Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti kúnine orai Nursultan Nazarbaev Qory jáne Álemdik ekonomika jáne saiasat institýty birlese otyryp Halyqaralyq qaýipsizdik jáne jahandyq iadrolyq dialogty qaita bastaý máseleleri boiynsha halyqaralyq onlain konferentsiiasyn ótkizdi. Bul týraly "Ult aqparat" Qordyń baspasóz qyzmetine silteme jasap habaraidy.
Is - sharanyń basty maqsaty Iadrolyq qaýipsizdikti qoldaityn jáne iadrolyq qarýdan azat álemniń Jahandyq kóshbasshylar aliansyn (JKA) qurý ideiasyn – Nursultan Nazarbaev 2019 jylǵy qarashada Astana klýbynyń 5-shi otyrysy barysynda jariia etken bastamany ilgeriletý boldy.
Spikerler retinde Astana klýbynyń Konsýltativtik keńesiniń jetekshi músheleri, sondai-aq syrtqy saiasat jáne iadrolyq qaýipsizdik máseleleri salasyndaǵy birqatar kórnekti álem saiasatkerleri men sarapshylary sóz sóiledi.
Olardyń ishinde: Mohammed El-Baradei – MAGATE -niń Bas direktory (1997-2009), 2005 jylǵy Nobel syilyǵynyń laýreaty; Taria Halonen – Finliandiia prezidenti (2000-2012); Danilo Tiýrk – Madrid klýbynyń prezidenti, Sloveniia prezidenti (2007-2012); Hamid Karzai – Aýǵanstan Islam Respýblikasynyń prezidenti (2004-2014); Beatris Fin – «Iadrolyq qarýdy joiý jónindegi halyqaralyq naýqannyń» atqarýshy direktory (ICAN), 2017 jylǵy beibitshilik salasyndaǵy Nobel syilyǵynyń laýreaty; Djeims Lindsi – Halyqaralyq qatynastar jónindegi keńestiń vitse-prezidenti (CFR); Andrei Kortýnov, Reseidiń halyqaralyq ister jónindegi keńesiniń (RHIK) bas direktory; Angela Kein, Halyqaralyq beibitshilik institýtynyń (IIP) vitse-prezidenti, BUU Bas hatshysynyń eks-orynbasary; Asle Toie, Norvegiialyq Nobel komitetiniń múshesi jáne basqa da bedeldi spikerler qatysty.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti NURSULTAN NAZARBAEV is-sharaǵa qatysýshylarǵa beinejoldaýyn arnap, konferentsiianyń negizgi spikeri boldy.
Óz sózinde Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Prezidenti bola otyryp, sanaly túrde men ózimniń syrtqy saiasi qyzmetimniń edáýir bóligin iadrolyq qarýdan azat álemge qol jetkizý ideiasyna arnadym» dep erekshe atap ótti.
Budan ári Elbasy Qazaqstannyń osy baǵyttaǵy úlesin, atap aitqanda«táýelsizdikke qol jetkize otyryp, Qazaqstan ǵalamshardaǵy qýaty boiynsha tórtinshi iadrolyq qarý arsenalynan óz erkimen bas tartqanyna» toqtaldy. Tuńǵysh Prezidenttiń pikirinshe, «tarih bul qadamnyń durystyǵyn rastady - biz ózimizdiń batyl úlgimizben progress pen órkendeý jolynda beibit jolmen júrýge bolatyndyǵyn kórsettik».
Sońynda, Nursultan Nazarbaev konferentsiianyń qatysýshylaryna arnaǵan sózinde:
«Sizder men siiaqty jappai qyryp-joiatyn qarýsyz álemge umtylý ideiasyn sózsiz qoldaityn tanymal saiasatkerler men bedeldi sarapshylarsyz. Árine, bul jol ońai bolmaidy jáne munda aitarlyqtai kedergiler bar.
Biraq Teodor Rýzvelt aitqandai: «Siz qolyńyzdan keletinine senseńiz, maqsatqa jetelegen joldyń jartysyna jettińiz». Osyǵan orai, iadrolyq qaýipsizdik pen iadrolyq qarýdan azat álem úshin Jahandyq kóshbasshylar aliansyn qurý týraly meniń bastamamdy qoldaǵandaryńyz úshin sizderge rizashylyǵymdy bildiremin.
Búgin biz qabyldaǵan ashyq úndeý - bul baǵyttaǵy alǵashqy praktikalyq qadam bolyp tabylady».
Konferentsiiany ashqan Jahandyq qaýipsizdik institýtynyń prezidenti Djonatan Granoff Qazaqstan Prezidentiniń jahandyq iadrolyq qaýipsizdikti nyǵaitýdaǵy erekshe mańyzy men rólin atap ótti: «Qazaqstan men Tuńǵysh Prezident Nazarbaev shaqyrǵan osy is-sharaǵa qatysý men úshin úlken mártebe, ol kisiniń bul máseledegi eń mańyzdy artyqshylyǵy – is-áreketke negizdelgen moraldyq bedeli».
Sońynda Dj. Granoff Jahandyq kóshbasshylar aliansyn qurý bastamasy úshin Elbasyna alǵys bildirdi. Onyń aitýynsha: «Biz adamzatty ólim soǵysy qaýpinen birjola aryltý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýymyz kerek. Budan mańyzdy maqsat joq».
MAGATE-niń burynǵy bas direktory, álemdik Nobel syilyǵynyń laýreaty Mohammed El-Baradei Elbasy bastamasynyń tabysty júzege asatynyna senim bildire otyryp: «Prezident Nazarbaev aitqandai: «sene bilý - bul jarty joldan ótý», bizdiń barlyǵymyz osyǵan senemiz dep oilaimyn»- dedi.
Bedeldi saiasatker Tuńǵysh Prezidenttiń iadrolyq saladaǵy barlyq burynǵy jobalary men bastamalarynyń qajettiligin erekshe atap ótti. Onyń aitýynsha, «Qazaqstannyń 2019 jyly jumys istei bastaǵan MAGATE-niń tómen baiytylǵan ýran bankin óz jerinde ornalastyrý usynysy búkil álemdik qoǵamdastyq úshin kópten kútken oqiǵa boldy».
Nobel syilyǵynyń taǵy bir laýreaty, «Iadrolyq qarýdy joiý jónindegi halyqaralyq naýqannyń» (ICAN) atqarýshy direktory Beatris Fin Qazaqstannyń Iadrolyq qarýǵa jan-jaqty tyiym salý týraly shartty ilgeriletýdegi erekshe rólin aiqyndady. Osy turǵyda ol: «Osy Shartty kúshine engizý protsesine qatysatyn jetekshi elderdiń biri bola otyryp, Qazaqstannyń osy Shart boiynsha jasaǵan keremet jumysyn taǵy da bir ret atap ótkim keledi», - dep málimdedi.
Sessiia jalǵasynda Norvegiialyq Nobel komitetiniń múshesi Asle ToieQazaqstannyń iadrolyq qarýdy taratpaý jáne jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý isindegi deldaldyq róliniń negizgi mańyzdylyǵyn eske saldy.
«Meniń oiymsha, Qazaqstan usynǵan máselelerdiń mańyzy zor. Bul eldiń musylman álemi men Batys, Resei men Qytai arasyndaǵy bailanystyrýshy býyn retinde áreket etýge daiyndyǵy kóńilge úmit uialatady. Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń múshesi bolǵan kezde biz buǵan kóz jetkizdik», - dedi Asle Toie.
Angela Kein , Halyqaralyq beibitshilik institýtynyń (IIP) Vitse-prezidenti, BUU Bas hatshysynyń eks-orynbasary , «Qazaqstan Qaýipsizdik Keńesine tóraǵalyq etý kezinde asa mańyzdy ról atqarǵanyna nazar aýdardy . Qazaqstannyń bul máseleni qoldaýynsyz jáne myqty moraldyq bedelinsiz, dál qazir biz bul dóńgelek ustel basynda otyrmas edik».
Shaqyrylǵan spikerlerdiń sózderin qorytyndylai kele, Madrid klýbynyń prezidenti jáne Sloveniianyń eks-prezidenti Danilo Tiýrk: « Qazaqstan - salystyrmaly túrde shaǵyn el bola otyryp basynan bastap batyl diplomatiialyq bastamasynyń arqasynda táýelsizdikke qol jetkizgen memlekettiń tamasha úlgisi, osyny baǵalaǵan jón «, - dep atap ótti.
Ulybritaniiada tanymal «FIRST» baspasy shyǵarǵan Britan-Qazaqstan qoǵamynyń tóraǵasy Rýpert Gýdmannyń «Ult atasy: Álem adamy. Kóshbasshylyq tarihy» kitabynyń tusaýkeseri konferentsiianyń taǵy bir mańyzdy oqiǵasy boldy.
Avtor óz eńbeginiń tusaýkeserinde: «Men Táýelsizdik alǵannan keiin birden Qazaqstanǵa alǵash ret kelip, Tuńǵysh Prezidenttiń basshylyǵymen el basynan ótkergen shyn mánindegi erekshe ózgeristerge kýá boldym», - degen bolatyn.
Avtordyń pikirinshe, Nursultan Nazarbaev «iadrosyz álemniń naǵyz qorǵaýshysy»bolyp tabylady.
«Osy kitapty jaza otyryp, men bul shyn máninde iadrolyq synaqtarǵa bailanysty óz halqynyń basynan ótkergen qorqynyshty tájiribesi búkil adamzat úshin eskertý signaly bolýy kerek dep senetin adamnyń shynaiy missiiasy ekenin túsindim. Bul habarlama, meniń oiymsha, qazir ótken konferentsiianyń barysynda taǵy bir ret anyq jáne aiqyn aityldy », - dep qorytyndylady Rýpert Gýdman.
Astana klýbynyń Konsýltativtik keńes músheleriniń JKA jumysyn ári qarai qoldaý qajettiligi týraly álemdik kóshbasshylarǵa arnalǵan Ashyq úndeýin (Open Call) qabyldaýy konferentsiianyń basty qorytyndysy boldy.
Jalpy, qatysýshylar quramynyń deńgeii men pikirtalas sapasy boiynsha ótken konferentsiia 2020 jyly antiiadrolyq saladaǵy eń eleýli álemdik is-sharalardyń birine ainaldy.
Ótkizilgen konferentsiia Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń orasan zor halyqaralyq bedelin, onyń bastamalary álemde keńinen qoldaýǵa ie bolǵanyn taǵy da bir ret rastap, iadrolyq qarýdan azat álem qurý kún tártibin jahandyq deńgeide ilgeriletýge yqpal etýge sebepker boldy.
