قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ كٷنٸنە وراي نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورى جەنە ەلەمدٸك ەكونوميكا جەنە ساياسات ينستيتۋتى بٸرلەسە وتىرىپ حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە جاھاندىق يادرولىق ديالوگتى قايتا باستاۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا حالىقارالىق ونلاين كونفەرەنتسيياسىن ٶتكٸزدٸ. بۇل تۋرالى "ۇلت اقپارات" قوردىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ حابارايدى.
ٸس - شارانىڭ باستى ماقساتى يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قولدايتىن جەنە يادرولىق قارۋدان ازات ەلەمنٸڭ جاھاندىق كٶشباسشىلار اليانسىن (جكا) قۇرۋ يدەياسىن – نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2019 جىلعى قاراشادا استانا كلۋبىنىڭ 5-شٸ وتىرىسى بارىسىندا جارييا ەتكەن باستامانى ٸلگەرٸلەتۋ بولدى.
سپيكەرلەر رەتٸندە استانا كلۋبىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەڭەسٸنٸڭ جەتەكشٸ مٷشەلەرٸ, سونداي-اق سىرتقى ساياسات جەنە يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸ سالاسىنداعى بٸرقاتار كٶرنەكتٸ ەلەم ساياساتكەرلەرٸ مەن ساراپشىلارى سٶز سٶيلەدٸ.
ولاردىڭ ٸشٸندە: موحاممەد ەل-بارادەي – ماگاتە -نٸڭ باس ديرەكتورى (1997-2009), 2005 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى; تاريا حالونەن – فينلياندييا پرەزيدەنتٸ (2000-2012); دانيلو تيۋرك – مادريد كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتٸ, سلوۆەنييا پرەزيدەنتٸ (2007-2012); حاميد كارزاي – اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ (2004-2014); بەاتريس فين – «يادرولىق قارۋدى جويۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق ناۋقاننىڭ» اتقارۋشى ديرەكتورى (ICAN), 2017 جىلعى بەيبٸتشٸلٸك سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى; دجەيمس ليندسي – حالىقارالىق قاتىناستار جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ (CFR); اندرەي كورتۋنوۆ, رەسەيدٸڭ حالىقارالىق ٸستەر جٶنٸندەگٸ كەڭەسٸنٸڭ (رحٸك) باس ديرەكتورى; انگەلا كەين, حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك ينستيتۋتىنىڭ (IIP) ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ەكس-ورىنباسارى; اسلە تويە, نورۆەگييالىق نوبەل كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ جەنە باسقا دا بەدەلدٸ سپيكەرلەر قاتىستى.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٸس-شاراعا قاتىسۋشىلارعا بەينەجولداۋىن ارناپ, كونفەرەنتسييانىڭ نەگٸزگٸ سپيكەرٸ بولدى.
ٶز سٶزٸندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان پرەزيدەنتٸ بولا وتىرىپ, سانالى تٷردە مەن ٶزٸمنٸڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتٸمنٸڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸن يادرولىق قارۋدان ازات ەلەمگە قول جەتكٸزۋ يدەياسىنا ارنادىم» دەپ ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
بۇدان ەرٸ ەلباسى قازاقستاننىڭ وسى باعىتتاعى ٷلەسٸن, اتاپ ايتقاندا«تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزە وتىرىپ, قازاقستان عالامشارداعى قۋاتى بويىنشا تٶرتٸنشٸ يادرولىق قارۋ ارسەنالىنان ٶز ەركٸمەن باس تارتقانىنا» توقتالدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, «تاريح بۇل قادامنىڭ دۇرىستىعىن راستادى - بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ باتىل ٷلگٸمٸزبەن پروگرەسس پەن ٶركەندەۋ جولىندا بەيبٸت جولمەن جٷرۋگە بولاتىندىعىن كٶرسەتتٸك».
سوڭىندا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونفەرەنتسييانىڭ قاتىسۋشىلارىنا ارناعان سٶزٸندە:
«سٸزدەر مەن سيياقتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋسىز ەلەمگە ۇمتىلۋ يدەياسىن سٶزسٸز قولدايتىن تانىمال ساياساتكەرلەر مەن بەدەلدٸ ساراپشىلارسىز. ەرينە, بۇل جول وڭاي بولمايدى جەنە مۇندا ايتارلىقتاي كەدەرگٸلەر بار.
بٸراق تەودور رۋزۆەلت ايتقانداي: «سٸز قولىڭىزدان كەلەتٸنٸنە سەنسەڭٸز, ماقساتقا جەتەلەگەن جولدىڭ جارتىسىنا جەتتٸڭٸز». وسىعان وراي, يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن يادرولىق قارۋدان ازات ەلەم ٷشٸن جاھاندىق كٶشباسشىلار اليانسىن قۇرۋ تۋرالى مەنٸڭ باستامامدى قولداعاندارىڭىز ٷشٸن سٸزدەرگە ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن.
بٷگٸن بٸز قابىلداعان اشىق ٷندەۋ - بۇل باعىتتاعى العاشقى پراكتيكالىق قادام بولىپ تابىلادى».
كونفەرەنتسييانى اشقان جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتٸ دجوناتان گرانوفف قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ جاھاندىق يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋداعى ەرەكشە ماڭىزى مەن رٶلٸن اتاپ ٶتتٸ: «قازاقستان مەن تۇڭعىش پرەزيدەنت نازارباەۆ شاقىرعان وسى ٸس-شاراعا قاتىسۋ مەن ٷشٸن ٷلكەن مەرتەبە, ول كٸسٸنٸڭ بۇل مەسەلەدەگٸ ەڭ ماڭىزدى ارتىقشىلىعى – ٸس-ەرەكەتكە نەگٸزدەلگەن مورالدىق بەدەلٸ».
سوڭىندا دج. گرانوفف جاھاندىق كٶشباسشىلار اليانسىن قۇرۋ باستاماسى ٷشٸن ەلباسىنا العىس بٸلدٸردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا: «بٸز ادامزاتتى ٶلٸم سوعىسى قاۋپٸنەن بٸرجولا ارىلتۋ ٷشٸن قولدان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاساۋىمىز كەرەك. بۇدان ماڭىزدى ماقسات جوق».
ماگاتە-نٸڭ بۇرىنعى باس ديرەكتورى, ەلەمدٸك نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى موحاممەد ەل-بارادەي ەلباسى باستاماسىنىڭ تابىستى جٷزەگە اساتىنىنا سەنٸم بٸلدٸرە وتىرىپ: «پرەزيدەنت نازارباەۆ ايتقانداي: «سەنە بٸلۋ - بۇل جارتى جولدان ٶتۋ», بٸزدٸڭ بارلىعىمىز وسىعان سەنەمٸز دەپ ويلايمىن»- دەدٸ.
بەدەلدٸ ساياساتكەر تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ يادرولىق سالاداعى بارلىق بۇرىنعى جوبالارى مەن باستامالارىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, «قازاقستاننىڭ 2019 جىلى جۇمىس ٸستەي باستاعان ماگاتە-نٸڭ تٶمەن بايىتىلعان ۋران بانكٸن ٶز جەرٸندە ورنالاستىرۋ ۇسىنىسى بٷكٸل ەلەمدٸك قوعامداستىق ٷشٸن كٶپتەن كٷتكەن وقيعا بولدى».
نوبەل سىيلىعىنىڭ تاعى بٸر لاۋرەاتى, «يادرولىق قارۋدى جويۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق ناۋقاننىڭ» (ICAN) اتقارۋشى ديرەكتورى بەاتريس فين قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى ٸلگەرٸلەتۋدەگٸ ەرەكشە رٶلٸن ايقىندادى. وسى تۇرعىدا ول: «وسى شارتتى كٷشٸنە ەنگٸزۋ پروتسەسٸنە قاتىساتىن جەتەكشٸ ەلدەردٸڭ بٸرٸ بولا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ وسى شارت بويىنشا جاساعان كەرەمەت جۇمىسىن تاعى دا بٸر رەت اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ», - دەپ مەلٸمدەدٸ.
سەسسييا جالعاسىندا نورۆەگييالىق نوبەل كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ اسلە تويەقازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جەنە جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸندەگٸ دەلدالدىق رٶلٸنٸڭ نەگٸزگٸ ماڭىزدىلىعىن ەسكە سالدى.
«مەنٸڭ ويىمشا, قازاقستان ۇسىنعان مەسەلەلەردٸڭ ماڭىزى زور. بۇل ەلدٸڭ مۇسىلمان ەلەمٸ مەن باتىس, رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن رەتٸندە ەرەكەت ەتۋگە دايىندىعى كٶڭٸلگە ٷمٸت ۇيالاتادى. قازاقستان بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ بولعان كەزدە بٸز بۇعان كٶز جەتكٸزدٸك», - دەدٸ اسلە تويە.
انگەلا كەين , حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك ينستيتۋتىنىڭ (IIP) ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ەكس-ورىنباسارى , «قازاقستان قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنە تٶراعالىق ەتۋ كەزٸندە اسا ماڭىزدى رٶل اتقارعانىنا نازار اۋداردى . قازاقستاننىڭ بۇل مەسەلەنٸ قولداۋىنسىز جەنە مىقتى مورالدىق بەدەلٸنسٸز, دەل قازٸر بٸز بۇل دٶڭگەلەك ۇستەل باسىندا وتىرماس ەدٸك».
شاقىرىلعان سپيكەرلەردٸڭ سٶزدەرٸن قورىتىندىلاي كەلە, مادريد كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتٸ جەنە سلوۆەنييانىڭ ەكس-پرەزيدەنتٸ دانيلو تيۋرك: « قازاقستان - سالىستىرمالى تٷردە شاعىن ەل بولا وتىرىپ باسىنان باستاپ باتىل ديپلوماتييالىق باستاماسىنىڭ ارقاسىندا تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن مەملەكەتتٸڭ تاماشا ٷلگٸسٸ, وسىنى باعالاعان جٶن «, - دەپ اتاپ ٶتتٸ.
ۇلىبريتانييادا تانىمال «FIRST» باسپاسى شىعارعان بريتان-قازاقستان قوعامىنىڭ تٶراعاسى رۋپەرت گۋدماننىڭ «ۇلت اتاسى: ەلەم ادامى. كٶشباسشىلىق تاريحى» كٸتابىنىڭ تۇساۋكەسەرٸ كونفەرەنتسييانىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى وقيعاسى بولدى.
اۆتور ٶز ەڭبەگٸنٸڭ تۇساۋكەسەرٸندە: «مەن تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن بٸردەن قازاقستانعا العاش رەت كەلٸپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ باسشىلىعىمەن ەل باسىنان ٶتكەرگەن شىن مەنٸندەگٸ ەرەكشە ٶزگەرٸستەرگە كۋە بولدىم», - دەگەن بولاتىن.
اۆتوردىڭ پٸكٸرٸنشە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ «يادروسىز ەلەمنٸڭ ناعىز قورعاۋشىسى»بولىپ تابىلادى.
«وسى كٸتاپتى جازا وتىرىپ, مەن بۇل شىن مەنٸندە يادرولىق سىناقتارعا بايلانىستى ٶز حالقىنىڭ باسىنان ٶتكەرگەن قورقىنىشتى تەجٸريبەسٸ بٷكٸل ادامزات ٷشٸن ەسكەرتۋ سيگنالى بولۋى كەرەك دەپ سەنەتٸن ادامنىڭ شىنايى ميسسيياسى ەكەنٸن تٷسٸندٸم. بۇل حابارلاما, مەنٸڭ ويىمشا, قازٸر ٶتكەن كونفەرەنتسييانىڭ بارىسىندا تاعى بٸر رەت انىق جەنە ايقىن ايتىلدى », - دەپ قورىتىندىلادى رۋپەرت گۋدمان.
استانا كلۋبىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەڭەس مٷشەلەرٸنٸڭ جكا جۇمىسىن ەرٸ قاراي قولداۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى ەلەمدٸك كٶشباسشىلارعا ارنالعان اشىق ٷندەۋٸن (Open Call) قابىلداۋى كونفەرەنتسييانىڭ باستى قورىتىندىسى بولدى.
جالپى, قاتىسۋشىلار قۇرامىنىڭ دەڭگەيٸ مەن پٸكٸرتالاس ساپاسى بويىنشا ٶتكەن كونفەرەنتسييا 2020 جىلى انتييادرولىق سالاداعى ەڭ ەلەۋلٸ ەلەمدٸك ٸس-شارالاردىڭ بٸرٸنە اينالدى.
ٶتكٸزٸلگەن كونفەرەنتسييا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وراسان زور حالىقارالىق بەدەلٸن, ونىڭ باستامالارى ەلەمدە كەڭٸنەن قولداۋعا يە بولعانىن تاعى دا بٸر رەت راستاپ, يادرولىق قارۋدان ازات ەلەم قۇرۋ كٷن تەرتٸبٸن جاھاندىق دەڭگەيدە ٸلگەرٸلەتۋگە ىقپال ەتۋگە سەبەپكەر بولدى.
