BBC World News redaktsiiasy Astananyń 20 jyldyǵyna orai Qazaqstan týraly derekti filmdi jaryqqa shyǵardy. Shildeniń 7-10 aralyǵynda BBC Worlds News telearnasynda 23 minýttyq «Legend of the Golden Man: Secrets of the Steppes» («Altyn Adam týraly ańyz: Dala qupiialary») atty derekti kino álemniń túkpir-túkpirindegi jarty milliardqa jýyq kórermenniń nazaryna usynyldy. Tórt kún qatarynan táýliktiń ár mezgilinde kórsetilgen film Esik qalasynan tabylǵan Altyn Adam kesheniniń murasymen ǵana emes, kóshpeli qazaq mádenietimen tanystyrady.
Filmniń tusaýkeseri 5 shilde kúni London qalasyndaǵy Vestminster úiinde ótti. Britan parlamentindegi Barlyq partiialardyń Qazaqstanmen áriptestik tobynyń tóraǵasy Bob Stiýart tusaýkeser shymyldyǵyn ashyp, quttyqtaý sóz sóiledi. Jobany tanystyrǵan VVS World News telearnasynyń kommertsiialyq ókildiginiń basshysy Sergei Stanovkinnen filmniń maqsaty týraly suraǵanymyzda, ol: «Bul filmdi daiyndaýda VVS World News redaktsiiasy osy telearnanyń kommertsiialyq jobalar retinde Qazaqstanda túsirgen materialdaryn paidalandy. Byltyr Londonda Britan murajaiynda Skif altyndaryna arnalǵan kórme ótti. Biz 2017 jyldyń sońynda Altyn Adam týraly jarnamalyq film túsirdik. Budan basqa, Aisha bibi týraly jáne Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi týraly filmder túsirildi. Osylaisha, telearna qorjynynda Qazaqstan tarihyna qatysty mol derek jinaldy. Redaktor aýditoriia suranysyna orai jumys isteidi. «Altyn Adam týraly ańyz: Dala qupiialary» – VVS World News telearnasynyń redaktsiiasynyń tól týyndysy, bul kommertsiialyq joba emes. Bul filmnen keiin kórermender Qazaqstan týraly kóbirek bilýge umtylady dep oilaimyn», – dep óz pikirin bildirdi.
https://www.bbc.co.uk saitynda jariialanǵan filmniń annotatsiiasynan úzindi keltirsek, filmniń mazmunyn bylai sipattaidy: «Skifter degen kimder? Osydan eki jarym myń jyl buryn kóshpeli halyqtar Eýropa men Qytaiǵa deiingi aýmaqty túgel jailaǵan edi. Skifter burynǵylardy da tamsandyratyn, endi Qazaqstanda jáne Uly Dalanyń óne boiynda jasalǵan tyń arheologiialyq zertteýler olardyń ózgeshe álemi jaily syr shertedi. Bul zertteýler aýyr shaiqastan zaqym alǵan adamnyń bas súiekterinen bastap Altyn Adamnyń kiimindegi altynmen zerlengen skif jaýyngerleriniń beinelerine deiin qamtidy. Tarihshy Bettani Hiýz olardyń esten tandyratyn ishimdikterinen bastap batyr áielderge arnalǵan adam qurbandyqtary jaily baiandap, ótkenniń qupiiasyn ashady».
Osy sharaǵa qatysqan Qazaqstannyń Ulybritaniiadaǵy elshisi Erlan Ydyrysovtyń suhbatyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Erlan YDYRYSOV, Qazaqstannyń Ulybritaniia jáne Soltústik Irlandiia Birikken Koroldigindegi Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi:
QAZAQSTAN TARIHI SAHNAǴA QAITA ShYQTY
– Erlan Ábilfaiyzuly, «Legend of the Golden Man: Secrets of the Steppes» atty derekti kinonyń ideiasy týraly aityńyzshy? Oǵan muryndyq bolǵan kim?
– Bul sharanyń mańyzy óte zor. Sebebi tuńǵysh ret VVS World News telearnasy, iaǵni 450 million aýditoriiasy bar úlken telearna óz bastamasy boiynsha Qazaqstannyń ejelgi tarihy týraly derekti film daiyndap, jaryqqa shyǵaryp otyr. Mundai oqiǵa buryn-sońdy bolmaǵan. Sondyqtan VVS siiaqty halyqaralyq korporatsiia Qazaqstan týraly filmdi álemdik aýditoriia nazaryna usynyp otyrǵany biz úshin úlken abyroi dep bilem.
Bul oqiǵa álemdik trendten habar beredi: Qazaqstan jáne Ortalyq Aziia úlken tarihi sahnaǵa qaita shyqty. 300 jyldai bizdi eshkim elegen joq, oǵan túrli sebepter kóp boldy. Al qazir álem uiqysynan oianyp, Eýraziianyń tarihi mańyzyn, onyń álemdik órkenietke qosar mádeni, saiasi, ekonomikalyq úlesin moiyndai bastady. Sondyqtan VVS telearnasynyń osyndai film túsirý týraly sheshim qabyldaýyna dál osy álemdik tendentsiia yqpal etti dep oilaimyn.
Rasynda, kóshpeli halyqtyń álemdik órkenietke qosar úlesi orasan. Biraq buǵan deiin jańa zaman tarihy qazirgi Eýropanyń, jalpy Batys elderiniń mádenietine kóbirek nazar aýdaryp, dalalyq elder mádenieti eleýsiz, eskerýsiz qaldy. Endi jaǵdai ózgerip, qazaqtyń kóshpeli turmysy, tarihy men mádenieti zerttele bastady. VVS túsirgen film qazaq tarihynyń shamshyraǵy – Esik qalasynan tabylǵan Altyn Adam qorǵany týraly. Árine, buǵan tek maqtanyp qana qoimai, tól mádenietimizdi odan ári nasihattap, budan da keńirek tanystyrýǵa áreket etýimiz kerek.
Bul film Batys elderinde qazaq tarihyna degen ynta-yqylasty arttyrady dep oilaimyn, ol eń áýeli ǵylymi ortanyń nazaryna ilinýi tiis. Álbette, dúnieniń túkpir-túkpirindegi kórermenderdi Qazaqstannyń keshegisi men búgini, geografiiasy, tarihy, mádenieti men turmysyn tani túsýge yntalandyrady dep úmittenemin.
Onyń ústine, bul filmniń Londondaǵy tusaýkeseri Astananyń 20-jyldyq toiymen tuspa-tus ótip otyr. Menińshe, VVS World News Qazaqstanǵa erekshe syi tartý etti. Astana qazir ózin halyqaralyq biznes ortalyq retinde tanytýǵa asyq. Osy kúnderi Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń ashylýy boldy. TMD keńistiginde tuńǵysh ret aǵylshyn quqyǵy negizinde jumys isteitin ózgeshe institýt quryldy. Munda is qaǵazdarynyń bári aǵylshyn tilinde júrgiziledi, al biznesti jolǵa qoiý, damytý batystyq standarttarǵa sai júzege asady.
Sońǵy bir jylda Astana týraly álemdik aqparat quraldarynda shyqqan materialdarǵa sholý jasaityn bolsaq, olardyń taqyryp aiasy óte keń ekenin baiqaimyz: mádenietten bastap saiasi, ekonomikalyq mazmundaǵy habarlar. Mysaly, eki-úsh apta buryn VVS telearnasyndaǵy HardTalk atty telehabardyń eki shyǵarylymy Qazaqstanǵa arnaldy. Bul habardyń óz stili agressivti bolǵanymen, batystyq kórermender asyl men jasyqty aiyra alady dep oilaimyn. Qazaqstannyń keń baitaq dalasy, geosaiasi ornalasý erekshelikteri, «Bir beldeý – Bir jol» baǵdarlamasyndaǵy Qazaqstannnyń orny, ekonomikalyq reformalary men ekonomkalyq maqsat-múddesi – munyń bári osy eki habarda barynsha jiktep, jiliktep, taldandy. Osy habardan soń kóptegen kórermenderdiń pikirin tyńdadym, basym kópshiligi Qazaqstan týraly mol maǵlumat alyp, tańdai qaǵyp qalǵandaryn aitady.
– Al bul filmdi shyǵarýǵa Qazaqstannyń qatysy boldy ma? Qarjylyq shyǵyny qandai?
– Bul filmniń ózgesheligi sol – ony eshkim qarjylandyrǵan joq. VVS telekorporatsiiasy Qazaqstanda on jyldan asa jumys isteidi. Olar Qazaqstan týraly kóptegen habarlar túsirgen. Túrli reportajdar men árqily jobalar aiasynda Qazaqstan týraly óte kóp material jinaqtaǵan. Mysaly, byltyr VVS «Qazaqfilmmen» birge Aisha bibi jáne Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi týraly filmder túsirdi. Budan bólek, sońǵy bes jylda Qazaqstan týraly, Astana týraly kóptegen jarnamalyq siýjetter daiyndady.
Osy beinetaspalardyń negizinde olar óz bastamasymen Qazaqstan týraly álemge taratatyn mańyzdy materialdar jinaqtap, óńdep, onyń ózegi etip Altyn Adamdy tańdap alǵan. Sondyqtan bul filmniń jaryqqa shyǵýyna Qazaqstan tarapynan bir tiyn jumsalǵan joq.
– Filmdi VVS World News telearnasy dúniejúzine aǵylshyn tilinde taratady. Ony Qazaqstanda kórsetý josparda bar ma?
– VVS standarttary boiynsha bul uzaq film sanalady, attai 23 minýt. Árine, spýtniktik jeli arqyly qazaqstandyqtar ony ózderi kóre alady, al ony Qazaqstanda kórsetý úshin ony aýdarý kerek, oǵan dýbliaj jasaý kerek, bul endi basqa áńgime. Mundai jaǵdaida áýeli VVS-men kelisimge kelý kerek, sebebi bul film olardyń óz kúshimen shyǵarǵan tól ónimi.
– Áńgimeńizge rahmet!
Gúlbiǵash OMAR
Ulybritaniia, London
