حالىقارالىق Amnesty International قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى قىتايدىڭ شىڭجاڭ ايماعىنداعى مۇسىلمانداردى "جٷيەلٸ تٷردە, مەملەكەتتٸڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جاپپاي قاماۋ, ۇرىپ-سوعۋ جەنە قۋدالاۋ" ەرەكەتتەرٸ ادامزاتقا قارسى قىلمىسپەن پارا-پار دەپ مەلٸمدەدٸ, دەپ جازادى ازاتتىق.
10 ماۋسىمدا جارىق كٶرگەن جاڭا ەسەبٸندە لوندوندا ورنالاسقان قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى قىتاي باسشىلىعىنىڭ 2017 جىلدان بەرٸ جٷرگٸزٸپ جاتقان ۇيعىر, قازاق, قىرعىز, ٶزبەك, دٷنگەن, تەجٸك حالىقتارىن "دٸني دەستٷرٸنەن, مەدەنيەتٸ مەن انا تٸلٸنەن ايىرىپ", "بٸرتۇتاس, زايىرلى قىتاي ۇلتىن قالىپتاستىرىپ, كوممۋنيستٸك پارتييا يدەالدارىن كٷشتەپ تاڭۋ ماقساتىنداعى" "شەكتەن شىققان شارالارىن" سىنعا الادى.
Amnesty International ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى اگنەس كاللامارد شىڭجاڭدى "اسا اۋقىمدى كٶلەمدەگٸ ناعىز توزاقتىڭ ٶزٸنە اينالدىرۋ ٷشٸن" قىتاي ٶكٸمەتٸ "تەررورمەن كٷرەس" دەگەن جەلەۋمەن مۇسىلمان ازشىلىقتىڭ جٷزدەگەن مىڭ ٶكٸلٸن "جاپپاي قاماپ, ازاپتاپ", ميلليونداعان ادامدى "جٷيەلٸ تٷردە اڭديدى" دەپ مەلٸمدەدٸ.
حالىقارالىق قاۋىمداستىق شىڭجاڭداعى ساياساتى ٷشٸن پەكينگە قىسىمدى كٷشەيتتٸ, اقش قىتاي بيلٸگٸنٸڭ ايماقتاعى مۇسىلماندارعا كٶرسەتكەن قىساستىعىن سيپاتتاۋدا "گەنوتسيد" تەرمينٸن قولدانىپ كەلەدٸ.
شىڭجاڭداعى "قايتا ٷيرەنۋ لاگەرٸ" دەلٸنگەن عيمارات. ارتۋش قالاسى, 2 ماۋسىم, 2019 جىل.
بۇۇ-نىڭ ەسەبٸ بويىنشا, ايماقتا كەمٸندە 1 ميلليون مۇسىلمان "ەكسترەميزممەن كٷرەس ورتالىقتارىنا" قامالعان. ال پەكين بۇل ورىنداردى ادامداردى ەكسترەميستٸك يدەيالاردان ارىلتىپ, قوعامعا ينتەگراتسييالايتىن "بٸلٸم بەرۋ ورتالىعى" دەپ اتايدى.
بۇعان قوسا, قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى قىتايدى شىڭجاڭداعى جٷزدەگەن مىڭ ادامدى كٷشتەپ قارا جۇمىسقا جەكتٸ دەپ ايىپتايدى, پەكين مۇنى دا جوققا شىعارادى.
"تٷرمە تەرٸزدٸ ورىندارعا جاپپاي قاماۋ"
"بٸز سوعىستاعى دۇشپان سيياقتىمىز": شىڭجاڭداعى مۇسىلمانداردى جاپپاي قاماۋ, ازاپتاۋ جەنە قۋدالاۋ" دەپ اتالعان ەسەپتە Amnesty International "قايتا ٷيرەنۋ لاگەرلەرٸنە", ٸس جٷزٸندە "اباقتىعا" قامالعان 50-دەن استام ادامنىڭ ەستەلٸگٸن كەلتٸرەدٸ.
Amnesty International-دىڭ تۇجىرىمى بويىنشا, قاماۋدا بولعانداردىڭ بەرٸ "دٸني تاقىرىپتاعى سۋرەتٸ نەمەسە شەتەلدەگٸ اداممەن سٶيلكەنٸ" ٷشٸن, ياعني زاڭعا قايشى ەمەس ەرەكەتٸنە بولا ۇستالعان.
ولاردىڭ كٶبٸ پوليتسييا بٶلٸمشەسٸندە "جولبارىس ورىندىقتا" وتىرىپ تەرگەلەدٸ. "جولبارىس ورىندىق" – قول مەن اياقتى قوزعالتپاي, دەنەنٸ اۋىرتىپ ۇستاپ تۇراتىن تەمٸر ورىندىق.
"پوليتسييا بٶلٸمشەسٸندە ۇرىپ-سوعۋ, ۇيقىدان ايىرۋ جەنە كٶپ ادامدى توعىتۋ – ٶتە جيٸ كەزدەسەتٸن كٶرٸنٸس, تۇتقىندار تەرگەۋ جەنە "تٷرمەگە ۇقساس" لاگەرلەرگە جەتكٸزۋ كەزٸندە باسىنا قاپ كيگٸزٸلٸپ, اياعىن كٸسەندەلگەنٸن ايتقان.
ال لاگەردە ولاردىڭ ٶمٸرٸ "شەكتەن تىس رەتتەلگەن", قاراپايىم تۇرمىستاعى ەربٸر ەرەكەتٸ "بەلگٸلەنگەن" ال قيمىل-قوزعالىسى ٷنەمٸ باقىلانىپ, وعان باعا قويىلىپ وتىرعان".
قاماۋداعىلاردىڭ "جەكە ٶمٸرٸ جەنە ەركٸندٸگٸ مٷلدە بولماعان", تٷرمە قاراۋىلدارى مەن باسقا دا لاۋازىمدى ادامدارعا ماندارين (قىتاي) تٸلٸنەن ٶزگە تٸلدە جاۋاپ بەرگەندەرٸ قاتاڭ جازالانىپ وتىرعان.
ەدەتتە ولاردى "يسلامنان جەرٸنٸپ, ٶز تٸلٸنەن, مەدەنيەتٸنەن باس تارتۋعا جەنە ماندارين تٸلٸ مەن قىتاي كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ پروپاگانداسىن ٷيرەنۋگە ٷگٸتتەگەن".
تۇتقىندار "ٸس جٷزٸندە كٷننٸڭ كٶزٸن كٶرٸپ, تازا اۋادا جاتتىعۋ جاساۋ ٷشٸن دالاعا مٷلدە شىقپايدى".
جٷيەلٸ ازاپتاۋ جەنە باسقا زۇلىمدىقتار
Amnesty International ۇيىمى سۇحباتتاسقان بۇرىنعى تۇتقىنداردىڭ بارلىعى لاگەردە ازاپتالعانىن جەنە قاتىگەزدٸكتٸڭ ٶزگە دە تٷرلەرٸن باستان كەشكەنٸن ايتقان. سونىڭ ٸشٸندە ولار "كٷندەلٸكتٸ دەگۋمانيزاتسييانىڭ جيىنتىق پسيحولوگييالىق ەسەرٸن, ۇرىپ-سوعۋ, ەلەكتروشوكەرمەن توق سوققىزۋ, جالعىز ٶزٸن قاماۋ, اس-سۋ بەرمەۋ, ۇيىقتاتپاۋ, قاتتى سۋىققا توڭعىزۋ جەنە شەكتەۋدٸڭ قاتاڭ تٷرلەرٸن قولدانۋ" سيياقتى ەدٸستەردٸ پايدالانعان.
لاگەردەن بوساعان سوڭ بۇرىنعى تۇتقىندار كەمٸندە بٸرنەشە اي بويى "ٷنەمٸ دەرلٸك ەلەكتروندىق قۇرالدىڭ جەنە ادامنىڭ باقىلاۋىندا بولعان" ەرٸ ولاردىڭ جٷرٸپ-تۇرۋ ەركٸندٸگٸ "قاتتى شەكتەلگەن".
دٸن مەن مەدەنيەتكە قىسىم
جٷزدەگەن مىڭ تۇتقىننىڭ تاعدىرى بەيمەلٸم. ولاردىڭ كٶبٸ قاماۋ لاگەرلەرٸندە جاتسا, بٸرازى ۇزاق جىل تٷرمە جازاسىنا كەسٸلگەن نەمەسە "مەجبٷرلەپ ەڭبەككە جەگۋ ورىندارىنا اۋىستىرىلعان" بولۋى مٷمكٸن دەپ جازادى Amnesty International.
