11 naýryzda Angliianyń Joǵarǵy soty Stati tarabynyń Qazaqstan Respýblikasy men Qazaqstan Ulttyq bankine 3,7 mln AQSh dollarynan astam sot shyǵyndaryn tóleýge mindetteitin sot buiryǵynyń kúshin joiýǵa qatysty ótinishin qabyldamaý týraly sheshimin shyǵardy. Angliia men Ýelstiń Joǵary sotynyń shyǵystar jónindegi basqarmasynyń shyǵystar boiynsha sýdiasy Roýli Statidiń ótinishin 2021 jyldyń 15 aqpanyndaǵy sot otyrysynda tyńdady, dep habarlaidy "Ult aqparat" Ádilet ministrligine silteme jasap.
Shyǵystar týraly qaýly Stati barlyq satylarda sátsizdikke ushyraǵan jáne Statidiń Qazaqstanǵa qarsy alynǵan tórelik sheshimdi oryndaýǵa qatysty jalǵasyp jatqan áreketterine bailanysty Angliianyń Joǵary sotynda talqylaýlar aiaqtaldy.
Búgingi sheshimde aitylǵandai: «Stati taraptary Joǵary sottyń iýrisdiktsiiasyna qarsy shyǵýǵa tyrysty, biraq bul talpynysy sátsiz boldy jáne bul 2018 jyldyń 4 jeltoqsanynda qabyldanǵan qaýlyǵa ákeldi. Stati Joǵary sot talqylaýynda da sátsizdikke ushyrady jáne talapkerlerdiń (Qazaqstan men Ulttyq bank) shyǵystaryn tóleýge mindetti boldy....»
Aǵylshyn talqylaýlarynda jeńilgennen keiin Stati shyǵyndardy tóleýge mindetti boldy, biraq qaýlyny oryndaǵan joq. Sondai-aq, Stati Qazaqstanmen jáne Ulttyq bankpen bailanysqa shyqpaǵandyqtan, Respýblika jáne Ulttyq bank óz shyǵystaryn túbegeili baǵalaýdyń protsesin bastaǵany týraly olardyń zańgerleri King & Spalding-ke 2020 jylǵy jeltoqsanda habarlady. Alaida, Stati oǵan da jaýap bermedi. Nátijesinde jaýap berýge beriletin 21 kún ótkennen keiin, 2021 jylǵy 6 qańtarda shyǵystardy óteý týraly buiryq shyǵaryldy. Endi olar shyǵyndardy óteý týraly sot buiryǵynyń kúshin joiýǵa talpynysynda da sátsizdikke ushyrady.
King & Spalding partneri Egishe Djazoian óziniń kýágerlik jaýabynda shyǵystar boiynsha zańgerlerge nusqaý berý úshin eki apta jáne tolyq faildy berý úshin taǵy eki apta qajet bolǵanyn sipattaidy: «Meniń firmamnyń barlyq elektrondy derekter jiyntyǵynyń/faildyń kóshirmesin qajetti .pst formatta berýdi uiymdastyrýǵa eki aptaǵa jýyq ýaqyty ketti ( ... ), ol [shyǵystar boiynsha zańgerlerge] 2021 jyldyń 4 aqpanynda berildi. Kishigirim kidiristiń sebebi meniń firmamdaǵy derekterdiń qupiialylyǵyn qorǵaý saiasaty men protsedýralaryna bailanysty osy túrdegi derekterdi jinaý jáne bólisý týraly meniń firmamdaǵy Jazbalar men aqparatty basqarý jónindegi Direktordan belgili bir ishki kelisimdi alý qajettiligimen bailanysty boldy».
Óz sheshiminde sýdia Roýli kýágerlik jaýaptyń osy bóligin qaitalap, «bul senimdi siiaqty emes» dedi. Odan ári ol bylai deidi: «Outlook-te elektrondy poshtalarǵa arnalǵan ádettegi formatta derekter failyn jasaý úshin taǵy eki apta qajet bolǵandyǵy tańqaldyrady. Muny «kishkene kidiris» dep sipattaý evfemizm, al kidiristiń sebebi - ishki basqarý problemasy bir ýaqytta tańqalarlyq jáne senimsiz. Bundai shyǵyndarǵa qatysty syrttai sheshim qabyldanǵan jaǵdai árdaiym múmkin bolǵandyqtan, [King & Spalding]-ke qatysty keibir syn-eskertpeler qoldanylýy múmkin, sebebi kez kelgen qajetti ishki kelisimdi alýǵa basymdyq beriledi dep oilaýǵa bolady».
Ári qarai ol: «Meniń oiymsha, Stati jetkilikti jyldamdyqpen áreket etpedi...», - dep tapty. Zańdy testi qoldaný boiynsha sýdia Roýli mynadai qorytyndy jasady: «daýly máselelerdi sheshý merzimin saqtamaý erejelerdi eleýli buzý bolyp tabylatynyna kúmán joq...» jáne «bundai buzýshylyqqa qisyndy túsinik joq».
Qazaqstannyń Ádilet ministri Marat Beketaev bul sheshimdi quptap, bylai dedi: «Biz aǵylshyn soty shyǵarǵan sot shyǵyndaryn óteýge bailanysty sheshimderdiń oryndalýyn qamtamasyz etý úshin barlyq qajetti sharalardy qabyldap, basqa iýrisdiktsiialarda Statidiń tórelik sheshimdi májbúrlep oryndaý protsesterine qarsy turýdy jalǵastyramyz. Jetekshi sarapshylar faktilerdi taldap, tórelik sheshim alaiaqtyq jolmen alyndy, al Statidiń ony oryndaýǵa qatysty sharalary zańsyz jáne etikalyq emes degen qorytyndyǵa keldi».
Iske qatysty aldyńǵy oqiǵalardyń qysqasha mazmuny
2014 jyly Stati tórelik sheshimdi oryndaý maqsatynda Angliiada protsesti bastady. 2017 jyldyń 6 maýsymynda sýdia Noýlz aǵylshyn Joǵarǵy sotynda «sheshimniń alaiaqtyq jolmen alynǵandyǵy týraly jetkilikti dálelder bar» dep sheshti. Sýdia Noýlz alaiaqtyq týraly isti qarastyrý úshin 2 aptalyq sot isin júrgizýdi buiyrdy. Alaida, Stati aǵylshyn protsesin toqtatý arqyly alaiaqtyqqa qatysty protsesten qashyp ketti. Sondai-aq, Stati aǵylshyn sotyna alaiaqtyq týraly is boiynsha sot protsesine qatysýǵa qarajaty joq ekenin aitty. Bir tańqalarlyǵy, sýdia Noýlzdyń tujyrymynan keiin Stati basqa alty iýrisdiktsiiada kóptegen jańa sot isterin bastady, olar úshin Stati birqatar jergilikti advokattardy jaldap, aitarlyqtai sot shyǵyndaryn tóledi. Aqyr sońynda, Stati Angliiada tórelik sheshimdi oryndaýǵa eshqashan qaita kelmeý jáne Qazaqstanǵa onyń sot shyǵyndaryn óteý týraly mindettemelerdi alǵannan keiin Statige Angliiada apelliatsiia satysynda atqarýshylyq is júrgizý áreketterin toqtatýǵa ruqsat etildi. Statidiń apelliatsiiadaǵy alaiaqtyq týraly is boiynsha aǵylshyn sotynan qutylyp ketý áreketterin ishinara Deniel Chapman basqaratyn problemalyq aktivter men obligatsiialarǵa mamandandyrylǵan hedj-qor qarjylandyrdy. Chapman Britandyq Virgin araldaryndaǵy Tristan Oil Ltd atty Statidiń offshorlyq kompaniiasyna milliondaǵan investitsiia saldy. Bul kompaniia Statidiń kompaniialar tobyndaǵy basqarýdyń eleýli kemshilikterine bailanysty óziniń tólem mindettemelerin oryndamady.
Stati basqa iýrisdiktsiialarǵa júgindi, onda King & Spalding International LLP («King & Spalding») kompaniiasymen úilestire otyryp, atqarýshylyq is júrgizýdi bastady jáne tyiym salýlar aldy. Belgiiada Stati Bank of New York Mellon («BNYM») ieligindegi Ulttyq Bank aktivterine tyiym salýǵa qol jetkizdi, bul rette Ulttyq bank emes, Qazaqstan BNYM-ge osy aktivterge qatysty talapqa ie dep málimdedi.
Statidiń advokaty BNYM-ge bylai dep jazdy «...bizde bar aqparat BNY Mellon Qazaqstan Respýblikasymen Jahandyq depozitarlyq kelisim jasaǵandyǵyn kórsetedi...». Stati silteme jasaityn Jahandyq depozitarlyq kelisim BNYM men Ulttyq bank arasynda BNYM-nyń londondyq filialynyń saqtaýyndaǵy aktivterge qatysty jasalǵan, aǵylshyn zańnamasymen retteletin jáne kez kelgen daýlardy aǵylshyn sottarymen sheshýdi kózdeitin shart bolyp tabylady. Sondyqtan, belgiialiaq sot Kelisimge sáikes saqtalatyn aktivterge qatysty BNYM-ge kimniń talaby bar ekendigin anyqtaý úshin máseleni aǵylshyn sotynyń qaraýyna jiberdi. Bul óz kezeginde qazirgi ýaqytta sot shyǵyndaryn óteý týraly buiryqpen aiaqtalǵan sot isine ákeldi. 2018 jyldyń jeltoqsanynda Stati aǵylshyn sotynyń iýrisdiktsiiasyna qarsy shyqqan sot isin jeńildi. 2020 jylǵy sáýirde sýdia Tir «Kelisim boiynsha BNYM London-ǵa tiesili mindettemeler tek qana Qazaqstan Ulttyq Bankine (Qazaqstanǵa emes) tiesili« dep anyqtaǵan kezde Stati istiń máni boiynsha jeńildi.
BNYM-niń Londondaǵy shotyndaǵy aqsha túrindegi Ulttyq Bank aktivterine tyiym salý qazirgi ýaqytta eki belgiialyq protsess sheńberinde qaralýda. 2020 jylǵy 17 qarashada Qazaqstannyń belgiialyq tórelik sheshimdi oryndaý týraly sheshimine apelliatsiiasyn Briýsseldiń apelliatsiialyq soty qoldady, bul Qazaqstannyń Statidiń alaiaqtyǵyna qatysty isi tolyq kólemde qaita qaralady degendi bildiredi.
Budan buryn habarlanǵandai, 2021 jyldyń 11 aqpanynda Liýksembýrgtiń kassatsiialyq soty apelliatsiialyq sottyń Qazaqstanǵa qarsy tórelik sheshimdi taný týraly sheshiminiń kúshin tolyǵymen joidy. Kassatsiialyq sot apelliatsiialyq sottyń sheshimi tiisti zańdy protsedýrany buzdy dep sheshti, óitkeni ol óz sheshiminde KPMG-niń mańyzdy dálelderine súiense de, olardy qabyldaýǵa múmkindik bermedi. Endi bul isti Liýksembýrg Apelliatsiialyq sotynyń basqa palatasy qaita qaraidy.
Sondai-aq, 2021 jylǵy 8 qańtardaǵy taǵy bir mańyzdy sheshimmen Liýksembýrgtiń okrýgtik soty Qazaqstan Respýblikasy Liýksembýrgtiń quqyq qorǵaý organdaryna Statige qarsy bergen qylmystyq aryzdyń aýyrlyǵyn moiyndady jáne qylmystyq protsess aiaqtalǵanǵa deiin Statidiń tórelik sheshimge qatysty quqyqtaryn toqtatty. Qazaqstan usynǵan Stati alaiaqtyǵynyń dáleldemelerin jáne túrli ekspertterdiń qorytyndylaryn qarap, okrýgtik sot Qazaqstannyń alaiaqtyqqa qarsy isi men Statidiń Qazaqstanǵa qarsy tórelik sheshim boiynsha azamattyq talaptary arasynda jetkilikti bailanys bar degen qorytyndyǵa keldi. Endi, joǵaryda atalǵan kassatsiialyq sottyń sheshiminen keiin, Statidiń tórelik sheshimge Liýksembýrgte múldem quqyqtyq negizderi joq.
Sonymen qatar, 2020 jylǵy 18 jeltoqsanda Niderland Joǵarǵy soty «Samuryq-Qazyna» AQ Niderlandydaǵy aktivterine tyiym salýǵa qatysty jeńildetilgen is júrgizý sheńberinde Amsterdam Apelliatsiialyq sotynyń sheshiminiń kúshin joidy. Joǵarǵy sot óz sheshimin Birikken Ulttar Uiymynyń memleketterdiń iýrisdiktsiialyq immýnitetteri jáne olardyń menshigi týraly konventsiiasyna súiene otyryp shyǵardy. Sondai-aq, sot «Samuryq-Qazyna» aktivteriniń egemendik immýniteti joqqa shyǵarylmady dep tapty.
Ótken jyly, Shvetsiianyń Svea apelliatsiialyq soty Statidiń Qazaqstan Ulttyq bankiniń aktivterine tyiym salýy ortalyq bankterdiń múlkiniń májbúrlep oryndaýdan immýnitetine bailanysty jariia halyqaralyq quqyq mindettemelerine sáikes kelmeitinin anyqtap, BUU Konventsiiasyna óz sheshimin negizdedi.
Aqyrynda, Statidiń zańsyz áreketteri men alaiaqtyq shemalary halyqaralyq arbitraj salasyndaǵy jetekshi álemdik sarapshylar – professor Djordj Bermann men professor Ketrin Rodjerstiń táýelsiz zańdy qorytyndylarymen rastaldy.
Professor Djordj Bermann barlyq faktilerdi taldap, Stati isinde taraptardyń minez-qulqynyń quqyqtyq saldaryn anyqtaý arqyly táýelsiz qorytyndy jasady. Professor Bermann birqatar tujyrymdarǵa keldi, atap aitqanda, Stati ózderiniń alaiaqtyq mehanizmin «aldamshy korporativti qurylym» jáne «jalǵan kompaniialar» arqyly basqarǵanyn anyqtady, olardyń kómegimen Stati «basqalardyń esebinen ózderin baiyta aldy». Sonymen birge, sarapshy «Statidiń zańsyz áreketi arbitrajdyń zańdylyǵyna jáne odan týyndaityn sheshimge tolyǵymen qaýip tóndirdi, sonyń ishinde jaýapkershilikke jáne zalalǵa qatysty» dep, qaralyp otyrǵan tórelik sheshimdi «Niý-Iork konventsiiasyna sáikes moiyndaýǵa nemese oryndaýǵa laiyq emes óreskel aldaý ónimi» dep anyqtady. Professor Bermannnyń pikirinshe «Statidiń alaiaqtyǵy qazaqstandyq operatsiialarmen de, tórelik talqylaýmen de, sottan keiingi talqylaýlarmen de aiaqtalǵan joq. Ol búgin de ártúrli sottarda qaralyp jatqan sot isterinde únemi burmalaný arqyly jalǵasýda».
Professor Ketrin Rodjers jedel faktilerdi qarastyryp, negizinen 2019 jyldyń tamyzyndaǵy KPMG-diń Stati negizdelgen barlyq qarjylyq eseptilikke qatysty aýditorlyq esepterin keri qaitaryp alýǵa baǵyttalǵan qadamdarǵa nazar aýdardy. Professor Rodjers «Statidiń qarjylyq qujattary múldem senimsiz jáne mańyzdy burmalaýshylyqtar men kemshilikter arqyly alynǵandyǵy týraly Statidiń táýelsiz kásibi aýditorlarynyń sheshimi tribýnaldyń sheshim qabyldaýyna áser etken bolar edi» dep tapty. Sonymen qatar, sarapshy «Statidiń alaiaqtyqpen jáne sybailas jemqorlyqpen ainalysqandyǵy týraly bul jańa dálelder investitsiialyq arbitrajǵa talap qoiýyn múldem boldyrmai, táýelsiz alańdaýshylyq týdyrýy múmkin edi» degen pikirde.
