فوتو: Egemen.kz
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەل ەكونوميكاسىندا ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە, ٶڭٸرلەردٸڭ تۇراقتى دامۋىندا جەنە جۇمىس ورىندارىن اشۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارۋىن جالعاستىرىپ كەلەدٸ. مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى نارىقتاعى بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا جەڭٸلدەتٸلگەن قارجىلاندىرۋ, سۋبسيدييالاۋ جەنە باسقا دا شارالاردى ۇسىنۋ ارقىلى اتالعان سالانى بەلسەندٸ تٷردە قولدايدى.
نەگٸزگٸ سالالىق كٶرسەتكٸشتەردٸ "ۇلت اقپارات" PrimeMinister.kz سايتىنا سٸلتەمە جاساپ حابارلايدى.
2024 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ٶنٸمٸ 1,6 ترلن تەڭگەگە جەتتٸ. بۇل ٶسٸم – مال شارۋاشىلىعىنداعى ٶنٸم كٶلەمٸنٸڭ 3,5%-عا, ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعىندا ٶندٸرٸستٸڭ 3%-عا ارتۋىنا بايلانىستى.
تٸرٸ سالماقتا ەت ٶندٸرۋ 4,1%-عا ٶسٸپ, 878,7 مىڭ تونناعا جەتتٸ. سٷت ٶندٸرٸسٸ 4,8%-عا ارتىپ, 1,7 ملن توننانى قۇرادى, ال تاۋىق جۇمىرتقاسىن ٶندٸرۋ 0,3%-عا ٶسٸپ, 2,1 ملرد داناعا جەتتٸ. ٶڭٸرلەر بويىنشا ەڭ جوعارى ٶسۋ قارقىنى تٷركٸستان, قوستاناي, الماتى, پاۆلودار, جامبىل, قىزىلوردا جەنە اتىراۋ وبلىستارىندا بايقالادى.
سونداي-اق بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا ٸرٸمشٸك پەن سٷزبە ٶندٸرٸسٸ – 16,8%-عا, ٶڭدەلگەن كٷرٸش – 11%-عا, ٶسٸمدٸك مايى – 9,3%-عا, اشىتىلعان سٷت ٶنٸمدەرٸ – 5,6%-عا ٶستٸ.
ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعىندا جالپى ٶنٸم كٶلەمٸ 72 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى, بۇل ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 3%-عا ارتىق. ەرتە پٸسەتٸن كٶكٶنٸس پەن دەندٸ داقىلدار ٶسٸمگە نەگٸزگٸ ٷلەس قوستى.
سونىمەن قاتار ازىق-تٷلٸك ٶندٸرٸسٸندەگٸ نەگٸزگٸ كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 5,4%-عا ارتىپ, ٶتكەن جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 68,7 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ اگرارلىق سالا تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا جەنە اگروبيزنەس ٷشٸن جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان بٸرقاتار ستراتەگييالىق شارالاردى جٷزەگە اسىرۋدا.
مال شارۋاشىلىعىنداعى ستاتيستيكانى ناقتى كٶرٸنٸسكە كەلتٸرۋ جۇمىستارى اياقتالدى, ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعىندا دا وسى سىندى جۇمىستار جالعاسۋدا. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىمەن جەنە وبلىس ەكٸمدٸكتەرٸمەن بٸرلەسكەن جۇمىس نەتيجەسٸندە 2 ملن باس مال, 3 ملن توننا سٷت ەسەپتەن شىعارىلدى. اتالعان دەرەكتەر ٸشكٸ نارىقتى رەتتەۋ بويىنشا جوسپارلاۋ مەن شەشٸم قابىلداۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
كٶكتەمگٸ ەگٸس جەنە ەگٸن جيناۋ جۇمىستارىنا نەسيە بەرۋدٸڭ جالپى كٶلەمٸ العاش رەت 580 ملرد تەڭگەگە دەيٸن جەتكٸزٸلدٸ. ٷكٸمەت جىل باسىنداعى 180 ملرد تەڭگە جەڭٸلدٸكتٸ قارجىلاندىرۋعا قوسىمشا, شارۋالارعا جىلدىق 5%-بەن نەسيە بەرۋ ٷشٸن 400 ملرد تەڭگە تارتۋعا جاعداي جاسادى. بۇل سالانىڭ نەگٸزگٸ مەسەلەسٸ – قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸن شەشەدٸ. جەڭٸلدەتٸلگەن قارىز قاراجاتىنىڭ جەتكٸلٸكتٸ مٶلشەرٸ ديقاندارعا جوعارى ٶنٸم الۋ ٷشٸن تەحنولوگييالاردى ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قارىز الۋدى جەڭٸلدەتۋ ٷشٸن قارجىلاندىرۋدىڭ تاعى بٸر ارناسى – ٶڭٸرلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك-كەسٸپكەرلٸك كورپوراتسييالارى تارتىلدى. نەعۇرلىم يكەمدٸ سالىق ساياساتى مەن ٶتٸنٸم بەرۋدٸڭ ىڭعايلىلىعى ارقاسىندا بۇل ارنا قارىز الۋشىلار تاراپىنان سۇرانىسقا يە بولدى. التى وبلىس ەكك ارقىلى كٶكتەمگٸ ەگٸس جەنە ەگٸن جيناۋ جۇمىستارىن جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەلەۋگە 65 ملرد تەڭگە بٶلدٸ.
كەپٸل تاپشىلىعى مەسەلەسٸن شەشۋ ٷشٸن, ەسٸرەسە ٶتكەن جىلدان بەرٸ نەسيە بەرۋ مەرزٸمٸنٸڭ ۇزارتىلۋىنا بايلانىستى «دامۋ» قورى ارقىلى قارىزعا كەپٸلدٸك بەرۋ تەتٸگٸ ەنگٸزٸلدٸ. بۇل تەتٸك قارىز سوماسىنىڭ 85%-نا دەيٸنٸن كەپٸلدٸكپەن جابۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
2024 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وتاندىق تىڭايتقىشتاردى الدىن الا سۋبسيدييالاۋ تەتٸگٸ ەنگٸزٸلدٸ. بۇل – شارۋالاردى الدىن-الا وتاندىق ارزان تىڭايتقىشتارمەن قامتاماسىز ەتەتٸن جاڭا ىنتالاندىرۋ مەحانيزمٸ. اتالعان تەتٸك شەڭبەرٸندە سۋبسيدييالاۋ مٶلشەرلەمەسٸ 50%-دان 60%-عا دەيٸن ۇلعايتىلدى. نەتيجەسٸندە وتاندىق تىڭايتقىشتارعا سۇرانىس كٷرت ٶستٸ: ەگەر ٶتكەن جىلى 676 مىڭ توننا ەنگٸزٸلسە, بيىل 1,5 ملن توننا ەنگٸزۋ جوسپارلانعان, ونىڭ 1,1 ملن تونناسى ساتىپ الىندى.
ٶنٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋدىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى فاكتورى – ساپالى تۇقىم پايدالانۋ. 2024 جىلى ەليتالىق سورتتاردى پايدالانۋ 9%-عا دەيٸن ٶستٸ, بۇل – 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,9%-عا جوعارى.
قازاقستاندا تۇقىم شارۋاشىلىعى مەسەلەلەرٸن جٷيەلٸ شەشۋ ٷشٸن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ سەلەكتسيياسى مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان كەشەندٸ جوسپارى قابىلداندى. اتالعان جوسپاردا سەلەكتسييا جەنە تۇقىم شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى زاڭنامالىق بازانى جەتٸلدٸرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن زاماناۋي زەرتتەۋ ەدٸستەرٸنە كٶشٸرۋ جەنە بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن جاڭارتۋ شارالارى قامتىلعان.
قۇجاتتا اگرارلىق عىلىمنىڭ جەنە سەلەكتسييالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ ماتەريالدى-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ, سونداي-اق تيٸمدٸ تۇقىم شارۋاشىلىعى جٷيەسٸن قۇرۋ كٶزدەلگەن. جوسپاردى ٸسكە اسىرۋعا 63,4 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ.
اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ليزينگكە جىلدىق 5%-بەن بەرۋ ماقساتىندا «قازاگروقارجى» اق ٷشٸن قوسىمشا 100 ملرد تەڭگە تارتۋ شارالارى ەنگٸزٸلدٸ. جوسپارلانعان قاراجاتتىڭ 32,2 ملرد تەڭگەسٸ يگەرٸلٸپ, قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كٶلەمٸ 450 ملرد تەڭگەگە دەيٸن جەتكٸزٸلەتٸن بولادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ سۋبەكتٸلەرٸنە جىلدىق 5% مٶلشەرلەمە بويىنشا نەسيە بەرۋ ٷشٸن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ سىياقى مٶلشەرلەمەلەرٸن تٸكەلەي سۋبسيدييالاۋ تەتٸگٸن ەنگٸزدٸ. بۇل تەتٸك قارىز الۋشىلار تاراپىنان قۇجاتتاردى تاپسىرماي-اق سۋبسيدييالار الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ول كٶكتەمگٸ ەگٸس جەنە ەگٸن جيناۋ جۇمىستارىن نەسيەلەۋ ٷشٸن قولدانىلادى.
تٸكەلەي سۋبسيدييالاۋ قاعيداتىن ەنگٸزۋ سۋ بەرۋ قىزمەتتەرٸنە دە تارالدى. ەندٸ سۋارمالى سۋ بەرۋ قىزمەتتەرٸن ساتىپ الۋ شىعىندارىن ٶتەۋ تٸكەلەي سۋ بەرۋشٸلەرگە اۋدارىم ٶتٸنٸمدەرٸنٸڭ تەتٸگٸ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى. سونىڭ نەتيجەسٸندە تاۋار ٶندٸرۋشٸلەر سۋبسيدييالاردى كٷتۋ جەنە سۋ بەرۋشٸلەرگە ايىرمانى تٶلەۋ قاجەتتٸلٸگٸنسٸز جەنە ارزانداتىلعان قۇنى بويىنشا سۋارمالى سۋ بەرۋ قىزمەتتەرٸن ساتىپ الاتىن بولادى. سونىمەن قاتار تٸكەلەي سۋبسيدييالاۋ سالاداعى سىبايلاس جەمقورلىق تەۋەكەلدەرٸن ازايتادى.
بۇدان باسقا, سۋ ٷنەمدەۋ تەحنولوگييالارىن ەنگٸزۋ ٷشٸن ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييالاۋدا نورماتيۆتەردٸ ۇلعايتۋ كٶزدەلگەن. سۋ ٷنەمدەۋ تەحنولوگييالارىن ساتىپ الۋعا, سونداي-اق سۋدى الۋ جەنە بەرۋ ٷشٸن ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋعا جەنە كەڭەيتۋگە جۇمسالعان شىعىنداردى ٶتەۋ ٷلەسٸ جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبٸنەن 50%-دان 80%-عا دەيٸن ۇلعايتىلدى.
تاعى بٸر شارا — سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ تەجٸريبەسٸ بويىنشا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا نەسيە بەرۋ ٷشٸن قاراجات تارتۋ. تەتٸكتە ەلەۋمەتتٸك-كەسٸپكەرلٸك كورپوراتسييالارى ارقىلى 2,5%-دىق جەڭٸلدٸكپەن نەسيە بەرۋ. 100 ملرد تەڭگە سوماسىنا 65 تاۋارلى سٷت فەرماسىن قارجىلاندىرۋ باستالدى, بۇل جىلىنا 373 مىڭ توننا قوسىمشا سٷت ٶندٸرٸسٸن قامتاماسىز ەتەدٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى نەگٸزٸندە 2024 جىلدان باستاپ باعدارلاما باعىتتاردى كٶبٸرەك قامتيدى. ەندٸ تاۋارلى سٷت فەرمالارى, سۋارۋ, كٶكٶنٸس ساقتاۋ قويمالارى مەن قۇس فابريكالارىن قارجىلاندىرۋمەن قاتار, تاعى 8 باعىت قارجىلاندىرىلاتىن بولادى. ونىڭ ٸشٸندە ەتتٸ مال شارۋاشىلىعى كەسٸپورىندارى, جەمٸس قويمالارى, ٶنەركەسٸپتٸك جىلىجايلار, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن تەرەڭدەتە ٶڭدەۋ كەسٸپورىندارى جەنە قۇس شارۋاشىلىعىنداعى اسىل تۇقىمدىق رەپرودۋكتورلار بار.
ٷكٸمەت قايتا ٶڭدەلگەن ٶنٸمنٸڭ ٷلەسٸن ٶندٸرٸلەتٸن شيكٸزاتتىڭ 70%-نا دەيٸن جەتكٸزۋ ٷشٸن قايتا ٶڭدەۋدٸ دامىتۋدىڭ 2028 جىلعا دەيٸنگٸ كەشەندٸ جوسپارىن ماقۇلدادى. ونى ٸسكە اسىرۋعا 372 ملرد تەڭگە بٶلۋ جوسپارلانۋدا, ونىڭ 150 ملرد تەڭگەسٸ ينۆەستيتسييالارعا جەنە 222 ملرد تەڭگەسٸ اينالىم قاراجاتىنا جۇمسالادى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيدييالاۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن جالپى ٶنٸم كٶلەمٸن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان اگروبيزنەس ٷشٸن قارسى مٸندەتتەمەلەر ەنگٸزٸلەدٸ.
