Halyqaralyq Amnesty International quqyq qorǵaý uiymy Qytaidyń Shyńjań aimaǵyndaǵy musylmandardy "júieli túrde, memlekettiń uiymdastyrýymen jappai qamaý, uryp-soǵý jáne qýdalaý" áreketteri adamzatqa qarsy qylmyspen para-par dep málimdedi, dep jazady Azattyq.
10 maýsymda jaryq kórgen jańa esebinde Londonda ornalasqan quqyq qorǵaý uiymy Qytai basshylyǵynyń 2017 jyldan beri júrgizip jatqan uiǵyr, qazaq, qyrǵyz, ózbek, dúngen, tájik halyqtaryn "dini dástúrinen, mádenieti men ana tilinen aiyryp", "birtutas, zaiyrly qytai ultyn qalyptastyryp, Kommýnistik partiia idealdaryn kúshtep tańý maqsatyndaǵy" "shekten shyqqan sharalaryn" synǵa alady.
Amnesty International uiymynyń bas direktory Agnes Kallamard Shyńjańdy "asa aýqymdy kólemdegi naǵyz tozaqtyń ózine ainaldyrý úshin" Qytai ókimeti "terrormen kúres" degen jeleýmen musylman azshylyqtyń júzdegen myń ókilin "jappai qamap, azaptap", milliondaǵan adamdy "júieli túrde ańdidy" dep málimdedi.
Halyqaralyq qaýymdastyq Shyńjańdaǵy saiasaty úshin Pekinge qysymdy kúsheitti, AQSh Qytai biliginiń aimaqtaǵy musylmandarǵa kórsetken qysastyǵyn sipattaýda "genotsid" terminin qoldanyp keledi.
Shyńjańdaǵy "qaita úirený lageri" delingen ǵimarat. Artýsh qalasy, 2 maýsym, 2019 jyl.
BUU-nyń esebi boiynsha, aimaqta keminde 1 million musylman "ekstremizmmen kúres ortalyqtaryna" qamalǵan. Al Pekin bul oryndardy adamdardy ekstremistik ideialardan aryltyp, qoǵamǵa integratsiialaityn "bilim berý ortalyǵy" dep ataidy.
Buǵan qosa, quqyq qorǵaý uiymdary Qytaidy Shyńjańdaǵy júzdegen myń adamdy kúshtep qara jumysqa jekti dep aiyptaidy, Pekin muny da joqqa shyǵarady.
"TÚRME TÁRIZDI ORYNDARǴA JAPPAI QAMAÝ"
"Biz soǵystaǵy dushpan siiaqtymyz": Shyńjańdaǵy musylmandardy jappai qamaý, azaptaý jáne qýdalaý" dep atalǵan esepte Amnesty International "qaita úirený lagerlerine", is júzinde "abaqtyǵa" qamalǵan 50-den astam adamnyń esteligin keltiredi.
Amnesty International-dyń tujyrymy boiynsha, qamaýda bolǵandardyń bári "dini taqyryptaǵy sýreti nemese sheteldegi adammen sóilkeni" úshin, iaǵni zańǵa qaishy emes áreketine bola ustalǵan.
Olardyń kóbi politsiia bólimshesinde "jolbarys oryndyqta" otyryp tergeledi. "Jolbarys oryndyq" – qol men aiaqty qozǵaltpai, deneni aýyrtyp ustap turatyn temir oryndyq.
"Politsiia bólimshesinde uryp-soǵý, uiqydan aiyrý jáne kóp adamdy toǵytý – óte jii kezdesetin kórinis, tutqyndar tergeý jáne "túrmege uqsas" lagerlerge jetkizý kezinde basyna qap kigizilip, aiaǵyn kisendelgenin aitqan.
Al lagerde olardyń ómiri "shekten tys rettelgen", qarapaiym turmystaǵy árbir áreketi "belgilengen" al qimyl-qozǵalysy únemi baqylanyp, oǵan baǵa qoiylyp otyrǵan".
Qamaýdaǵylardyń "jeke ómiri jáne erkindigi múlde bolmaǵan", túrme qaraýyldary men basqa da laýazymdy adamdarǵa mandarin (qytai) tilinen ózge tilde jaýap bergenderi qatań jazalanyp otyrǵan.
Ádette olardy "Islamnan jerinip, óz tilinen, mádenietinen bas tartýǵa jáne mandarin tili men Qytai Kommýnistik partiiasynyń propagandasyn úirenýge úgittegen".
Tutqyndar "is júzinde kúnniń kózin kórip, taza aýada jattyǵý jasaý úshin dalaǵa múlde shyqpaidy".
JÚIELI AZAPTAÝ JÁNE BASQA ZULYMDYQTAR
Amnesty International uiymy suhbattasqan burynǵy tutqyndardyń barlyǵy lagerde azaptalǵanyn jáne qatygezdiktiń ózge de túrlerin bastan keshkenin aitqan. Sonyń ishinde olar "kúndelikti degýmanizatsiianyń jiyntyq psihologiialyq áserin, uryp-soǵý, elektroshokermen toq soqqyzý, jalǵyz ózin qamaý, as-sý bermeý, uiyqtatpaý, qatty sýyqqa tońǵyzý jáne shekteýdiń qatań túrlerin qoldaný" siiaqty ádisterdi paidalanǵan.
Lagerden bosaǵan soń burynǵy tutqyndar keminde birneshe ai boiy "únemi derlik elektrondyq quraldyń jáne adamnyń baqylaýynda bolǵan" ári olardyń júrip-turý erkindigi "qatty shektelgen".
DIN MEN MÁDENIETKE QYSYM
Júzdegen myń tutqynnyń taǵdyry beimálim. Olardyń kóbi qamaý lagerlerinde jatsa, birazy uzaq jyl túrme jazasyna kesilgen nemese "májbúrlep eńbekke jegý oryndaryna aýystyrylǵan" bolýy múmkin dep jazady Amnesty International.
