دٷنيەجٷزٸلٸك جيتس-كە قارسى بيىلعى ناۋقان «ٶز مەرتەبەڭدٸ بٸل» ۇرانىمەن ٶتكٸزٸلەدٸ. ناۋقاننىڭ ماقساتى – قوعامنىڭ, ەلەۋمەتتٸك, ساياسي, دٸني جەنە باسقا دا باسشىلاردىڭ نازارىن ايتۆ (ۆيچ) جەنە جيتس (سپيد) پروبلەماسىنا اۋدارۋ, قوعامداعى دەرتكە كٶپ بولىپ, جۇمىلا قارسى تۇرۋعا ٷندەۋ. جيتس-تٸڭ الدىن الۋ جەنە وعان قارسى كٷرەس جٶنٸندەگٸ ورتالىقتا ٶتكەن باسپاسٶز مەسليحاتىندا ەلٸمٸز بويىنشا «ٶز مەرتەبەڭدٸ بٸل» اتتى ايلىق 15 قاراشادان باستالىپ, ناۋقاننىڭ 15 جەلتوقسانعا دەيٸن جالعاساتىنى جارييا ەتٸلدٸ.
جالپى, شىمكەنت قالاسى مەن تٷركٸستان وبلىسىندا (بۇرىنعى وڭتٷستٸك قازاقستان) ايتۆ ينفەكتسيياسى 1993 جىلى انىقتالدى. ال, 2018 جىلدىڭ 1 قازانىنا دەيٸن ٶڭٸرٸمٸزدە وسى دەرتپەن 3 330 ناۋقاس تٸركەلگەن. ايتۆ اۋرۋىن جۇقتىرعانداردىڭ 83,5%-ى 15-49 جاس ارالىعىندا بولىپ تۇر. قاۋٸپتٸ ايتۆ ينفەكتسيياسىنىڭ تٸركەلۋٸ شىمكەنت, كەنتاۋ, تٷركٸستان قالالارى مەن ماقتاارال, سايرام, سارىاعاش, تٶلەبي اۋداندارىندا باسىم. سونداي-اق, شىمكەنت قالاسىندا دا كٶپتەپ تٸركەلۋدە.
دەرٸگەرلەر قاۋٸپتٸ دەرتتٸڭ تٶسەك قاتىناسى ارقىلى (82,8%) كٶبٸرەك جۇعاتىنىن ايتۋدا. كەرٸسٸنشە, قان ارقىلى جۇعۋ (11%) جولى كەمٸپ كەلەدٸ.
تٷركٸستان وبلىسىندا جىل سايىن 370-380 مىڭ ادام تەكسەرۋدەن ٶتەدٸ. بيىل 10 ايدا بارلىعى 355 283 ادام تەكسەرٸلدٸ. ايتۆ ينفەكتسيياسىمەن ٶمٸر سٷرەتٸن 1380 ناۋقاس رەتروۆيرۋسقا قارسى ەم قابىلداپ جاتىر. تيٸمدٸ تەراپييانىڭ جەنە ونىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدىڭ ارقاسىندا قاۋٸپتٸ ينفەكتسييا سالدارىنان ورىن الاتىن ٶلٸم جەنە ناۋقاستانۋ جاعدايى ازايىپ كەلەدٸ. تەستٸلەۋ ايتۆ ستاتۋسىن بٸلۋگە جەنە تەراپييانى الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. تەستٸلەۋ جەنە اۋرۋدان ەمدەلۋ تەگٸن جٷرگٸزٸلەدٸ. بۇل جٷكتٸ ەيەلدەردەن ايتۆ جۇقپاسىن ۋاقتىلى انىقتاۋعا جەنە اۋرۋدىڭ انادان بالاعا بەرٸلۋ جولدارىنىڭ الدىن الۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. ٸندەت جۇقتىرعان جٷكتٸ ەيەلدەر 531 بالا تۋدى. سونىڭ ٸشٸندە 516 انا ساۋ سەبيدٸ دٷنيەگە ەكەلدٸ. ياعني ولاردان ايتۆ جۇقپاسى انىقتالمادى.
جيىندا اتالمىش ورتالىق دەرٸگەرلەرٸ قاۋٸپتٸ اۋرۋدىڭ الدىن الۋ, سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانۋ تۋرالى ەڭگٸمەلەپ, باق ٶكٸلدەرٸنٸڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردٸ.
سەرٸكقالي جەكسەنباەۆ, «وڭتٷستٸك قازاقستان».
