ەلباسى «پرەزيدەنتتٸڭ بەس ەلەۋمەتتٸك باستاماسى» اتتى حالىققا ٷندەۋٸندە ستۋدەنتتەردٸڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا تاپسىرما بەرگەن ەدٸ. سونىڭ ٸشٸندە جاتاقحانا سالۋ مەسەلەسٸن قوزعاعان بولاتىن. 2022 جىلعا دەيٸن ەلٸمٸزدە 75 مىڭ ستۋدەنتكە جاتاقحانا سالىنىپ بٸتۋٸ تيٸس. مۇندا تەك تۇراتىن جايدىڭ بولۋى عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە جاستاردىڭ مەدەني جەنە ينتەللەكتۋالدى دامۋى ٷشٸن بارلىق قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمى بار تۇرعىن ٷي الاڭدارىن سالۋ ايتىلىپ وتىر. ەلباسىنىڭ بۇل تاپسىرماسى قالاي ورىندالىپ جاتىر?
بۇرىن ەر وقۋ ورنىنىڭ, مەيلٸ ول ينستيتۋت, تەحنيكۋم نە مامانداندىرىلعان تەحۋچيليششە بولسىن, ەرقايسىسىنىڭ ٶزٸندە بٸلٸم الىپ جاتقان ستۋدەنت, اسپيرانتتاردى جاتقىزاتىن جاتاقحاناسى بولاتىن. ول كەزدە باسقا قالادان وقۋعا كەلگەن بالا ٷشٸن جاتاقحانادان ورىن الۋ قازٸرگٸدەي ٷلكەن پروبەلماعا اينالمايتىن. ال بٷگٸن ستۋدەنتتەر ٷيٸنٸڭ بٸر بۇرىشىنان كٸشكەنتاي شارشى مەتردٸڭ ٶزٸنە تالاس جوعارى. ستۋدەنتتەر ٷيٸنٸڭ ازايۋىنا 90-جىلدارداعى جاعداي قاتتى ەسەر ەتتٸ. 1990-شى جىلدارى قايتا ۇيىمداستىرىلعان كەسٸپورىندار مەن وقۋ ورىندارىنىڭ كٶپتەگەن جاتاقحانالارى تۇرعىن ٷي قورىنان الىندى. ولار قوناق ٷيلەرگە, كوممەرتسييالىق جەنە باسقا نىساندارعا اينالدىرىلدى. كەيبٸرٸ جەكەمەنشٸككە ٶتٸپ, بۇزىلدى دا. قازٸر بۇرىنعى ستۋدەنتتەر ٷيٸنٸڭ ورنىندا ساۋدا ورىندارى, دٷكەندەر مەن وفيستار, تۇرعىن ٷيلەر سالىنىپ تاستالعان. قازٸر شەتەلدٸك ستۋدەنتتەر كٶپ كەلگەن سايىن ٶزٸمٸزدٸڭ ستۋدەنتتەرگە جاتاقحانادان ورىن ازايىپ جاتىر. كەي زەرتتەۋلەرگە سٷيەنسەك, شىعىس قازاقستان مەن سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ وقۋىن جالعاستىرۋ ٷشٸن شەتەلگە كەتۋٸنٸڭ دە سەبەبٸ – وسى. ستۋدەنتتەردٸڭ بۇل جاعدايىن تٷسٸنگەن ەلباسى 2022 جىلعا دەيٸن 75 مىڭ ورنى بار جاتاقحانا سالۋدى تاپسىردى.
ستۋدەنتتەر ٷيٸن سالۋدىڭ قيىندىعى قانداي?
2018 جىلى مەكتەپتٸ رەسپۋبليكا بويىنشا 136 900 تٷلەك اياقتادى. ەڭ كٶپ مەكتەپ بٸتٸرۋشٸلەر تٷركٸستان وبلىسى مەن شىمكەنت قالاسىندا (34 200 ادام), الماتى وبلىسى (14 700 ادام) مەن الماتى قالاسىندا (10 000) بولعان. 2017-2018 وقۋ جىلىنىڭ باسىندا ەلدە 127 جوعارى وقۋ ورىندارى بار بولاتىن. ماۋسىم ايىنداعى ستاتيستيكا بويىنشا وندا 496 209 ستۋدەنت وقيدى. ونىڭ 41%-ى باسقا قالادان كەلگەن. وقۋ ورىندارىنىڭ جالپى كٶلەمٸ 5 746 195 شارشى مەتر بولسا, ونىڭ 23,3%-ىن عانا جاتاقحانا الىپ تۇر. ال جاتاقحاناعا مۇقتاج ستۋدەنتتەردٸڭ سانى – 85 467. ونىڭ 68 مىڭى جاتاقحانالاردا تۇرىپ جاتىر. ستۋدەنتتەر ٷيٸندە تۇرعىسى كەلەتٸندەر الماتى مەن استانادا, قاراعاندى وبلىسى مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىندا, قوستاناي مەن اقتٶبە وبلىسىندا كٶپ.
ساراپشى ايگٷل سادىقوۆا ستۋدەنتتەردٸ جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى تۋرالى سٶز قوزعاعان ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, كٶپتەگەن ستۋدەنت ٷيلەرٸ كەڭەس كەزٸندە سالىنعان. ولارداعى جاعدايدىڭ ستۋدەنتتەرگە اسا ۇنامايتىنى مەن باسقا قالادان كەلٸپ وقيتىنداردى ەسەپتەگەندە جاتاقحاناعا مۇقتاج بٸلٸمگەرلەردٸڭ سانى ەلدەقايدا كٶپ. بىلاي قاراساق, باسقا قالادان كەلگەن ەر ستۋدەنتكە جاتاقحانا كەرەك-اق. 2022 جىلعا دەيٸنگٸ ۋاقىتتىڭ كٶرسەتٸلۋٸ تەگٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ جاڭا قۇرىلىسقا ورتا ەسەپپەن 2,5-3 جىل ۋاقىت كەتەدٸ. بۇل ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى, ونىڭ ساراپتاماسىن, قۇرىلىسىن, ينتەرەرٸن بەزەندٸرۋدٸ, جيھازدى جەنە ٸسكە قوسۋدى ەزٸرلەۋ جۇمىستارى جٷرمەك. وسى ۋاقىت ٸشٸندە 75 مىڭ ورنى بار جاتاقحانالاردى بەلگٸلٸ بٸر ايماقتا ەمەس, رەسپۋبليكا بويىنشا سالۋدى ايتقاندا مىناداي زاڭدى ساۋال تۋادى. بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەر بەرٸلگەن ۋاقىتتا سونشا جاتاقحانانى سالىپ ٷلگەرە الا ما? بۇدان بٶلەك, جاڭا قۇرىلىس كٶپ قاراجاتتى تالاپ ەتەدٸ. بٸلٸم جەنە عىلىم ۆيتسە-مينيسترٸ بيبٸگٷل اسىلوۆانىڭ مەلٸمدەمەتٸنشە, ستۋدەنتتٸك تۇرعىن ٷيدٸڭ بٸر شارشى مەتر قۇرىلىسىنىڭ قۇنى 450-500 اقش دوللارىن نەمەسە 150-180 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرايدى. قۇرىلىستىڭ ورتاشا قۇنى 1,3 ملرد. تەڭگەگە باعالانادى. سوندىقتان جاتاقحانا سالاردا جاڭا قۇرىلىس جاعىن عانا ەمەس, بيزنەسمەندەردٸڭ, ۋنيۆەرسيتەت, كوللەدجدەردٸڭ, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ, بانكتەردٸڭ قامتاماسىز ەتۋ بازاسىن قايتا قۇرۋ مەن جاڭعىرتۋدى دا قاراستىرۋ كەرەگٸن ايتادى ايگٷل سادىقوۆا.
150 جاتاقحانانىڭ قۇرىلىس باعدارلاماسا جاسالدى
ەلٸمٸزدە ەلباسىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جوبالار تۋرالى ٷندەۋٸنە وراي, 150 جاتاقحانا سالۋعا قۇرىلىس باعدارلاماسى جاسالىندى. قر بجعم «قارجى ورتالىعى» اق ستۋدەنتتٸك جاتاقحانالارىن پايدالانۋ بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ الپامىس ساتىبالديننٸڭ ايتۋىنشا, قوستاناي وبلىسىندا 9 جاتاقحانا سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.
«التى كوللەدج بەن جوعارى وقۋ ورنىن, ال جانىنا جاتاقحانالارىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازٸر تەك بٸرەۋٸن سالۋعا ينۆەستور تاپتىق. قالعاندارىن سالۋعا كەسٸپكەرلەر ٸزدەپ جاتىرمىز», – دەدٸ الپامىس ساتىبالدين.
ەلباسى قويعان مٸندەتتٸ جٷزەگە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 152 ملرد تەڭگە بٶلٸنگەن. بٶلٸنگەن قارجىنىڭ ەر تيىنىنىڭ جاراتىلۋ جٶنٸ بار. سالىنعان جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرٸلگەننەن كەيٸن بٶلٸنگەن قارجى ارنايى مەحانيزممەن بەرٸلەدٸ. جاتاقحانانى ينۆەستور, كوللەدج نە ۋنيۆەرسيتەت سالعانىنا قاراي ەر كەرەۋەتكە 122 اەك تٶلەنەدٸ. ال بۇرىننان بار عيماراتقا جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزسە, ەر كەرەۋەتكە 47 اەك تٶلەنەدٸ.
ەگەر سٸز ەسەپ ايىرىسۋدى جٷرگٸزسەڭٸز, مەملەكەت بٸر كەرەۋەتكە 318 مىڭ تەڭگە تٶلەۋگە دايىن. ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ ەگەر قارجى تاپسا, جاتاقحانا سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. «قارجى ورتالىعى» عيماراتتىڭ بٸر بٶلٸگٸن كوممەرتسييالىق ٷي-جاي رەتٸندە پايدالانۋعا رۇقسات ەتٸلگەن جاتاقحانا قۇرىلىسىنا بيزنەسمەندەردٸ تارتۋدى ۇسىنادى. ياعني سالىنعان جاتاقحانانىڭ بٸر بٶلٸگٸن كٸرٸس بەرٸپ تۇراتىن كوممەرتسييالىق ماقساتقا جۇمساۋىنا بولادى. بٸراق ول ٷشٸن بيزنەسمەن ستۋدەنت ٷيٸن سالىپ بەرۋٸ كەرەك. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, قوستاناي وبلىسىندا 2,5 مىڭ ستۋدەنتكە جاتاقحانادان ورىن قاجەت.
ستۋدەنتتەر ٷيٸندە ورىننىڭ ازدىعى ماڭعىستاۋ وبلىسى ٷشٸن دە ماڭىزدى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ. جاتاقحانادا تۇرۋى تيٸس ستۋدەنتتەردٸڭ سانى – 1600. ەلباسى ٷندەۋٸ حالىققا جەتكەن سوڭ, جاتاقحانا قۇرىلىسى باستالىپ كەتكەن. جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن 500 ورىندىق ەكٸ جاتاقحانا ستۋدەنتتەر يگٸلٸگٸنە بەرٸلەدٸ.
ال شىمكەنت قالاسىندا 2021 جىلعا دەيٸن جاتاقحانا مەسەلەسٸ تولىقتاي شەشٸلمەك. ول ٷشٸن قالادا 8 500 ورىندىق جاتاقحانالار سالىنباقشى. شىمكەنتتە 10 جوعارى وقۋ ورنى مەن 29 كوللەدج بار. وندا 106 636 ستۋدەنت بٸلٸم الىپ جاتىر. ولاردىڭ تەك 6 614-ٸ عانا جاتاقحانادا تۇرادى ەكەن. دەل قازٸر جاتاقحانادان 8 400 ستۋدەنت ورىن العىسى كەلەدٸ. جىل سوڭىنا دەيٸن 500 ورىندىق جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرٸلەدٸ. 500 جەنە 200 ورىندىق تاعى ەكٸ جاتاقحانانى سالۋ تۋرالى ينۆەستورلارمەن مەموراندۋمعا قول قويىلعان. قالا ەكٸمدٸگٸ «Shymkent» ەكك» اق ينۆەستيتسيياسىنىڭ ەسەبٸنەن تۇران ىقشام اۋدانىندا 5000 ورىندىق جاتاقحانا سالۋعا ارنالعان جەر تەلٸمٸن جوبالاۋمەن اينالىسىپ جاتىر. 2019 جىلى قالادا 2 870 ورىندىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ مەن 1 650 ورىندىق كوللەدج ستۋدەنتەرٸنە ارنالعان جاتاقحانا قۇرىلىسى باستالماق.
الماتىدا جىل سوڭىنا دەيٸن ٷش جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرٸلەدٸ
2018 جىلى وقۋ ورىندارىنا بٶلٸنگەن گرانتتاردىڭ سانى 69 000 بولسا, ونىڭ ٷشتەن بٸرٸ الماتى قالاسىنداعى وقۋ ورىندارىنا تيەسٸلٸ. وڭتٷستٸك استانادا 27 جوعارى وقۋ ورنى مەن 3 كوللەدج بار. 14 ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ جاتاقحاناسى وقۋ ورنىنىڭ ٶز قاراجاتى ەسەبٸنەن سالىنسا, 10 وقۋ ورنىنا قارجىنى ينۆەستورلار قۇيادى. جىل سوڭىنا دەيٸن 3 وقۋ ورنىنىڭ جاتاقحانالارى پايدالانۋعا بەرٸلمەك. وسىلايشا 900 ستۋدەنت جاتاقحانادان ورىن الادى. الماتىدا جاتاقحانالار سالۋعا 32 جەر تەلٸمٸ بٶلٸنبەك. ونىڭ 22-سٸن بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارى بٶلسە, 10-ىن ەكٸمدٸكتەر بٶلەدٸ.
پاۆلودار وبلىسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن كوللەدجدەردٸڭ 4000 ستۋدەنتٸ جاتاقحاناعا مۇقتاج. وبلىستا 9 ستۋدەنتتەر ٷيٸن سالۋ جوسپارلانعان. وندا جالپى 2 700 ورىن بولادى. ەلباسى تاپسىرماسىن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك قۇرىلىسقا ينۆەستورلاردى تارتۋ ارقىلى ورىنداماق. پاۆلودارلىقتار جاتاقحانا مەسەلەسٸندە بٸلٸكتٸ مامان دايىنداپ جاتقان كوللەدج ستۋدەنتتەرٸنە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلمەك. الايدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ دە نازاردان تىس قالمايدى. پاۆلودار ۋنيۆەرسيتەتٸندە 7 000 ستۋدەنت وقيدى. ال بەرٸلگەنٸ ەكٸ-اق جاتاقحانا. ۋنيەرسيتەت ٷشٸن تاعى دا 500 ورىندىق جاتاقحانا سالىنادى.
قىركٷيەك ايىندا كٶكشەتاۋ قالاسىنداعى ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ 3-4-كۋرس ستۋدەنتتەرٸنە جاتاقحانادان ورىن جەتپەي قالعانى بەلگٸلٸ. وقۋ ورنىنداعى ستۋدەنتتەر ٷيلەرٸندە 1 331 ورىن قاراستىرىلعان. پرورەكتور امانتاي سەيتقاسىموۆتىڭ ايتۋىنشا, ۋنيۆەرسيتەتتە 750 ادام جاتاقحاناعا مۇقتاج. الايدا كەلەر جىلدان باستاپ اتالعان وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرٸنە ارناپ 500 ورىندىق جاتاقحانا قۇرىلىسى باستالادى. قازٸر اگرارلىق-ەكونوميكالىق فاكۋلتەت عيماراتىنىڭ جانىنان جەر تەلٸمٸ بەلگٸلەنٸپ قويعان. بۇل سەكتسييالىق بٶلمەلەرٸ بار بەس قاباتتى ستۋدەنتتەر ٷيٸ بولماق.
پرەزيدەنت «بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن ٷزدٸك حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس قۇرۋ كەزٸندە وقۋشىلاردىڭ جاعدايىنا جەنە تۇرعىلىقتى جەرٸنە نازار اۋدارۋ كەرەك» دەگەن. ياعني بٸلٸم بەرۋدٸڭ ەلەمدٸك دەڭگەيٸنە ٶتۋ بارىسىندا ستۋدەنتتەردٸڭ ٶمٸر سٷرۋ جاعدايى ٶتكەن شاقتا قالىپ قويماۋى تيٸس.
