Foto: M.Áýezov teatrynyń baspasóz qyzmeti
Adamzat jaratylǵaly beri ana jaiynda aitylar sóz de, shyrqalar án de toqtaǵan emes. Qai zamanda da adamzattyń asyly ananyń mártebesi biikte. Balasyz ana bolǵanymen, anasyz bala bolmaidy. Ana jaiynda talai jazýshy qalam terbep, san myń sýretshiniń qylqalamynan kóz tartar týyndylar dúniege keldi. Sondyqtan, perzenti úshin jalań qolmen ot kósep, azap tartqan analardyń ónerdegi beinesi san tarapty, árqily. Ásirese, bekzada ónerdiń biri teatr sahnasynda talai márte ana, áiel týraly spektaklder qoiylyp kele jatyr. Desek te, tarihy bir ǵasyrǵa jýyq ýaqytty quraityn qazaq teatr ónerinde óresi biik, mártebesi joǵary týyndy «Ai men Aisha» spektakliniń orny bólek.
Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq akademiialyq drama teatrynyń «Ai men Aisha» qoiylymy biyl Memlekettik syilyqqa usynylǵany jaily habar teatr súier qaýym úshin shyn qýanysh bolǵany anyq. Eń alǵash 2015 jyly kórermenge jol tartyp, sodan beri Ákem-teatrdyń sahnasynda úzbei qoiylyp kele jatqan spektaldiń rejisseri Tuńǵyshbai ál-Tarazi. Al, Sherhan Murtazanyń eki shyǵarmasyn, atap aitqanda, «Myltyqsyz maidan» jáne «Ai men Aisha» romanynyń siýjetin biriktire otyryp, sahnalyq nusqasyn jasaǵan – Erkin Jýasbek edi. Eki týyndyger de ulttyq teatr ónerinde esimi altyn árippen jazylatyn eleýli tulǵalar ekeni aidan anyq. Tar jol, taiǵaq keshý zamanynda otbasy úshin taýqymet tartqan qazaq áieliniń aiaýly obrazyna ainalǵan Aisha bolmysyndaǵy kúreskerlik rýh pen úzilmes útti beineleý barysynda dramatýrg te, rejisser da meiilinshe sheberlik tanytqan. Áý bastan halyq arasyna etene tanymal romannyń dramalyq nusqasyn jasap, sahnalaýdyń júgi eki ese aýyr, jaýapkershiligi áldeqaida joǵary. Soǵan qaramastan, «Ai men Aisha» – sońǵy jyldary teatr sahnasynda qoiylǵan eń úzdik dramalardyń biri desek te bolady. Tipti, eń alǵashqy premeraǵa Sherhan Murtazanyń ózi kórermen bolyp, qoiylymnyń deńgeiine rizashylyq bildirýi – osy sózimniń dáleli. Jastaiynan qosylǵan jary aidalyp ketken Aisha men uly Oraq soǵysqa ketip, mert bolǵan Qamqanyń bir-birine muńdas ári syrlas bolýy – kúlli qazaq anasynyń sol zamandaǵy zarynan habar bergendei edi. Dál osy qos otbasynyń keshken hálin arqaý etken eki siýjettik liniia qoiylym sońyna deiin bailanysyn úzbeidi. Keńestik imperializm men Uly Otan soǵysynyń zardabyn áiel taǵdyry arqyly beineleýdiń simvoldyq máni ádebiette qashan da zor. Qai halyqta bolmasyn, áiel obrazy Otan beinesine teńestirilip, ushtasyp jatady. Bul shyǵarmadaǵy kúlli qazaq áieliniń keshken taǵdyryn shyǵarmashylyq top sahnada sýret pen sózdiń, áýen men árekettiń minsiz úilesimimen kórkem músindep shyqqan. Áieldiń, ananyń hali – sol kezdegi qazaq dalasynyń jaǵdaiymen para-par. Osy tusta Beksultan Nurjekeulynyń «Áiel týraly jazý - bári týraly jazý» degen sózi eriksiz eske túsedi.
Shymyldyq ashylǵan sátten bastap qarapaiym qazaq aýylynyń qońyr tirshiligine kýá bolǵanymyzben, zamanynyń daýyly eshkimdi ainalyp ótpedi. Kenet túnek ornap, kúńgirt túske boialǵan sahna – spektakldiń jelisi túbegeili ózgerip, taýqimet tartqan keiipker taǵdyrynan habar beredi. Kúlli arpalys, dramatýrgiialyq konfliktiń bastaýy da dál osy sahna. Qara shańyraǵynda januiasymen birgk qamsyz dombyra tartyp otyrǵan Murtazany úkimettiń shabarmandary qolyn qaiyryp, súirep áketedi. Aidalyp bara jatqan Murtazanyń «Aisha, balalarǵa ie bol! Otymdy óshirme!» degen bir-aq aýyz sózi kúlli spektakldiń – negizgi ózegi. Dál osy kezden bastap Aisha men taǵdyr, adam men zaman arasyndaǵy tartys bastalady. Aisha – rýhyn qansha basyp-janshyp tastasa da, bolashaǵy men balasy úshin kúresken abzal analardyń jiyntyq obrazy. Taǵdyr qosqan serigin aidap áketken sátten bastap abdyraǵan ananyń aýyr soqqydan eseńsiregen háli kórermendi de tyǵyryqqa tirep tastaidy. Nobel syilyǵynyń iegeri Svetlana Alekseevich bir suhbatynda: «Soǵystyń surqy áielge jat» kitabymnyń kóptegen qaharmandary – áielder men analar edi. Soǵys maidangerlerden kóri jurtta qalǵan anaǵa aýyr tigenin biri bilse, biri bilmes. Ákesinen, jarynan, balasynan aiyrylǵan áiel qandai kúi keshedi...», - degen edi. Jazýshy atap ótkendei, zamannyń quryǵy men qiyndyǵy qashan da eń aldymen áieldiń taǵdyryn talqandaidy eken. Biraq, Aisha – ana ǵoi... Eńsesin kóterip, sýǵa batyp bara jatsa da tal qarmaǵan áldekimdei shamasy jetkenshe kúresedi, jantalasady. Bul kúres – ómir úshin, balalarynyń bolashaǵy úshin kúres edi. Spektakldiń negizgi dińgegi áiel bolǵandyqtan, kórermen de sezimderin Aishamen bir keshedi. Osy oraida keiipkerdi somdaǵan ártis Dáriia Júsiptiń tabiǵilyǵy men shynaiylyǵy – keiipkerdiń psihologiialyq kúiin, ishki halin ashýdaǵy mol olja.
Qarapaiym qazaq aýylynyń anasy Aisha myńdar men milliondardyń taǵdyryn taptap ótip jatqan qyzyl imperiianyń qarýymen óz taǵdyry, biik rýhy arqyly arpalysady. Tek Aisha ǵana emes, Mamai qart pen Qamqa kempir de – naǵyz kúresker keiipkerler. Ásirese, Oraqtan aiyrylsa da, nemeresinen kóz jazyp qalǵysy kelmeitin soqyr kempirdiń zary eshkimdi bei-jai qaldyrmasy anyq. Spektakldiń negizgi ózegin kórermenge avtorlar biriniń uly, biriniń kúieýi jaqqan shyraqty óshirgisi kelmeitin Aisha, Qamqa sekildi obrazdar arqyly usynady. Olardyń taǵdyry – talai mehnat ótkergen buralań, soqtyqpaly-soqpaly bolsa da shydamdylyq jáne tabandylyqpen, úmit-senimmen júrip ótetin jolsyz soqpaq. Ult taǵdyryn áiel ǵumyry arqaýynda beineleý eki úlken shyǵarmanyń az ǵana bólimin qamtyǵanmen, olardyń negizgi motivi, ideialyq negizi. Ásirese, Aishanyń balalaryna ertegi aitatyn tusy men Baryshan ekeýiniń boranda adasqan sahnalary – keiipker ishindegi jylt etken úmiti men seniminen habar beredi. Ertegi aityp otyryp, bala qiialyn bi men qosalqy effekt, plastika arqyly kórermenge usyný – sátti sheshim bolǵan. Qoiylymdaǵy áýen men jaryqtardyń da jup-jumyr, bir keltesi joq týyndy jasarda mańyzdy ról atqarǵanyn atap ótpeske bolmas.
Qoiylymda taǵy bir eskerer jait – eski men jańanyń kúresi. Týrgenev: «Áke men balanyń kózqarasy bir arnaǵa túiispei, ymyraǵa kele almaýy – revoliýtsiianyń alǵysharty», - deidi. Osy oraida uly Oraqtyń shyraǵyn sóndirmeý úshin Nurperzentin Totiiaǵa ámeńgerlik jolmen qosaiyn dep tyrmysqan Mamai qart pen Qamqa kempirge jańa zaman urpaǵynyń qarsy shyǵýy – eski men jańanyń tartysynan habar beredi. «Eleýsiz keskinderdiń» taǵdyryn kórip, janyń ashidy, aiaisyń, sharasyzdyǵyń úshin baz keship, ashýlanasyń. Birde nemeresin qimaǵan Mamai men Qamqaǵa janyń ashysa, birde Nurperzenttiń bolashaǵy úshin beimaza kúige túsesiń. (Teatrdyń qudireti de osy bolsa kerek). Bul taitalas – únemi qvitalanyp otyratyn, eshqashan toqtamaityn qubylys. Baryshan men Nurperzenttiń oqýǵa ketip, eski saltqa qarsy shyǵýy jańa zamannyń ornaýynan kórinis beredi. Ásirese, rejisserdiń sheshimindegi aq kógershin, iaki úsh jasóspirimniń aq qanatty qustarǵa tamsana qaraýy – sátti simvolka týdyrdy. Ejelgi zamannan-aq aq kógershinder úmit pen beibitshiliktiń nysany ekenin eskersek, jańashyl jastardyń bolashaqqa degen senim-úmiti men keýdesine qordalanǵan úrei, armanyn avtorlar osylai kórsetken. Jańa zamanǵa qadam basqan jastardy kórip, sen de eriksiz armandary aldamasa eken dep ishtei tilekshi bolasyń.
Bir ulttyń keshken taǵdyry men kórgen taýqymetin «eleýsiz keskinder» men «kishkentai adamdardyń» jankeshti ómiri arqyly beineleý – qai zamanǵy rýhaniiatqa da ortaq qubylys. Desek te, sol sýretti daraqylyq pen bos uranǵa ainaldyrmai, keiipker bolmysy men minezi, ómiri men ishki kúii arqyly sahnaǵa laiyq qyp yqshamdaý ońai sharýa emes. Qoiylymnyń utqan tusy da da – osy, kórermendi jalyqtyryp ia zeriktirip almai, nazaryn ustap turady. Ásirese, Aishanyń aidalǵan kúieýiniń amanatyn oryndaý úshin tyrmysyp, ashtyqpen arpalysqan balalaryn jubatýy, soqyr kempir Qamqanyń úmiti, ekiudai kúige túsip, sarsańǵa salynǵan Totiianyń kúii, jeńgesine qaraýǵa dáti joq, Aidai qyzǵa ǵashyq Nurperzenttiń ańsary, Baryshannyń armany – spektakldiń negizgi ózegi. Bulardyń bári qai zamanda da kezdestirýge bolatyn – «kishkentai adamdardyń» taǵdyry. Kúrdeli qoǵamdyq-áleýmettik júieniń shyndyǵyn kishkentai adamdardyń qatysynsyz kórsetý múmkin emes. Saiasattan áldeqaida qashyq jatqan «eleýsiz keskinder» men «kishkentai adamdardyń» sol saiasattyń qalai quryǵyna ilinip, qurbanyna ainalǵanyn beineleýde rejisser qoltańbasy baiqalady. Ásirese, soǵys pen repressiianyń qaladan jyraq, sonaý qiiandaǵy Myńbulaqta qalai júzege asqanyn ártister de, shyǵarmashylyq top ta sheberlikpen kórermenge usyna bilgen.
Bul qoiylymnyń qaýzaǵan taqyryby – ana ia áiel týraly ǵana emes, tutas ult pen halyqtyń tarihy, eski men jańanyń kúresi. Ana jaily áli de talai aitylar, biraq, Aisha jaily eń uly týyndy osy bolsa kerek. Qoiylym ult tarihy jóninde taǵy bir eske salyp, beibit zamanǵa jetý jolynda opat bolǵan urpaq pen perzenti úshin taǵdyryna qarsy shyqqan ana, ózi ólse de, kóziniń shyraǵy – urpaǵy ólmesin dep bárine daiyn bolǵan áke týraly syr shertedi. Teatr - jandy qubylys, artyq-kemi joq sheber sahnalanǵan týyndynyń ǵumyry áli de uzaq, mártebesi biik bolady dep senemiz.
Aqgúlim Erbolqyzy
ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-niń 4-kýrs stýdenti
