ادامزات جەر شارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە ٶزگە دە تەسٸلدەر ارقىلى ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ, ٶزگە تٸرشٸلٸك يەلەرٸمەن سالىستىرعاندا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ ٷستەمدٸككە يە بولعانى بەلگٸلٸ. ال دٷنيەجٷزٸلٸك ارحەولوگتار قاۋىمداستىعى ادامزات ٷستەمدٸگٸ بٸز بٸلگەن ۋاقىتتان دا ەرتە, ناقتى ايتقاندا, 3000 جىل بۇرىن باستالعان دەگەن شەشٸم شىعاردى. بۇل تۋرالى Science جۋرنالىنا سٸلتەمە جاساپ The New York Times باسىلىمى xابارلادى.
«ادامدار 3000 جىل بۇرىن اڭشىلىق, مال باعۋ, ەگٸن ەگۋ, وت جاعۋدى مەڭگەرۋ سيياقتى تەسٸلدەرمەن پلانەتانى مەڭگەرۋگە, يەلٸك ەتۋگە تالپىنا باستادى» دەپ جازادى باسىلىم. اۆتوردىڭ جازۋىنشا, ب.ز.د. 1000 جىلى امەريكادا ماييا ٶركەنيەتٸ باستاۋ الىپ, قىتايدا چجوۋ ديناستيياسى پايدا بولعاندا جەر شارىنىڭ ٶزگە ايماقتارىندا ادامداردىڭ كٶبٸ ەگٸن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا باستاعان. زەرتتەۋ ماقالاسىن جازعان اۆتورلاردىڭ بٸرٸ, گەوگراف, بالتيمور ٶڭٸرٸ, مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عالىمى, ەكولوگ ەرل ەلليس وسى اقپاراتتىڭ نەگٸزٸندە, بۇرىن ويلاعاننان 1000 جىلعا دەيٸن ەرتەرەك ادامزات جەر شارىنا ٷستەمدٸك ەتە باستاعانىن دەلەلدەگەن. زەرتتەۋگە 250 ارحەولوگ قاتىسىپ, بۇل اقپاراتتى راستاپ وتىر.
«مەسەلەن, يتالييالىق الپٸدە 3000 جىل بۇرىن ەگٸن ەگۋ, جەردٸ ٶڭدەۋ ناقتى بولعان. ەگٸن شارۋاشىلىعى ەلٸ كٷنگە دەيٸن اتالعان ايماقتا بار» دەيدٸ ارحەولوگتار.
باسىلىمنىڭ جازۋىنشا, «ٶتكەندٸ زەرتتەمەي تۇرىپ, بولاشاقتى باعدارلاۋ مٷمكٸن ەمەس». سوندىقتان ارحەولوگتاردىڭ وسى جاڭالىعى كليمات پەن جەردٸ مەڭگەرۋ سالاسىندا تەڭدەسسٸز جاڭالىق بولىپ وتىر.
زەرتتەۋگە قاتىسپاعان ارحەولوگتىڭ بٸرٸ, ۆيسكونسين ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پالەوەكولوگى دجون ۋيليامس تا ماقالاعا وڭ باعاسىن بەردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, «انتروپوتسەن, ياعني, جەردٸڭ ەكولوگييالىق, كليماتتىق جٷيەسٸنە ادامزات تاراپىنان ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ بٸز ويلاعاننان بٸرنەشە جٷزدەگەن جىل بۇرىن باستالعان جەنە ول الداعى ۋاقىتتا جاھاندىق كليماتتىق ٶزگەرٸستەردٸ بولجاۋدى جەڭٸلدەتەدٸ».
ايتا كەتەرلٸگٸ, بۇل زەرتتەۋ - ارحەولوگتار جۇمىسىنىڭ باستاماسى عانا, زەرتتەۋشٸلەر تىڭ جاڭالىقتارعا قول جەتكٸزەتٸندەرٸنە سەنٸمدٸ. زەرتتەۋ جالعاسۋدا.
