فوتو: م.ەۋەزوۆ تەاترىنىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
ادامزات جاراتىلعالى بەرٸ انا جايىندا ايتىلار سٶز دە, شىرقالار ەن دە توقتاعان ەمەس. قاي زاماندا دا ادامزاتتىڭ اسىلى انانىڭ مەرتەبەسٸ بيٸكتە. بالاسىز انا بولعانىمەن, اناسىز بالا بولمايدى. انا جايىندا تالاي جازۋشى قالام تەربەپ, سان مىڭ سۋرەتشٸنٸڭ قىلقالامىنان كٶز تارتار تۋىندىلار دٷنيەگە كەلدٸ. سوندىقتان, پەرزەنتٸ ٷشٸن جالاڭ قولمەن وت كٶسەپ, ازاپ تارتقان انالاردىڭ ٶنەردەگٸ بەينەسٸ سان تاراپتى, ەرقيلى. ەسٸرەسە, بەكزادا ٶنەردٸڭ بٸرٸ تەاتر ساحناسىندا تالاي مەرتە انا, ەيەل تۋرالى سپەكتاكلدەر قويىلىپ كەلە جاتىر. دەسەك تە, تاريحى بٸر عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتى قۇرايتىن قازاق تەاتر ٶنەرٸندە ٶرەسٸ بيٸك, مەرتەبەسٸ جوعارى تۋىندى «اي مەن ايشا» سپەكتاكلٸنٸڭ ورنى بٶلەك.
مۇحتار ەۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق اكادەمييالىق دراما تەاترىنىڭ «اي مەن ايشا» قويىلىمى بيىل مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنىلعانى جايلى حابار تەاتر سٷيەر قاۋىم ٷشٸن شىن قۋانىش بولعانى انىق. ەڭ العاش 2015 جىلى كٶرەرمەنگە جول تارتىپ, سودان بەرٸ ەكەم-تەاتردىڭ ساحناسىندا ٷزبەي قويىلىپ كەلە جاتقان سپەكتالدٸڭ رەجيسسەرٸ تۇڭعىشباي ەل-تارازي. ال, شەرحان مۇرتازانىڭ ەكٸ شىعارماسىن, اتاپ ايتقاندا, «مىلتىقسىز مايدان» جەنە «اي مەن ايشا» رومانىنىڭ سيۋجەتٸن بٸرٸكتٸرە وتىرىپ, ساحنالىق نۇسقاسىن جاساعان – ەركٸن جۋاسبەك ەدٸ. ەكٸ تۋىندىگەر دە ۇلتتىق تەاتر ٶنەرٸندە ەسٸمٸ التىن ەرٸپپەن جازىلاتىن ەلەۋلٸ تۇلعالار ەكەنٸ ايدان انىق. تار جول, تايعاق كەشۋ زامانىندا وتباسى ٷشٸن تاۋقىمەت تارتقان قازاق ەيەلٸنٸڭ اياۋلى وبرازىنا اينالعان ايشا بولمىسىنداعى كٷرەسكەرلٸك رۋح پەن ٷزٸلمەس ٷتتٸ بەينەلەۋ بارىسىندا دراماتۋرگ تە, رەجيسسەر دا مەيٸلٸنشە شەبەرلٸك تانىتقان. ەۋ باستان حالىق اراسىنا ەتەنە تانىمال روماننىڭ درامالىق نۇسقاسىن جاساپ, ساحنالاۋدىڭ جٷگٸ ەكٸ ەسە اۋىر, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ەلدەقايدا جوعارى. سوعان قاراماستان, «اي مەن ايشا» – سوڭعى جىلدارى تەاتر ساحناسىندا قويىلعان ەڭ ٷزدٸك درامالاردىڭ بٸرٸ دەسەك تە بولادى. تٸپتٸ, ەڭ العاشقى پرەمەراعا شەرحان مۇرتازانىڭ ٶزٸ كٶرەرمەن بولىپ, قويىلىمنىڭ دەڭگەيٸنە ريزاشىلىق بٸلدٸرۋٸ – وسى سٶزٸمنٸڭ دەلەلٸ. جاستايىنان قوسىلعان جارى ايدالىپ كەتكەن ايشا مەن ۇلى وراق سوعىسقا كەتٸپ, مەرت بولعان قامقانىڭ بٸر-بٸرٸنە مۇڭداس ەرٸ سىرلاس بولۋى – كٷللٸ قازاق اناسىنىڭ سول زامانداعى زارىنان حابار بەرگەندەي ەدٸ. دەل وسى قوس وتباسىنىڭ كەشكەن حەلٸن ارقاۋ ەتكەن ەكٸ سيۋجەتتٸك لينييا قويىلىم سوڭىنا دەيٸن بايلانىسىن ٷزبەيدٸ. كەڭەستٸك يمپەرياليزم مەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ زاردابىن ەيەل تاعدىرى ارقىلى بەينەلەۋدٸڭ سيمۆولدىق مەنٸ ەدەبيەتتە قاشان دا زور. قاي حالىقتا بولماسىن, ەيەل وبرازى وتان بەينەسٸنە تەڭەستٸرٸلٸپ, ۇشتاسىپ جاتادى. بۇل شىعارماداعى كٷللٸ قازاق ەيەلٸنٸڭ كەشكەن تاعدىرىن شىعارماشىلىق توپ ساحنادا سۋرەت پەن سٶزدٸڭ, ەۋەن مەن ەرەكەتتٸڭ مٸنسٸز ٷيلەسٸمٸمەن كٶركەم مٷسٸندەپ شىققان. ەيەلدٸڭ, انانىڭ حالٸ – سول كەزدەگٸ قازاق دالاسىنىڭ جاعدايىمەن پارا-پار. وسى تۇستا بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلىنىڭ «ەيەل تۋرالى جازۋ - بەرٸ تۋرالى جازۋ» دەگەن سٶزٸ ەرٸكسٸز ەسكە تٷسەدٸ.
شىمىلدىق اشىلعان سەتتەن باستاپ قاراپايىم قازاق اۋىلىنىڭ قوڭىر تٸرشٸلٸگٸنە كۋە بولعانىمىزبەن, زامانىنىڭ داۋىلى ەشكٸمدٸ اينالىپ ٶتپەدٸ. كەنەت تٷنەك ورناپ, كٷڭگٸرت تٷسكە بويالعان ساحنا – سپەكتاكلدٸڭ جەلٸسٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸپ, تاۋقٸمەت تارتقان كەيٸپكەر تاعدىرىنان حابار بەرەدٸ. كٷللٸ ارپالىس, دراماتۋرگييالىق كونفليكتٸڭ باستاۋى دا دەل وسى ساحنا. قارا شاڭىراعىندا جانۇياسىمەن بٸرگك قامسىز دومبىرا تارتىپ وتىرعان مۇرتازانى ٷكٸمەتتٸڭ شابارماندارى قولىن قايىرىپ, سٷيرەپ ەكەتەدٸ. ايدالىپ بارا جاتقان مۇرتازانىڭ «ايشا, بالالارعا يە بول! وتىمدى ٶشٸرمە!» دەگەن بٸر-اق اۋىز سٶزٸ كٷللٸ سپەكتاكلدٸڭ – نەگٸزگٸ ٶزەگٸ. دەل وسى كەزدەن باستاپ ايشا مەن تاعدىر, ادام مەن زامان اراسىنداعى تارتىس باستالادى. ايشا – رۋحىن قانشا باسىپ-جانشىپ تاستاسا دا, بولاشاعى مەن بالاسى ٷشٸن كٷرەسكەن ابزال انالاردىڭ جيىنتىق وبرازى. تاعدىر قوسقان سەرٸگٸن ايداپ ەكەتكەن سەتتەن باستاپ ابدىراعان انانىڭ اۋىر سوققىدان ەسەڭسٸرەگەن حەلٸ كٶرەرمەندٸ دە تىعىرىققا تٸرەپ تاستايدى. نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ سۆەتلانا الەكسەەۆيچ بٸر سۇحباتىندا: «سوعىستىڭ سۇرقى ەيەلگە جات» كٸتابىمنىڭ كٶپتەگەن قاھارماندارى – ەيەلدەر مەن انالار ەدٸ. سوعىس مايدانگەرلەردەن كٶرٸ جۇرتتا قالعان اناعا اۋىر تيگەنٸن بٸرٸ بٸلسە, بٸرٸ بٸلمەس. ەكەسٸنەن, جارىنان, بالاسىنان ايىرىلعان ەيەل قانداي كٷي كەشەدٸ...», - دەگەن ەدٸ. جازۋشى اتاپ ٶتكەندەي, زاماننىڭ قۇرىعى مەن قيىندىعى قاشان دا ەڭ الدىمەن ەيەلدٸڭ تاعدىرىن تالقاندايدى ەكەن. بٸراق, ايشا – انا عوي... ەڭسەسٸن كٶتەرٸپ, سۋعا باتىپ بارا جاتسا دا تال قارماعان ەلدەكٸمدەي شاماسى جەتكەنشە كٷرەسەدٸ, جانتالاسادى. بۇل كٷرەس – ٶمٸر ٷشٸن, بالالارىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن كٷرەس ەدٸ. سپەكتاكلدٸڭ نەگٸزگٸ دٸڭگەگٸ ەيەل بولعاندىقتان, كٶرەرمەن دە سەزٸمدەرٸن ايشامەن بٸر كەشەدٸ. وسى ورايدا كەيٸپكەردٸ سومداعان ەرتٸس دەرييا جٷسٸپتٸڭ تابيعيلىعى مەن شىنايىلىعى – كەيٸپكەردٸڭ پسيحولوگييالىق كٷيٸن, ٸشكٸ حالٸن اشۋداعى مول ولجا.
قاراپايىم قازاق اۋىلىنىڭ اناسى ايشا مىڭدار مەن ميلليونداردىڭ تاعدىرىن تاپتاپ ٶتٸپ جاتقان قىزىل يمپەرييانىڭ قارۋىمەن ٶز تاعدىرى, بيٸك رۋحى ارقىلى ارپالىسادى. تەك ايشا عانا ەمەس, ماماي قارت پەن قامقا كەمپٸر دە – ناعىز كٷرەسكەر كەيٸپكەرلەر. ەسٸرەسە, وراقتان ايىرىلسا دا, نەمەرەسٸنەن كٶز جازىپ قالعىسى كەلمەيتٸن سوقىر كەمپٸردٸڭ زارى ەشكٸمدٸ بەي-جاي قالدىرماسى انىق. سپەكتاكلدٸڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸن كٶرەرمەنگە اۆتورلار بٸرٸنٸڭ ۇلى, بٸرٸنٸڭ كٷيەۋٸ جاققان شىراقتى ٶشٸرگٸسٸ كەلمەيتٸن ايشا, قامقا سەكٸلدٸ وبرازدار ارقىلى ۇسىنادى. ولاردىڭ تاعدىرى – تالاي مەھنات ٶتكەرگەن بۇرالاڭ, سوقتىقپالى-سوقپالى بولسا دا شىدامدىلىق جەنە تاباندىلىقپەن, ٷمٸت-سەنٸممەن جٷرٸپ ٶتەتٸن جولسىز سوقپاق. ۇلت تاعدىرىن ەيەل عۇمىرى ارقاۋىندا بەينەلەۋ ەكٸ ٷلكەن شىعارمانىڭ از عانا بٶلٸمٸن قامتىعانمەن, ولاردىڭ نەگٸزگٸ موتيۆٸ, يدەيالىق نەگٸزٸ. ەسٸرەسە, ايشانىڭ بالالارىنا ەرتەگٸ ايتاتىن تۇسى مەن بارىسحان ەكەۋٸنٸڭ بوراندا اداسقان ساحنالارى – كەيٸپكەر ٸشٸندەگٸ جىلت ەتكەن ٷمٸتٸ مەن سەنٸمٸنەن حابار بەرەدٸ. ەرتەگٸ ايتىپ وتىرىپ, بالا قييالىن بي مەن قوسالقى ەففەكت, پلاستيكا ارقىلى كٶرەرمەنگە ۇسىنۋ – سەتتٸ شەشٸم بولعان. قويىلىمداعى ەۋەن مەن جارىقتاردىڭ دا جۇپ-جۇمىر, بٸر كەلتەسٸ جوق تۋىندى جاساردا ماڭىزدى رٶل اتقارعانىن اتاپ ٶتپەسكە بولماس.
قويىلىمدا تاعى بٸر ەسكەرەر جايت – ەسكٸ مەن جاڭانىڭ كٷرەسٸ. تۋرگەنەۆ: «ەكە مەن بالانىڭ كٶزقاراسى بٸر ارناعا تٷيٸسپەي, ىمىراعا كەلە الماۋى – رەۆوليۋتسييانىڭ العىشارتى», - دەيدٸ. وسى ورايدا ۇلى وراقتىڭ شىراعىن سٶندٸرمەۋ ٷشٸن نۇرپەرزەنتٸن توتيياعا ەمەڭگەرلٸك جولمەن قوسايىن دەپ تىرمىسقان ماماي قارت پەن قامقا كەمپٸرگە جاڭا زامان ۇرپاعىنىڭ قارسى شىعۋى – ەسكٸ مەن جاڭانىڭ تارتىسىنان حابار بەرەدٸ. «ەلەۋسٸز كەسكٸندەردٸڭ» تاعدىرىن كٶرٸپ, جانىڭ اشيدى, ايايسىڭ, شاراسىزدىعىڭ ٷشٸن باز كەشٸپ, اشۋلاناسىڭ. بٸردە نەمەرەسٸن قيماعان ماماي مەن قامقاعا جانىڭ اشىسا, بٸردە نۇرپەرزەنتتٸڭ بولاشاعى ٷشٸن بەيمازا كٷيگە تٷسەسٸڭ. (تەاتردىڭ قۇدٸرەتٸ دە وسى بولسا كەرەك). بۇل تايتالاس – ٷنەمٸ قۆيتالانىپ وتىراتىن, ەشقاشان توقتامايتىن قۇبىلىس. بارىسحان مەن نۇرپەرزەنتتٸڭ وقۋعا كەتٸپ, ەسكٸ سالتقا قارسى شىعۋى جاڭا زاماننىڭ ورناۋىنان كٶرٸنٸس بەرەدٸ. ەسٸرەسە, رەجيسسەردٸڭ شەشٸمٸندەگٸ اق كٶگەرشٸن, ياكي ٷش جاسٶسپٸرٸمنٸڭ اق قاناتتى قۇستارعا تامسانا قاراۋى – سەتتٸ سيمۆولكا تۋدىردى. ەجەلگٸ زاماننان-اق اق كٶگەرشٸندەر ٷمٸت پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ نىسانى ەكەنٸن ەسكەرسەك, جاڭاشىل جاستاردىڭ بولاشاققا دەگەن سەنٸم-ٷمٸتٸ مەن كەۋدەسٸنە قوردالانعان ٷرەي, ارمانىن اۆتورلار وسىلاي كٶرسەتكەن. جاڭا زامانعا قادام باسقان جاستاردى كٶرٸپ, سەن دە ەرٸكسٸز ارماندارى الداماسا ەكەن دەپ ٸشتەي تٸلەكشٸ بولاسىڭ.
بٸر ۇلتتىڭ كەشكەن تاعدىرى مەن كٶرگەن تاۋقىمەتٸن «ەلەۋسٸز كەسكٸندەر» مەن «كٸشكەنتاي ادامداردىڭ» جانكەشتٸ ٶمٸرٸ ارقىلى بەينەلەۋ – قاي زامانعى رۋحانيياتقا دا ورتاق قۇبىلىس. دەسەك تە, سول سۋرەتتٸ داراقىلىق پەن بوس ۇرانعا اينالدىرماي, كەيٸپكەر بولمىسى مەن مٸنەزٸ, ٶمٸرٸ مەن ٸشكٸ كٷيٸ ارقىلى ساحناعا لايىق قىپ ىقشامداۋ وڭاي شارۋا ەمەس. قويىلىمنىڭ ۇتقان تۇسى دا دا – وسى, كٶرەرمەندٸ جالىقتىرىپ يا زەرٸكتٸرٸپ الماي, نازارىن ۇستاپ تۇرادى. ەسٸرەسە, ايشانىڭ ايدالعان كٷيەۋٸنٸڭ اماناتىن ورىنداۋ ٷشٸن تىرمىسىپ, اشتىقپەن ارپالىسقان بالالارىن جۇباتۋى, سوقىر كەمپٸر قامقانىڭ ٷمٸتٸ, ەكٸۇداي كٷيگە تٷسٸپ, سارساڭعا سالىنعان توتييانىڭ كٷيٸ, جەڭگەسٸنە قاراۋعا دەتٸ جوق, ايداي قىزعا عاشىق نۇرپەرزەنتتٸڭ اڭسارى, بارىسحاننىڭ ارمانى – سپەكتاكلدٸڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ. بۇلاردىڭ بەرٸ قاي زاماندا دا كەزدەستٸرۋگە بولاتىن – «كٸشكەنتاي ادامداردىڭ» تاعدىرى. كٷردەلٸ قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك جٷيەنٸڭ شىندىعىن كٸشكەنتاي ادامداردىڭ قاتىسىنسىز كٶرسەتۋ مٷمكٸن ەمەس. ساياساتتان ەلدەقايدا قاشىق جاتقان «ەلەۋسٸز كەسكٸندەر» مەن «كٸشكەنتاي ادامداردىڭ» سول ساياساتتىڭ قالاي قۇرىعىنا ٸلٸنٸپ, قۇربانىنا اينالعانىن بەينەلەۋدە رەجيسسەر قولتاڭباسى بايقالادى. ەسٸرەسە, سوعىس پەن رەپرەسسييانىڭ قالادان جىراق, سوناۋ قييانداعى مىڭبۇلاقتا قالاي جٷزەگە اسقانىن ەرتٸستەر دە, شىعارماشىلىق توپ تا شەبەرلٸكپەن كٶرەرمەنگە ۇسىنا بٸلگەن.
بۇل قويىلىمنىڭ قاۋزاعان تاقىرىبى – انا يا ەيەل تۋرالى عانا ەمەس, تۇتاس ۇلت پەن حالىقتىڭ تاريحى, ەسكٸ مەن جاڭانىڭ كٷرەسٸ. انا جايلى ەلٸ دە تالاي ايتىلار, بٸراق, ايشا جايلى ەڭ ۇلى تۋىندى وسى بولسا كەرەك. قويىلىم ۇلت تاريحى جٶنٸندە تاعى بٸر ەسكە سالىپ, بەيبٸت زامانعا جەتۋ جولىندا وپات بولعان ۇرپاق پەن پەرزەنتٸ ٷشٸن تاعدىرىنا قارسى شىققان انا, ٶزٸ ٶلسە دە, كٶزٸنٸڭ شىراعى – ۇرپاعى ٶلمەسٸن دەپ بەرٸنە دايىن بولعان ەكە تۋرالى سىر شەرتەدٸ. تەاتر - جاندى قۇبىلىس, ارتىق-كەمٸ جوق شەبەر ساحنالانعان تۋىندىنىڭ عۇمىرى ەلٸ دە ۇزاق, مەرتەبەسٸ بيٸك بولادى دەپ سەنەمٸز.
اقگٷلٸم ەربولقىزى
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-نٸڭ 4-كۋرس ستۋدەنتٸ
