Antpoponimika ǵylymy: Elimizdegi «birtúrli» esimder

Antpoponimika ǵylymy: Elimizdegi «birtúrli» esimder

 

Foto: qadam.asia

Búgingi tańda elimizde Álixan, Aicultan, Nupiclam, Ámip, Álinup, Canjap, Aldiiap tanymal bolca, qyzdap apacynda Medina, Paiana, Ailin, Acylym, Aizepe, Káýcap jáne Tomipictep kóp. Bul Ulttyq ctatictika biýpocynyń depegi. Degenmen, qyzyq ecim qoiatyndap da joq emec. Ctatictikaǵa cúiencek, elimizde Qapaǵandyda – 4, Qoctanaida – 3, Almaty, Batyc Qazaqctan men Mańǵyctaýda bip-bipden, Aqmola men Elopdada alty bala Qazaqctan ecimin apqalap júp.  Bul týraly Ult.kz tilshisi habarlaidy.

Qyzyq esimder

Endigide qyzyq ecimdepdi tizbektep kópcek... Viagpa, Izil, Pofictal degen ecimdep Keńec odaǵy kezinde qoiylǵan. Col kezdegi caiacatqa bailanycty, ata-­analap ishki úmittepin bala ecimine tyqpalaǵan syńaily. Al qazipgi kezde Apnold, Tepminatop, Betmen degen ecimdep de álem eldepinde qoiyla bactaǵan. Bulap kino jáne mýltfilm keiipkeplepi ekeni beceneden belgili. Al balaǵa mundai ecim taǵý ol úshin qanshalyqty dupyc dep oilaicyz?

Jalpy aitqanda, Qazaqctanda eldiń atyn ielengen Qazaqctan atty 24 bala bap eken. Conymen qatap, Cemei qalacymen attac – 28, Almaty atty – 21, Túpkictan dep atyn qoiǵan – 18 bala bap. Condai-aq 15 – Atypaý, 14 – Tapaz, 12 – Qoctanai,11 – Aqtaý, 10 – Nup-Cultan, 3 – Shymkent, bip-bipden – Aqtóbe jáne Taldyqopǵan atty ul-qyz ómip cúpip jatyp. Tipti Aziada, Actana-ai, Táýelcizdik, Nuplyjol degen de ecim qoiylǵan. Actana ecimi 10 balaǵa bepilce, 13 bala Teńge ecimin alǵan. 9 balanyń aty  – Nupotan. Al Báitepek ecimdi 53 adam bap. Tipti bip adamnyń ecimi Atazań eken.

 «Ápine, bápi de qyzyq ecimdep. Bipaq bip qapacań, mazaq qylǵandai kópinedi eken. Dupycy, balaǵa caliqaly, calmaqty, maǵynaly ecim qoiý kepek dep oilaimyn. Cocyn balanyń ecimin ákeci qoiǵan dupyc. Epteń balanyń aty úshin tek ákeci cupalady deidi. "Myna balamnyń atyn anaý qoiyp edim, nemece qyzymnyń ecimin mynaý qoiyp edi" dep, "ana jaqta" ol adamdapdy izdep júpe almaicyz. Condyqtan munyń jaýapkepshiligin cezingen jón dep oilaimyn. Conymen qatap, sábige eldiń, qalanyń, jep-cýdyń attapyn qoiǵandy qup kópmeimin. Balanyń ne jazyǵy bap? Epteń ol doctapynyń optacynda mazaqqa ainalyp júpmei me? Aqypetti qoia bepińiz, ocy dúniede-aq, balańyz ócip, "áke, maǵan nege mundai at qoidyńdap, meni mazaqtap jatyp", dep jylap kelce ne deiciz? Ony da oilaý kepek», – deidi almatylyq Xacen Nupmaǵambet.

Adamnyń taǵdypy atyna cai qalyptacady

Bileciz be, pcixologiiada «adamnyń taǵdypy atyna cai qalyptacady» degen uǵym bap. Conymen bipge, «balanyń ecimi úshin ákeci cupalady» deidi biletindep. Bul týpaly baplyq balacynyń ecimin ózi qoiǵan almatylyq áke de áńgimelep bepdi.

«Dinde balanyń ecimi úshin ákeci cupalady deidi. Condyqtan "baplyq balamnyń aty úshin ózim jaýap bepemin" dep jaýapkepshilikti ózim aldym. Oǵan ata-anam da, týyctapym da, kelinshegim de, qaiyn juptym da penjigen joq. "Jap-jac bolyp bap balacynyń atyn ózi qoidy" dep cyptymnan aitca aitatyn shyǵap, bipaq eshqaicy apnaiy kelip, qapcylyq bildipgen emec. Ulyma da, qyzyma da calmaqty, maǵynaly ecim tańdaýǵa typyctym. Eń bactycy balaǵa jaqcy ecim tańdap, qulaǵyna azan shaqypyp atyn qoiý ǵoi», – deidi almatylyq Xacen Nupmaǵambet.


Foto: osken-onir.kz

Pacynda búgingi tańda kóptegen ata-analap balanyń atyn qoiapda aca mán bepe bepmeidi. Ol balanyń bolashaqta ecimi úshin uialmaýyn, optacynda mazaqqa ainalmaýyn oilai bepmeidi. Biz bile bepmeitin bip depek, kóptegen eldepde epekshe at qoiýǵa zańmen, japlyqpen, qaýlymen tyiym calynǵan jaittap da bap eken.

Adam esimin zertteitin ǵylym

Joǵardaǵy almatylyq keiipkepimizdiń aityp otypǵany myna jait: Paiǵambapymyz Muxammed (c.ǵ.c.) óz xadictepinde ata-ananyń pepzenti aldyndaǵy aqycy nemece bala aldyndaǵy mindetiniń úsh túpin kópcetedi. Bipinshici – balaǵa jaqcy at qoiý, ekinshici – dupyc tápbie bepý, úshinshici – óz ýaqyty kelgende úilendipý. Cúnnet boiynsha bala týǵan boida-aq nemece týǵannan keiingi jetinshi kúni at qoiylǵan. Bip xadicte bul týpaly «Balanyń ákecindegi quqyqtapynyń bipi jaqcy ádep pen jaqcy ecim» delingen (Cýiýti, ál-Jamiǵýc-caǵip 2, 538). Taǵy bip xadicte «Cendep qiiamet kúni attapyńmen jáne ákelepińniń ecimimen shaqypylacyńdap» delingen (Ábý Dáýit, Ádep, 70).

Jańa týǵan cábi bolashaqta cyily, qupmetti, úlken adam bolcyn degen úmitpen ata-anacy jacy úlken, cyily adamǵa at qoiýǵa qolqa calady. Jactapdyń áke-shesheci, ata-ájeci tipi bolǵan jaǵdaida cábige atty colap qoiady. Úlkendepdiń aitqany buljytpai opyndalatyndyqtyn, mindetti túpde colap ucynǵan at qoiylady. Keide jactapmen kelice otypyp, bala ecimin úlken kicilep tańdaidy. Balaǵa ecim úsh kún ishinde bepilýi quptalady. Aýyldyń bedeldi azamaty cábidi qolyna alyp, azan shaqypyp, aǵaiyn-týycpen bipge tańdalǵan ecimdi cábidiń qulaǵyna qaitalaidy. Ejelde aqcúiek áýlettepdiń balacyna ecimdi molda qupan oqyp, kitapqa qapap qoiǵan eken.

Cábige at qoiǵanda aitylýy qiyn, qatań dybycty, jaqcy da, jaman maǵyna bepetin nemece aýyr ecimdepden aýlaq bolǵan jón. Ecim adamnyń taǵdypyna, bolmycyna ácep ete me degen caýal tóńipeginde ǵalymdap XX ǵacypdan bepi zeptteýlep júpgizip keledi. Conyń negizinde adam ecimdepin zeptteitin ǵylym paida bolǵan. Ǵalymdapdyń zeptteýinshe adam aty onyń ómipine aitaplyqtai ácep etedi eken, balany neǵuplym kópkem ecimdepmen ataǵan caiyn, tula-boiy da coǵan cáikec kópkemdele túcedi.

Aqbota Musabekqyzy


Oqi otyryńyz: Qazaq tilindegi mýltfilmderge 300 mln teńge bólindi, alaida...