Elbasy «Prezidenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty halyqqa úndeýinde stýdentterdiń jaǵdaiyn jaqsartýǵa tapsyrma bergen edi. Sonyń ishinde jataqhana salý máselesin qozǵaǵan bolatyn. 2022 jylǵa deiin elimizde 75 myń stýdentke jataqhana salynyp bitýi tiis. Munda tek turatyn jaidyń bolýy ǵana emes, sonymen birge jastardyń mádeni jáne intellektýaldy damýy úshin barlyq qajetti infraqurylymy bar turǵyn úi alańdaryn salý aitylyp otyr. Elbasynyń bul tapsyrmasy qalai oryndalyp jatyr?
Buryn ár oqý ornynyń, meili ol institýt, tehnikým ne mamandandyrylǵan tehýchilishe bolsyn, árqaisysynyń ózinde bilim alyp jatqan stýdent, aspiranttardy jatqyzatyn jataqhanasy bolatyn. Ol kezde basqa qaladan oqýǵa kelgen bala úshin jataqhanadan oryn alý qazirgidei úlken probelmaǵa ainalmaityn. Al búgin stýdentter úiiniń bir buryshynan kishkentai sharshy metrdiń ózine talas joǵary. Stýdentter úiiniń azaiýyna 90-jyldardaǵy jaǵdai qatty áser etti. 1990-shy jyldary qaita uiymdastyrylǵan kásiporyndar men oqý oryndarynyń kóptegen jataqhanalary turǵyn úi qorynan alyndy. Olar qonaq úilerge, kommertsiialyq jáne basqa nysandarǵa ainaldyryldy. Keibiri jekemenshikke ótip, buzyldy da. Qazir burynǵy stýdentter úiiniń ornynda saýda oryndary, dúkender men ofistar, turǵyn úiler salynyp tastalǵan. Qazir sheteldik stýdentter kóp kelgen saiyn ózimizdiń stýdentterge jataqhanadan oryn azaiyp jatyr. Kei zertteýlerge súiensek, Shyǵys Qazaqstan men Soltústik Qazaqstan oblysynyń stýdentteri oqýyn jalǵastyrý úshin shetelge ketýiniń de sebebi – osy. Stýdentterdiń bul jaǵdaiyn túsingen Elbasy 2022 jylǵa deiin 75 myń orny bar jataqhana salýdy tapsyrdy.
Stýdentter úiin salýdyń qiyndyǵy qandai?
2018 jyly mektepti respýblika boiynsha 136 900 túlek aiaqtady. Eń kóp mektep bitirýshiler Túrkistan oblysy men Shymkent qalasynda (34 200 adam), Almaty oblysy (14 700 adam) men Almaty qalasynda (10 000) bolǵan. 2017-2018 oqý jylynyń basynda elde 127 joǵary oqý oryndary bar bolatyn. Maýsym aiyndaǵy statistika boiynsha onda 496 209 stýdent oqidy. Onyń 41%-y basqa qaladan kelgen. Oqý oryndarynyń jalpy kólemi 5 746 195 sharshy metr bolsa, onyń 23,3%-yn ǵana jataqhana alyp tur. Al jataqhanaǵa muqtaj stýdentterdiń sany – 85 467. Onyń 68 myńy jataqhanalarda turyp jatyr. Stýdentter úiinde turǵysy keletinder Almaty men Astanada, Qaraǵandy oblysy men Shyǵys Qazaqstan oblysynda, Qostanai men Aqtóbe oblysynda kóp.
Sarapshy Aigúl Sadyqova stýdentterdi jataqhanamen qamtamasyz etý jumystary týraly sóz qozǵaǵan eken. Onyń aitýynsha, kóptegen stýdent úileri Keńes kezinde salynǵan. Olardaǵy jaǵdaidyń stýdentterge asa unamaityny men basqa qaladan kelip oqityndardy eseptegende jataqhanaǵa muqtaj bilimgerlerdiń sany áldeqaida kóp. Bylai qarasaq, basqa qaladan kelgen ár stýdentke jataqhana kerek-aq. 2022 jylǵa deiingi ýaqyttyń kórsetilýi tegin emes. Óitkeni jańa qurylysqa orta eseppen 2,5-3 jyl ýaqyt ketedi. Bul ýaqyttyń ishinde jobalaý-smetalyq qujattamany, onyń saraptamasyn, qurylysyn, intererin bezendirýdi, jihazdy jáne iske qosýdy ázirleý jumystary júrmek. Osy ýaqyt ishinde 75 myń orny bar jataqhanalardy belgili bir aimaqta emes, respýblika boiynsha salýdy aitqanda mynadai zańdy saýal týady. Barlyq joǵary oqý oryndary men kolledjder berilgen ýaqytta sonsha jataqhanany salyp úlgere ala ma? Budan bólek, jańa qurylys kóp qarajatty talap etedi. Bilim jáne ǵylym vitse-ministri Bibigúl Asylovanyń málimdemetinshe, stýdenttik turǵyn úidiń bir sharshy metr qurylysynyń quny 450-500 AQSh dollaryn nemese 150-180 myń teńgeni quraidy. Qurylystyń ortasha quny 1,3 mlrd. teńgege baǵalanady. Sondyqtan jataqhana salarda jańa qurylys jaǵyn ǵana emes, biznesmenderdiń, ýniversitet, kolledjderdiń, jergilikti atqarýshy organdardyń, bankterdiń qamtamasyz etý bazasyn qaita qurý men jańǵyrtýdy da qarastyrý keregin aitady Aigúl Sadyqova.
150 jataqhananyń qurylys baǵdarlamasa jasaldy
Elimizde Elbasynyń áleýmettik jobalar týraly úndeýine orai, 150 jataqhana salýǵa qurylys baǵdarlamasy jasalyndy. QR BjǴM «Qarjy ortalyǵy» AQ stýdenttik jataqhanalaryn paidalaný bóliminiń meńgerýshisi Alpamys Satybaldinniń aitýynsha, Qostanai oblysynda 9 jataqhana salý josparlanyp otyr.
«Alty kolledj ben joǵary oqý ornyn, al janyna jataqhanalaryn salýdy josparlap otyrmyz. Qazir tek bireýin salýǵa investor taptyq. Qalǵandaryn salýǵa kásipkerler izdep jatyrmyz», – dedi Alpamys Satybaldin.
Elbasy qoiǵan mindetti júzege asyrýǵa respýblikalyq biýdjetten 152 mlrd teńge bólingen. Bólingen qarjynyń ár tiynynyń jaratylý jóni bar. Salynǵan jataqhana paidalanýǵa berilgennen keiin bólingen qarjy arnaiy mehanizmmen beriledi. Jataqhanany investor, kolledj ne ýniversitet salǵanyna qarai ár kereýetke 122 AEK tólenedi. Al burynnan bar ǵimaratqa jóndeý jumystaryn júrgizse, ár kereýetke 47 AEK tólenedi.
Eger siz esep aiyrysýdy júrgizseńiz, memleket bir kereýetke 318 myń teńge tóleýge daiyn. A.Baitursynov atyndaǵy Qostanai memlekettik ýniversiteti eger qarjy tapsa, jataqhana salýdy josparlap otyr. «Qarjy ortalyǵy» ǵimarattyń bir bóligin kommertsiialyq úi-jai retinde paidalanýǵa ruqsat etilgen jataqhana qurylysyna biznesmenderdi tartýdy usynady. Iaǵni salynǵan jataqhananyń bir bóligin kiris berip turatyn kommertsiialyq maqsatqa jumsaýyna bolady. Biraq ol úshin biznesmen stýdent úiin salyp berýi kerek. Bilim jáne ǵylym ministrliginiń málimetinshe, Qostanai oblysynda 2,5 myń stýdentke jataqhanadan oryn qajet.
Stýdentter úiinde orynnyń azdyǵy Mańǵystaý oblysy úshin de mańyzdy máseleniń biri. Jataqhanada turýy tiis stýdentterdiń sany – 1600. Elbasy úndeýi halyqqa jetken soń, jataqhana qurylysy bastalyp ketken. Jyldyń sońyna deiin 500 oryndyq eki jataqhana stýdentter igiligine beriledi.
Al Shymkent qalasynda 2021 jylǵa deiin jataqhana máselesi tolyqtai sheshilmek. Ol úshin qalada 8 500 oryndyq jataqhanalar salynbaqshy. Shymkentte 10 joǵary oqý orny men 29 kolledj bar. Onda 106 636 stýdent bilim alyp jatyr. Olardyń tek 6 614-i ǵana jataqhanada turady eken. Dál qazir jataqhanadan 8 400 stýdent oryn alǵysy keledi. Jyl sońyna deiin 500 oryndyq jataqhana paidalanýǵa beriledi. 500 jáne 200 oryndyq taǵy eki jataqhanany salý týraly investorlarmen memorandýmǵa qol qoiylǵan. Qala ákimdigi «Shymkent» ÁKK» AQ investitsiiasynyń esebinen Turan yqsham aýdanynda 5000 oryndyq jataqhana salýǵa arnalǵan jer telimin jobalaýmen ainalysyp jatyr. 2019 jyly qalada 2 870 oryndyq joǵary oqý ornynyń stýdentteri men 1 650 oryndyq kolledj stýdenterine arnalǵan jataqhana qurylysy bastalmaq.
Almatyda jyl sońyna deiin úsh jataqhana paidalanýǵa beriledi
2018 jyly oqý oryndaryna bólingen granttardyń sany 69 000 bolsa, onyń úshten biri Almaty qalasyndaǵy oqý oryndaryna tiesili. Ońtústik astanada 27 joǵary oqý orny men 3 kolledj bar. 14 ýniversitettiń jataqhanasy oqý ornynyń óz qarajaty esebinen salynsa, 10 oqý ornyna qarjyny investorlar quiady. Jyl sońyna deiin 3 oqý ornynyń jataqhanalary paidalanýǵa berilmek. Osylaisha 900 stýdent jataqhanadan oryn alady. Almatyda jataqhanalar salýǵa 32 jer telimi bólinbek. Onyń 22-sin bilim berý uiymdary bólse, 10-yn ákimdikter bóledi.
Pavlodar oblysynda ýniversitetter men kolledjderdiń 4000 stýdenti jataqhanaǵa muqtaj. Oblysta 9 stýdentter úiin salý josparlanǵan. Onda jalpy 2 700 oryn bolady. Elbasy tapsyrmasyn jergilikti bilik qurylysqa investorlardy tartý arqyly oryndamaq. Pavlodarlyqtar jataqhana máselesinde bilikti maman daiyndap jatqan kolledj stýdentterine kóbirek kóńil bólmek. Alaida joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri de nazardan tys qalmaidy. Pavlodar ýniversitetinde 7 000 stýdent oqidy. Al berilgeni eki-aq jataqhana. Ýniersitet úshin taǵy da 500 oryndyq jataqhana salynady.
Qyrkúiek aiynda Kókshetaý qalasyndaǵy Sh.Ýálihanov atyndaǵy memlekettik ýniversitettiń 3-4-kýrs stýdentterine jataqhanadan oryn jetpei qalǵany belgili. Oqý ornyndaǵy stýdentter úilerinde 1 331 oryn qarastyrylǵan. Prorektor Amantai Seitqasymovtyń aitýynsha, ýniversitette 750 adam jataqhanaǵa muqtaj. Alaida keler jyldan bastap atalǵan oqý ornynyń stýdentterine arnap 500 oryndyq jataqhana qurylysy bastalady. Qazir agrarlyq-ekonomikalyq fakýltet ǵimaratynyń janynan jer telimi belgilenip qoiǵan. Bul sektsiialyq bólmeleri bar bes qabatty stýdentter úii bolmaq.
Prezident «bilim berý júiesin úzdik halyqaralyq standarttarǵa sáikes qurý kezinde oqýshylardyń jaǵdaiyna jáne turǵylyqty jerine nazar aýdarý kerek» degen. Iaǵni bilim berýdiń álemdik deńgeiine ótý barysynda stýdentterdiń ómir súrý jaǵdaiy ótken shaqta qalyp qoimaýy tiis.
