Adamzat Jer sharyna aýyl sharýashylyǵy jáne ózge de tásilder arqyly ózgerister engizip, ózge tirshilik ielerimen salystyrǵanda alǵashqylardyń biri bolyp ústemdikke ie bolǵany belgili. Al Dúniejúzilik arheologtar qaýymdastyǵy adamzat ústemdigi biz bilgen ýaqyttan da erte, naqty aitqanda, 3000 jyl buryn bastalǵan degen sheshim shyǵardy. bul týraly Science jýrnalyna silteme jasap The New York Times basylymy xabarlady.
«Adamdar 3000 jyl buryn ańshylyq, mal baǵý, egin egý, ot jaǵýdy meńgerý siiaqty tásildermen planetany meńgerýge, ielik etýge talpyna bastady» dep jazady basylym. Avtordyń jazýynsha, b.z.d. 1000 jyly Amerikada maiia órkenieti bastaý alyp, Qytaida Chjoý dinastiiasy paida bolǵanda Jer Sharynyń ózge aimaqtarynda adamdardyń kóbi egin sharýashylyǵymen ainalysa bastaǵan. Zertteý maqalasyn jazǵan avtorlardyń biri, geograf, Baltimor óńiri, Merilend ýniversitetiniń ǵalymy, ekolog Erl Ellis osy aqparattyń negizinde, buryn oilaǵannan 1000 jylǵa deiin erterek adamzat Jer Sharyna ústemdik ete bastaǵanyn dáleldegen. Zertteýge 250 arheolog qatysyp, bul aqparatty rastap otyr.
«Máselen, italiialyq Alpide 3000 jyl buryn egin egý, jerdi óńdeý naqty bolǵan. Egin sharýashylyǵy áli kúnge deiin atalǵan aimaqta bar» deidi arheologtar.
Basylymnyń jazýynsha, «ótkendi zerttemei turyp, bolashaqty baǵdarlaý múmkin emes». Sondyqtan arheologtardyń osy jańalyǵy klimat pen jerdi meńgerý salasynda teńdessiz jańalyq bolyp otyr.
Zertteýge qatyspaǵan arheologtyń biri, Viskonsin ýniversitetiniń paleoekology Djon Ýiliams ta maqalaǵa oń baǵasyn berdi. Onyń aitýynsha, «antropotsen, iaǵni, jerdiń ekologiialyq, klimattyq júiesine adamzat tarapynan ózgerister engizý biz oilaǵannan birneshe júzdegen jyl buryn bastalǵan jáne ol aldaǵy ýaqytta jahandyq klimattyq ózgeristerdi boljaýdy jeńildetedi».
Aita keterligi, bul zertteý - arheologtar jumysynyń bastamasy ǵana, zertteýshiler tyń jańalyqtarǵa qol jetkizetinderine senimdi. Zertteý jalǵasýda.
