyń jaiyna etene qanyqpyn. Biyl jasalǵan jumystar bárimizdi qýantty. Ózimizdi teledidardan kóretin sheteldik kýrorttarda júrgendei sezindik, - deidi qart ustaz Amantai Ospanov.
Sońǵy jyldary Alakólge óner juldyzdary men tanymal tulǵalar turaqty kelip júr. Sol úrdiske biyl da adaldyq tanytqandardyń biri – áigili ánshi Roza Rymbaeva.
- Biyl tórtinshi jyl qatarynan Alakóldiń jaǵasynda demaldyq. Bes kún boiy bala-shaǵammen birge «Buǵaz» demalys bazasynda jattyq. Ózgeris kózge uryp tur. Bári unady, - deidi Qazaqstannyń halyq ártisi Roza Rymbaeva.
Jekeniń menshigindegi demalys úilerin retke keltirip, talapqa sai etý, jabaiy jaǵajaiǵa ainalyp ketken oryndy abattandyrý ońai bolǵan joq, árine. Al servis sapasyn kóterý, qarasy qalyń týristke qalaǵanyn usyný – kásipkerlerdiń isi. Ony Alakólge sońǵy barǵanynda aimaq basshysy da aitqan bolatyn.
-Jobanyń birinshi kezeńinde memleket tarapynan istelýi tiis sharýanyń bári isteldi. Endi servis salasyn damytý qajet. Eýropadaǵydai qarapaiym tamaq usynatyn shaǵyn dámhanalar jelisin qalyptastyrý kerek. Al keleshek úshin tanymal meiramhana brendterin tartýǵa bolady, - degen oblys ákimi.
Aldaǵy ýaqytta kóldiń sol jaǵalaýy da el igligine berilmek. Onda saýda pavilondarymen birge memleket kásipkerlerge jalǵa beretin demalys oryndary boi kótermek. Alakóldiń ataǵy dúrkirep, meimanasy tasityn shaǵy áli alda.
Esimjan Naqtybaiuly
