Aqordanyń resmi saity Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Bas Assambleiasy 77-sessiiasynyń jalpy debatynda sóilegen sózin jariialady, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Qurmetti Tóraǵa!
Qurmetti Bas hatshy!
Joǵary mártebeli!
Eń aldymen Kiorioshi myrzany BUU Bas Assambleiasy 77-sessiiasynyń tóraǵasy qyzmetine sailanýymen quttyqtaimyn. Biz munda – BUU shtab-páterinde adamzat úshin asa mańyzdy kezeńde bas qosyp otyrmyz. Álem geosaiasi qaishylyqtar kúsheiip kele jatqan jańa kezeńge qadam basqan sekildi.
Tártip pen jaýapkershilikke negizdelgen ári buryn qalyptasqan halyqaralyq júieniń ornyn haos pen boljaýǵa kelmeitin jaǵdai basyp otyr. Tejemelik jáne tepe-teńdiktiń jahandyq júiesi beibitshilik pen turaqtylyqty saqtap qala almady. Qaýipsizdik arhitektýrasy kelmeske ketip barady. Álemdik alpaýyttar arasyndaǵy ózara senimsizdik jyldam arta tústi. Álem jańa áskeri qaqtyǵys oshaqtarynyń qurbanyna ainaldy. Biz eki býynnan keiin alǵash ret iadrolyq qarýdyń qoldanylý qaýpimen betpe-bet keldik.
Teketirester jasandy kedergiler men ekonomikalyq oqshaýlanýǵa ákeledi.
Ekonomikalyq jáne saiasi sanktsiialar azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý tizbegin joiyp, milliondaǵan adamdarǵa, ásirese qoǵamnyń osal toptaryna qaýip tóndiretin «jańa normaǵa» ainaldy.
Bul qiynshylyqtar ósip kele jatqan infliatsiiaǵa, jumys oryndaryn joǵaltýǵa jáne damýshy elderdiń álemdik ekonomikanyń quldyraýynan úreilenýine qatysty qazirgi syn-qaterlerdi tek kúsheite túsedi.
Bul kúizelister, túptep kelgende, klimattyń ózgerýine qarsy kúresý jáne ornyqty damýdy qoldaý jónindegi biz bárimiz kelisken jedel sharalardyń júzege asyrylýyna aitarlyqtai kedergi keltiredi.
Osydan 77 jyl buryn BUU-nyń negizin qalaýshy memleketter Uiymnyń Jarǵysyna halyqaralyq quqyqtyń qaǵidattary men normalaryn engizdi. Bul erejeler osy ýaqyt aralyǵynda bizdiń qyzmetimizdi tiimdi rettep keldi.
Qazir osy ámbebap Uiymnyń negizinde qalyptasqan irgeli qaǵidattarǵa qaita oralý asa mańyzdy. Atap aitqanda, biz memleketter egemendiginiń teńdigi, memleketterdiń territoriialyq tutastyǵy, memleketterdiń beibit qatar ómir súrýi sekildi bastapqy úsh qaǵidat arasyndaǵy bailanysty qaita zerdeleýimiz qajet. Bul úsh qaǵidat bir-birine ózara táýeldi. Osy qaǵidattardyń birin saqtaý qalǵan ekeýin ustanýdy bildiredi. Al olardyń birin buzý, basqa ekeýin buzǵan bolyp sanalady.
Dástúrli jáne iadrolyq qarýsyzdanýdyń jahandyq júiesi álsiregen kezde atalǵan úsh qaǵidatqa qaýip tónedi. Kerisinshe, úsh qaǵidattyń túgel saqtalýy olardyń kúsheiýine yqpal etedi. Bul qaǵidattar birge keńeitilgen memleketaralyq yntymaqtastyqtyń kelesi úsh deńgeiine negiz bolady: sýbóńirlik, óńirlik jáne jahandyq. Bul adamzat úshin paidaly.
BUU aiasynda bekitilgen qundylyqtar júiesi álemniń túkpir-túkpirindegi milliondaǵan adamǵa úmit sáýlesi bolyp qala beredi.
Biz yntymaqtastyq rýhyna negizdelgen BUU-ny basshylyqqa alyp, atalǵan qundylyqtardy batyl qorǵaýǵa tiispiz.
Basqasha aitqanda, biz qol qýsyryp, álemniń poliarlanýyna jáne bólshektenýine kóne almaimyz. Biz ortaq muramyz ben igiligimizge nuqsan keltiretin batylsyzdyqqa nemese birjaqty múddege jol berýge quqymyz joq.
Kóp nársege táýekel etýge týra keledi. Osyǵan bailanysty Qazaqstan inkliýzivtilik, kópjaqtylyq jáne izgi niet jolynda tiisti sýbektilerdiń bárimen yntymaqtastyq ornatýǵa daiyn.
Biz tek kúsh jumyldyra otyryp qana qazirgi zamannyń syn-qaterlerine tótep bere alatynymyzǵa senimdimin.
Ortaq maqsatymyzǵa qol jetkizý úshin biz mynadai baǵyttarda áreket etýge tiispiz.
Ótken jyldardaǵy kóptegen jáne kóbine ózara bailanysty daǵdarystar jahandyq basqarýda aitarlyqtai kemshilikter bar ekenin kórsetti. Olar BUU-ny jańǵyrtý jáne reformalaý qajet ekenin aiqyndap berdi.
BUU aldaǵy syn-qaterlerge jáne týyndaityn múmkindikterge daiyn bolýǵa tiis. Osyǵan bailanysty Qazaqstan Bas hatshynyń «Bizdiń ortaq máselemiz» atty baiandamasynda aitylǵan usynystardy qoldaidy.
Bizge BUU Jarǵysynyń erejelerin bekitýge, kópjaqtylyqqa tyń serpin berýge, qoldanystaǵy mindettemelerdiń júzege asyrylýyn kúsheitýge, jańa syn-qaterlerge qatysty naqty sheshimderdi kelisýge jáne Uiymǵa múshe memleketterdiń ózara senimin qalpyna keltirýge zor múmkindik týyp tur.
Biz kelesi jyly Uiymǵa múshe memleketter ministrleriniń kezdesýi aiasynda ótetin konsýltatsiialarǵa qatysýdy, sondai-aq 2024 jyly Bolashaq sammitin asyǵa kútemiz.
Biz jahandyq syn-qaterler men daǵdarystarǵa qarsy qabyldanatyn qarapaiym is-sharalardan olardy boldyrmaýǵa jáne sapaly boljaýǵa, sondai-aq saiasi baǵyttardy strategiialyq josparlaý jáne ázirleý aiasyndaǵy baǵalaý ádisterimizdi jumyldyrýǵa kóshýimiz kerek.
Qazaqstan 30 jyl buryn dál osy maqsatpen Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jóninde keńes (AÓSShK) qurýdy usyndy.
Jańa syn-tegeýrinder men qaýip-qaterlerge bailanysty aldaǵy qazan aiynda araaǵaiyndyq pen bitimgerlikke atsalysý maqsatynda Astanada ótetin Sammitte AÓSShK tolyqqandy halyqaralyq uiymǵa ainalady dep úmittenemiz.
2030 jylǵa deiin segiz-aq jyl qaldy. Osyǵan deiin Ornyqty damý maqsattaryna qol jetkizýge COVID-19 pandemiiasy, «úsh álemdik daǵdarys» (klimattyń ózgerýi, bioalýantúrliliktiń joǵalýy jáne qorshaǵan ortanyń lastanýy), sondai-aq dúnieniń ár buryshyndaǵy qaqtyǵys oshaqtary kedergi keltirdi. Kesh bolmai turǵanda burynǵy damý soqpaǵyna túsýimiz kerek.
Bizdiń negizgi basymdyǵymyz - yqtimal turaqsyzdyqqa qarsy turýǵa qabilettilik, sondai-aq ornyqty, teńgerimdi jáne inkliýzivti túrde qaita qalypqa kelýdi qamtamasyz etý.
Osylaisha, Shyǵys pen Batys arasynda ashyq dialog júrgizý qajet, sondai-aq ózara senim men kópjaqty yntymaqtastyq qaǵidattaryna negizdelgen qaýipsizdiktiń jańa jahandyq paradigmasyn ornatý kerek.
Qazirgi daǵdarys jaǵdaiy men geosaiasi teketiresterdiń kúsheiýin eskere otyryp, BUU aiasynda halyqaralyq shielenisti báseńdetý jáne qaqtyǵystardy boldyrmaý jumystaryn júrgizý qajet.
Buǵan deiin Qazaqstan iadrolyq qarý synaqtarynan kóp zardap shekti. Sondyqtan iadrolyq derjavalar arasyndaǵy teketirestiń kúsheiý qaýpin jaqsy túsinemiz.
Osyǵan orai iadrolyq qarýsyzdaný Qazaqstannyń syrtqy saiasatynyń mańyzdy qyryna ainaldy. Biz iadrolyq qarýdan azat álem qurý jolyndaǵy kúresimizdi jalǵastyra beremiz.
Bul saladaǵy keibir jetistikterge qaramastan, ókinishke qarai, jalpy ahýal jaqsy emes. Iadrolyq derjavalar arasynda kúsheiip kele jatqan báseke men teketires bizdi alańdatady.
Sondai-aq biz Iadrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttyń jalpy konferentsiiasy aiasynda ilgerileý joq ekenine alańdaimyz.
Aldymyzda qarýsyzdaný jáne iadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy jańa mehanizmderdi ázirleý jóninde asa kúrdeli mindet tur.
Sonymen qatar COVID-19 pandemiiasy biologiialyq qaýip-qaterlerdi basqarýǵa jáne azaitýǵa baǵyttalǵan shuǵyl sharalar qabyldaý qajet ekenin aiqyndap berdi.
Halyqaralyq yntymaqtastyq úshin arnaiy institýt nemese organ qurýǵa eshqandai shara qabyldamai, 50 jyldan beri biologiialyq qarý týraly Konventsiianyń erejelerin áli de ustanýymyz bizdi alańdatýy kerek.
Osyǵan orai buǵan deiin usynǵan Biologiialyq qaýipsizdik jóninde halyqaralyq agenttik qurý týraly bastamamdy qaita eske salǵym keledi.
Halyqaralyq qaýipsizdikke tóngen qaýippen qatar klimattyń ózgerý problemasy da aýqymdy halyqaralyq yntymaqtastyq pen niettestikti qajet etedi.
Búkil álem halqy aýa raiy men qorshaǵan ortanyń ózgerýine bailanysty týyndaǵan qatermen betpe-bet kelip otyr.
Eger jaǵdaidy jaqsartqymyz kelse, jyldam iske kóshýimiz qajet.
Kópshiligimiz qazirdiń ózinde bul baǵytta batyl qadamdar jasadyq. Qazaqstan 2060 jylǵa qarai elimizdiń energetika sektorynyń munai men gazǵa táýeldiliginen kómirteginen beitarap ekonomikaǵa tolyq kóshirý mindetin aldy.
Ǵalamsharymyzdy qutqarý úshin buryn-sońdy bolmaǵan kólemde investitsiia qajet. Biraq klimattyń ózgerýine qarsy kúres damý nemese jańǵyrý protsesiniń esebinen júrgizilmeýi kerek.
Sondyqtan osy jyly ótetin COP27 klimattyq konferentsiiasynda Uiymǵa múshe memleketter, sondai-aq jahandyq biznes-qoǵamdastyq klimatqa qatysty qarjylandyrý jónindegi óz mindettemelerin taǵy da ulǵaita túsýi kerek.
Bul másele azyq-túlik qaýipsizdigi salasyndaǵy jahandyq daǵdaryspen tikelei bailanysty. Astyq óndirýden álemde jetinshi orynda turǵan meniń elim – Ortalyq Aziiadaǵy astyq qory eń mol memleket. Biz jahandyq azyq-túlik tapshylyǵymen kúresý úshin osy aýyl sharýashylyǵy áleýetin paidalanýǵa daiynbyz.
Qazaqstan aldaǵy ýaqytta da astyq pen basqa da áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderiniń senimdi jetkizýshisi bolyp qala beredi. Sondai-aq biz Qazaqstanda ornalasqan Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uiymymen, sondai-aq BUU agenttikterimen yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa niettimiz.
Bul turǵyda azyq-túlik pen tyńaitqyshtardy barlyq sanktsiialar men shekteýlerden bosatý asa mańyzdy.
Qazirgi ekonomikalyq jáne áleýmettik qiynshylyqtar ujymdyq kúsh-jigerdiń jumylýyn qajet etetinin qaitalap aitqym keledi.
2030 jylǵy deiingi kún tártibine qatysty ustanymymyz bizdiń ulttyq jáne jahandyq máselemizdiń ajyramas bóligi bolyp qala beredi.
Onyń ústine jahandyq ekonomikany qalpyna keltirý úshin ádil saýda rejimderi asa mańyzdy.
Osy rette Qazaqstannyń tóraǵalyǵymen ótken Dúniejúzilik saýda uiymyna múshe memleketter ministrleriniń 12-konferentsiiasynda qabyldanǵan syndarly sheshimderdi erekshe atap ótkim keledi.
Sonymen qatar qazirgi geosaiasi jaǵdai senimdi ári ártaraptandyrylǵan jahandyq tranzittik jáne kólik infraqurylymynyń mańyzdy ekenin kórsetedi.
Bul jaǵdai bizdiń óńirimizde de baiqalady. Qazaqstan – teńizge shyǵatyn joly joq eń iri memleket jáne Aziia men Eýropa arasyndaǵy mańyzdy qurlyq dálizine ie.
Transkaspii halyqaralyq kólik baǵytyna nemese «Orta dálizge» tyń serpin berildi. Aldaǵy jyldary biz Qazaqstan arqyly júk tasymalynyń aitarlyqtai arta túsetinine senimdimiz.
Biz Kaspii teńiziniń beibitshilik pen jańa múmkindikter teńizi retindegi pozitsiiasyn qamtamasyz etýimiz kerek.
Aldaǵy ailarda Qazaqstan saýda jáne jetkizý tizbeginiń isten shyǵýy saldarynan týyndaityn energiiaǵa jáne mańyzdy shikizatqa qoljetimdiliktiń shektelýin azaitýǵa kómektesedi.
Uzaq merzimdi perspektivada biz jasyl sýtegi men jańartylatyn energiia kózderine erekshe nazar aýdara otyryp, energiia kózderin ártaraptandyrýǵa umtylamyz.
Ortalyq Aziia týraly aitar bolsaq, biz onyń qazirdiń ózinde halyqaralyq yntymaqtastyq úshin mol múmkindikteri bar aimaq ekenin este ustaýymyz kerek.
Ortalyq Aziiadaǵy áriptesterimizben birge aimaqty odan ári damytý maqsatynda ózara saiasi is-áreketti nyǵaitýǵa jáne ekonomikalyq bailanystardy tereńdetýge niettimiz.
Biz tatý kórshilik qarym-qatynastardy saqtaýǵa jáne yntymaqtastyqty ártaraptandyrýǵa beiildimiz.
Bul senim bizdiń mańyzdy tabiǵi jáne aýyl sharýashylyǵy resýrstarymyzǵa, adami kapitalǵa jáne tranzittik áleýetimizge negizdelgen. Biz – Shyǵys pen Batystyń, Ońtústik pen Soltústiktiń arasyndaǵy aralyq naryqpyz.
Biz klimattyń ózgerýi, Aral teńizi, sý resýrstaryn utymdy paidalaný, shekarany delimitatsiialaý, ekstremizmge qarsy kúres jáne aimaqishilik saýdany keńeitý máselelerin qamtityn óńirlik kún tártibindegi máselelerdi sheshý úshin barlyq múddeli taraptarmen birlesken jumystardy jalǵastyrýǵa niettimiz.
Sondyqtan Almaty qalasynda BUU-nyń Ortalyq Aziia men Aýǵanstan úshin Ornyqty damý maqsaty jónindegi aimaqtyq ortalyǵyn ashý mańyzdy dep esepteimiz.
Qazaqstan Aýǵanstannyń bolashaǵyn kórshi eldermen beibit qarym-qatynasta bolatyn shynaiy táýelsiz, beitarap, birtutas, damyǵan memleket retinde kórgisi keledi.
Sondyqtan asa mańyzdy gýmanitarlyq kómek kórsete otyryp, osy elde memlekettilik qalyptasýynyń kúrdeli protsesin qoldaimyz.
Qurmetti áriptester!
Qazaqstan Prezidenti retindegi ustanymym – árbir azamat teń múmkindikterge ie ári quqyǵy qorǵalǵan Ádiletti Qazaqstandy qurý.
Meniń elimde ádildik saltanat qurýy kerek. Zań men tártip qoǵamymyzdyń negizi bolady.
Bul joldyń eń mańyzdy bóligi – transformatsiialyq saiasi reformalar.
Aldaǵy ailarda Qazaqstanda prezident jáne parlament sailaýy ótedi. Men Prezident ókilettigin jeti jyldyq bir merzimmen shekteýdi usyndym. Bul – Qazaqstanda demokratiiany damytýdaǵy naǵyz serpilis.
Osy rette «Kúshti Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» degen meniń formýlamdy qatań ustanamyz. Bul formýla Qazaqstannyń ulttyq múddelerine tolyq sáikes keletinine senimdimin.
Sonymen qatar ekonomikany monopoliiadan aryltýdy kózdep otyrmyz.
Biz qoǵamnyń eń aýqatty bóligin Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa, sondai-aq ekonomikany ártaraptandyrýǵa jáne adam kapitalyna investitsiiany arttyrýǵa qatystyrý sharalaryn jasap jatyrmyz.
Jaqynda balalarǵa arnalǵan Ulttyq qor qurý týraly bastama kóterdim. 2024 jyldan bastap Ulttyq ál-aýqat qorynyń investitsiialyq kirisiniń 50 paiyzy kámelettik jasqa tolǵanǵa deiin balalardyń arnaiy jinaq shottaryna aýdarylady. Bul qarajatty bilim alýǵa nemese turǵyn úi satyp alýǵa jumsaýǵa bolady.
Qazir «Qazaqstan halqyna» arnaiy jeke qaiyrymdylyq qory da qarapaiym azamattarǵa densaýlyq, bilim, áleýmettik qamsyzdandyrý máselelerinde kómek kórsetip keledi.
Áielderdiń quqyǵyn odan ári keńeitýdi jáne olardyń ekonomikalyq jáne áleýmettik ómirge qatysýyn qamtamasyz etý – bizdiń maqsatymyz.
Jan-jaqty ulttyq qaita qurý ońai protsess emes, bul jolda aldymyzdan belgili bir dárejede qiyndyqtar kezdesedi.
Eger biz Qazaqstan azamattarynyń úmitin aqtaǵymyz kelse, bul strategiialyq joldan ainymaimyz!
Keiingi úsh jylda biz reformalardyń tórt toptamasyn iske asyrý arqyly eleýli ózgerister jasadyq.
Mysaly, Parlament qabyldaǵan jańa zańdar saiasi partiialardy tirkeýdi jeńildetip, saiasi uiymdardyń Parlamentke ótý shegin 7 paiyzdan 5 paiyzǵa deiin qysqartty.
Azamattardyń memlekettik basqarýǵa aralasýyna múmkindikti keńeitý úshin partiialyq sailaý tizimderindegi áielder men jastarǵa mindetti 30 paiyzdyq kvota qarastyrylǵan.
Jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń jaýapkershiligin arttyrý úshin jergilikti ákimderdi tikelei sailaý engizildi.
Qoǵam men bilik arasyndaǵy ashyqtyq mádenietin damytý úshin biz beibit jiyndar týraly zańǵa ózgertýler engizdik. Endi jiyndar ótkizý úshin memlekettik organdardyń kelisimi qajet emes.
Qazaqstan adam ómirine jáne adamnyń qadir-qasietine jalpyǵa birdei tanylǵan quqyqtary aiasynda halyqaralyq mindettemelerge sáikes ólim jazasyn alyp tastady.
Ádiletti Qazaqstan bizdiń kópultty jáne kópkonfessiialy yntymaǵymyzǵa negizdelgen. Biz «Birligimiz – áralýandyqta» qaǵidasyn qatań ustana beremiz.
Ótken aptada Qazaqstanda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VII sezi tabysty ótti.
Sezde dini toleranttyqtyń, dialog pen máselelerdi beibit jolmen sheshýdiń mańyzdy ekeni taǵy da aityldy. Biz qajet bolǵan jaǵdaida araǵaiyn bolýǵa jáne dialog alańdaryn usynýǵa daiynbyz.
Qurmetti dostar!
Biyl Qazaqstan men BUU arasyndaǵy seriktestikke 30 jyl tolady.
Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýy men nyǵaiýyna BUU zor úles qosty.
Osy aralyqta biz EKOSOS pen Adam quqyqtary jónindegi keńesten bastap Qaýipsizdik Keńesine deiingi Uiymnyń barlyq negizgi organdarynda BUU Jarǵysynda belgilengen maqsattarǵa qol jetkizý úshin jumys istedik.
Bolashaq urpaq igiligi úshin jaýapty basshylyqqa mundai qajettilik buryn-sońdy bolmaǵan.
Ótkendi eske alý bizden bolashaǵymyz úshin jaýapkershilikti talap etedi.
Sizdermen birge biz qaýipsiz, ornyqty jáne damyǵan jahandyq qoǵam qurý jolynda bar kúsh-jigerimizdi aiamaimyz.
Raqmet!
