ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ باياۋلاۋ قارقىنىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىق ماۋسىمدا ينۆەستورلاردىڭ جاھاندىق تەۋەكەل-سەنتيمەنتٸنە تەرٸس ەسەر ەتتٸ. بۇل جاعدايدىڭ تەڭگە مەن حالىقارالىق رەزەرۆتەرگە ىقپالى تۋرالى قر ۇب تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلييا مولدابەكوۆا تٷسٸندٸرمە بەردٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" ۆەدومستۆونىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
- ٶتكەن ايدا جاھاندىق نارىقتارعا قانداي نەگٸزگٸ وقيعالار ىقپال ەتتٸ?
ەلەمدٸك رەتسەسسييا تەۋەكەلدەرٸنە قاتىستى پٸكٸرتالاستار ماۋسىمدا قارجى نارىقتارىنا باسىم ەسەر ەتتٸ. مەسەلەن, ماۋسىمدا كوۆيد شەكتەۋلەرٸنەن كەيٸن قحر-نىڭ ٸرٸ قالپىنا كەلۋٸ ەسەبٸنەن ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸڭ جاھاندىق كٶرسەتكٸشٸنٸڭ 53,2 تارماققا دەيٸن ٶسۋٸ تٸركەلدٸ. الايدا, ەو مەن اقش-تا باياۋلاۋ تٸركەلدٸ: اقش-تا ٶندٸرٸس سالاسىنداعى PMI يندەكسٸ 52,7 تارماققا دەيٸن قىسقارىپ, ەكٸ جىلدىق ەڭ تٶمەنگٸ كٶرسەتكٸشكە جەتتٸ. ەۋروايماقتا قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىندا 53 تارماققا دەيٸن 3,1 تارماققا دەيٸن ايتارلىقتاي تٶمەندەدٸ.
اقش فرج مٶلشەرلەمەسٸنٸڭ ماۋسىمدا ينفلياتسييا بويىنشا 40 جىلدىق ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸشكە قول جەتكٸزۋٸ تۋرالى دەرەكتەر اياسىندا 1,5-1,75%-عا دەيٸن 75 بازيستٸك تارماققا ارتۋى (مامىردا 8,6%) ەلەمدٸك ۆاليۋتا نارىعىندا اقش دوللارىنا بەلگٸلەنگەن باعانى ۇستاپ تۇردى. ماۋسىمدا DXY يندەكسٸ ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2,9%-عا نىعايىپ, ايدىڭ ورتاسىندا 20 جىلدىق ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸشكە دەيٸن ٶستٸ. بۇل, ەرينە, دامۋشى نارىقتاردىڭ ۆاليۋتالارىنا قىسىم كٶرسەتۋدە. ەم ۆاليۋتا يندەكسٸ بٸر ايدا 2,2%-عا ەلسٸرەدٸ.
وسىلايشا, جالعاسىپ جاتقان گەوساياسي قاقتىعىس, جوعارى ينفلياتسييا, ورتالىق بانكتەردٸڭ مونەتارلىق ساياساتىن قاتاڭداتۋ جەنە ەلەمدٸك رەتسەسسيياعا قاتىستى الاڭداۋشىلىقتىڭ كٷشەيۋٸ جاعدايىندا ماۋسىمدا تەرٸس تەۋەكەل-سەنتيمەنتتٸڭ قارقىن الۋى بايقالدى. قۇبىلمالىلىق كٶرسەتكٸشتەرٸ جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. نەتيجەسٸندە, ماۋسىمدا اكتسييالار نارىعىنىڭ ديناميكاسى تەرٸس بولدى. MSCI World جاھاندىق اكتسييالار يندەكسٸ ايتارلىقتاي 8,8%-عا تٶمەندەدٸ. جالپى العاندا, 2022 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىعى ەلەمدٸك اكتسييالار نارىعى ٷشٸن سەتسٸز بولدى, ونىڭ تٶمەندەۋٸ شامامەن 20%-دى قۇرادى.
ماۋسىمدا مۇناي باعامدارىنا جاھاندىق رەتسەسسييا قاۋپٸ جەنە ەنەرگييا رەسۋرستارىنا سۇرانىستىڭ تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن دەگەن قاۋٸپ ىقپال ەتپەي قويمادى. ماۋسىمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا برەنت ماركالى مۇناي باعاسى 6,5%-عا تٶمەندەدٸ.
شٸلدەنٸڭ باسىندا اۋرۋ جۇقتىرۋ سانى قايتادان ٶسۋٸ اياسىندا قحر-دا جاڭا كارانتين شەكتەۋلەرٸن ٸشٸنارا ەنگٸزۋ نەتيجەسٸندە مۇناي قۇنى 105-107 دوللار/باررەل ارالىعىندا ٶزگەرۋدە.
- ەلييا مەيٸربەكقىزى, ماۋسىم ٸشٸندە تەڭگەنٸڭ ەلسٸرەۋٸ قانداي جاعدايعا بايلانىستى ورىن الدى? ۇلتتىق بانك ۆاليۋتا نارىعىندا ۆاليۋتانى ساتۋ نەمەسە ساتىپ الۋ وپەراتسييالارىن جٷرگٸزدٸ مە?
ماۋسىمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تەڭگە باعامى بٸر دوللار ٷشٸن 470,24 تەڭگەگە دەيٸن نەمەسە 13,3%-عا ەلسٸرەدٸ. نارىقتاعى مۇنداي ٶزگەرٸستەرگە سىرتقى فاكتورلارمەن قاتار, ٸشكٸ فاكتورلار دا سەبەپشٸ بولدى. بٸرٸنشٸ كەزەكتە, مەن بۇرىن ايتىپ ٶتكەندەي, اقش دوللارى پوزيتسيياسىنىڭ جاھاندىق كٷشەيگەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن.
ٸشكٸ فاكتورلاردىڭ اراسىندا – ديۆيدەندتەر تٶلەۋ كەزەڭٸندە زاڭدى تۇلعالار تاراپىنان ۆاليۋتاعا سۇرانىستىڭ ارتۋى جەنە ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ سالىقتى تٶلەۋ ٷشٸن ساتۋدىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى ۆاليۋتا ۇسىنىسىنىڭ تٶمەندەۋٸ.
كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور كومپانييالارىنىڭ شامامەن 480,4 ملن اقش دوللارىن قۇراعان ۆاليۋتالىق تٷسٸمٸن ساتۋى جەنە ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەردٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ۆاليۋتانى ساتۋ ۇسىنىس جاعىنان ۆاليۋتا نارىعىنا قولداۋ كٶرسەتتٸ.
ماۋسىم ٸشٸندە ۇلتتىق بانك ٸشكٸ ۆاليۋتا نارىعىندا ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسييالار جٷرگٸزبەدٸ, نارىق سەنتيمەنتٸ مەن قۇبىلمالىلىعى نارىقتىق جاعدايعا سەيكەس كەلدٸ. ايىرباستاۋ باعامىنىڭ ٶزگەرمەلٸ رەجيمٸندە تەڭگە ٷشٸن قۇبىلمالىلىقتىڭ ورىن الۋى قالىپتى جاعداي ەكەنٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
- ۆاليۋتا نارىعىنداعى قۇبىلمالىلىقتىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى حالىق اراسىندا بەلگٸلەنگەن باعامعا قايتا ورالعان دۇرىس بولار دەگەن ساۋال تۋىندايدى. سٸز بۇل جٶنٸندە نە ويلايسىز?
ٶتكەن جىلدار تەجٸريبەسٸ كٶرسەتكەندەي, تٸركەلگەن باعام ساياساتى قىسقامەرزٸمدٸ تۇراقتىلىق ەلەسٸن قالىپتاستىرادى. ونى ۇزاق ۋاقىت بويى جاساندى جولمەن ۇستاپ تۇرۋ التىنۆاليۋتا رەزەرۆتەرٸن جۇمساۋ ەسەبٸنەن عانا مٷمكٸن. نەتيجەسٸندە بۇل ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىن دەۆالۆاتسييالاۋ قاجەتتٸلٸگٸنە الىپ كەلەدٸ.
ٶز كەزەگٸندە, تەڭگەنٸڭ ەركٸن ٶزگەرمەلٸ باعامى سىرتقى ورتانىڭ ٶزگەرٸستەرٸنە بٸردەن دەن قويۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل ەكونوميكاداعى تەڭگەرٸمسٸزدٸكتەردٸڭ جيناقتالۋىن بولدىرمايدى, سونداي-اق ەلدٸڭ التىنۆاليۋتا رەزەرۆتەرٸنٸڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتەدٸ. سوندىقتان ۇلتتىق بانك تٸركەلگەن باعامعا كٶشۋ مەسەلەسٸن قاراستىرمايدى.
- سوڭعى ايلاردا بانكتەر قولما-قول رۋبلدٸڭ جيناقتالۋىنا تاپ بولدى. ۇلتتىق بانك وسى جاعدايدى شەشۋ ٷشٸن قانداي شارالار قابىلدادى?
2022 جىلعى ناۋرىزدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 10 مىڭ اقش دوللارىنان اساتىن سوماداعى شەتەل ۆاليۋتاسىن ەلدەن شىعارۋدى شەكتەۋ جٶنٸندەگٸ جارلىعى قابىلداندى. شارا قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىنا الىپساتارلىق سۇرانىستىڭ قىسىمىن تٶمەندەتۋگە جەنە شەتەل ۆاليۋتاسىن ەلدەن ەكەتۋ تەۋەكەلدەرٸن رەتكە كەلتٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. ٶڭٸردە ٸشكٸ قارجى جٷيەسٸنٸڭ تۇراقتى جۇمىس ٸستەۋٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن كٶرشٸ ەلدەر دە وسىنداي شارالار قابىلدادى.
سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ رف-مەن ٶزارا جوعارى ساۋدا بايلانىسى سالدارىنان قازاقستان بانكتەرٸندە ەلدەن ەكەتۋگە شەكتەۋلەر قويۋعا بايلانىستى قولما-قول رۋبل جيناقتالدى. بۇعان, ەڭ الدىمەن, شەكارا ماڭىنداعى ساۋدانىڭ قوماقتى كٶلەمٸ, سونداي-اق ەاەو-عا قاتىسۋشى ەلدەر ازاماتتارىنىڭ وداق ٸشٸندە تۋريستٸك جەنە ٶزگە دە ماقساتتارمەن ەركٸن جٷرۋٸ سيياقتى فاكتورلار ەسەر ەتتٸ.
ۇلتتىق بانك ٷكٸمەتپەن بٸرلەسٸپ جيناقتالعان رۋبلگە قاتىستى مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن جارلىققا تولىقتىرۋلار ەنگٸزدٸ, وندا ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەر ٷشٸن قولما-قول رۋبلدٸ بٸر رەت ەكەتۋ مٷمكٸندٸگٸ كٶزدەلگەن. مەسەلەن, ٷكٸمەت قاۋلىسىنىڭ جوباسىندا كٷشٸنە ەنگەن سەتتەن باستاپ 2022 جىلعى 31 تامىزعا دەيٸن 2022 جىلعى 1 شٸلدەدەگٸ جاعداي بويىنشا كاسسالاردا جيناقتالعان كٶلەم شەگٸندە رەسەيدٸڭ قولما-قول رۋبلٸن ەكەتۋگە رۇقسات بەرۋ جوسپارلانۋدا.
رۋبلدٸ بٸر رەت ەكەتۋ ارالىق شارا ەكەندٸگٸن جەنە قازاقستان بانكتەرٸندە رەسەيدٸڭ قولما-قول رۋبلٸنٸڭ جيناقتالۋ پروبلەماسىن شەشپەيتٸنٸن تٷسٸنەمٸز. بانكتەردٸڭ قولما-قول رۋبلدٸ ەكەتۋگە تىيىم سالۋدى تولىعىمەن جويۋ مەسەلەسٸن قاراۋ ساۋدا اعىندارىنا تالداۋ جٷرگٸزۋگە جەنە جاعدايدىڭ تۇراقتانۋىنا قاراي مٷمكٸن بولماق.
- ٶتكەن ايدا التىنۆاليۋتا رەزەرۆتەرٸ قالاي ٶزگەردٸ?
ماۋسىم ٸشٸندە التىنۆاليۋتا رەزەرۆتەرٸنٸڭ كٶلەمٸ 800 ملن اقش دوللارىنا تٶمەندەپ, 32 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى.
ماۋسىمدا اقش دوللارىنىڭ نىعايۋى اياسىندا التىن باعاسى بٸر ۋنتسييا ٷشٸن 1854,4-تەن 1813,6 اقش دوللارىنا دەيٸن 2,2%-عا تٶمەندەدٸ, وسىعان بايلانىستى التىن پورتفەلٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ ورىن الدى. اۆر-دىڭ تٶمەندەۋٸنە ۇلتتىق بانكتەگٸ ۆاليۋتا شوتتارىنان كليەنتتەر قاراجاتىنىڭ ەكەتٸلۋٸ ەسەر ەتتٸ.
- ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرٸنٸڭ كٶلەمٸ ماۋسىمدا قالاي ٶزگەردٸ جەنە وعان قانداي فاكتورلار ەسەر ەتتٸ?
الدىن الا دەرەكتەرگە سەيكەس, ماۋسىمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرٸنٸڭ كٶلەمٸ ٶتكەن ايدا 2 ملرد اقش دوللارىنا تٶمەندەپ, 51,9 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى.
ۇلتتىق قور اكتيۆتەرٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ اكتسييالار باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي قۇلدىراۋىنا جەنە اقش دوللارىنىڭ نىعايۋىنا بايلانىستى بولدى. ۇلتتىق قوردىڭ تٶمەندەۋٸنە ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەر بٶلۋ دە ەسەر ەتتٸ.
بيىلعى جىلعى ماۋسىمدا ترانسفەرتتەر كٶلەمٸ 578 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى. ترانسفەرتتەردٸڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ ۇلتتىق قوردىڭ تەڭگەدەگٸ شوتىنداعى قالدىقتار, سونداي-اق قورعا تەڭگەدەگٸ تٷسٸمدەر ەسەبٸنەن بٶلٸندٸ. سونىمەن قاتار, ٸشكٸ ۆاليۋتا نارىعىندا 438 ملن اقش دوللارىنا اكتيۆتەر ساتىلدى, بۇل – 199 ملرد تەڭگەگە بالاما سوما. ۇلتتىق قوردان ساتۋ ٷلەسٸ قازاقستان قور بيرجاسىنداعى ۆاليۋتالىق ساۋدا-ساتتىقتىڭ جالپى كٶلەمٸنٸڭ 20,7%-ىن قۇرادى.
ينفلياتسييانىڭ جەدەلدەۋٸمەن كٷرەستە ورتالىق بانكتەر سوڭعى 20 جىلدا مٶلشەرلەمەلەردٸ اۋقىمدى كٶتەرۋگە كٶشتٸ. جوعارى گەوساياسي تەۋەكەلدەر مەن فرج-نىڭ ينفلياتسييانى تٶمەندەتۋ ٷشٸن بارىنشا اگرەسسيۆتٸ ەرەكەت ەتۋگە دايىن ەكەندٸگٸن مەلٸمدەۋٸ اياسىندا ٶتكەن ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اكتسييالار نارىعىنىڭ ايتارلىقتاي تٶمەندەۋٸ بايقالادى. بۇل رەتتە ۇلتتىق قوردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ كٸرٸستٸلٸگٸ قۇرىلعاننان باستاپ جىلدىق مەندە 3,05% بولدى.
- ەلەمدٸك نارىقتاعى احۋالدىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى قانداي?
ماۋسىمداعى ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸك جٶنٸندەگٸ دەرەكتەر دامىعان نارىقتار دامۋشى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بارىنشا ەلەۋلٸ ەكونوميكانىڭ باياۋلاۋى پروبلەمالارىمەن ۇشتاسقانىن كٶرسەتتٸ, سوندىقتان ينۆەستورلاردىڭ ساق بولۋىنا سەبەپ كٶپ. الداعى PMI دەرەكتەرٸ ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ ٶسۋ قارقىنىن باعالاۋدىڭ العاشقى كٶرسەتكٸشٸ بولۋى مٷمكٸن.
ەنەرگييا رەسۋرستارى نارىعىنا كەلەر بولساق, بيىلعى جىلى مۇناي باعاسى گەوساياسي قاقتىعىسقا بايلانىستى ۇسىنىستىڭ قىسقارۋ تەۋەكەلٸ اياسىندا كٶپ جىلدىق ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸشتەرگە جەتتٸ. بۇل رەتتە ينۆەستيتسييالىق بانكتەردٸڭ تالداۋشىلارى جىل سوڭىنا قاراي پايىزدىق مٶلشەرلەمەلەردٸڭ ٶسۋٸ جەنە رەتسەسسييانىڭ كٷشەيٸپ بارا جاتقان تەۋەكەلدەرٸ جاعدايىندا مۇنايدىڭ بەلگٸلەنگەن باعا قوزعالىسىنىڭ باعىتىن بولجاۋعا تىرىسۋدا.
بولجامدى دەڭگەيلەردٸڭ ارالىعى ايتارلىقتاي كەڭ. Goldman Sachs بولجامدارىنا سەيكەس, حالىقارالىق ساپارلاردىڭ قايتا جاندانۋى مەن قحر-عا سۇرانىستىڭ قالپىنا كەلۋٸ اياسىندا ەلەمدٸك مۇناي باعاسىن بەلگٸلەۋ بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 130 دوللار/باررەلدٸ قۇرايدى. بۇل رەتتە Citigroup تالداۋشىلارى رەتسەسسييا تەۋەكەلٸنە بايلانىستى مۇناي باعاسىنىڭ 85 دوللار/باررەلگە دەيٸن تٶمەندەۋٸن بولجاپ وتىر. بلۋمبەرگ اگەنتتٸگٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, مەدياندىق كونسەنسۋس شامامەن 97 دوللار/باررەلدٸ قۇرايدى.
ينفلياتسييانى شەكتەۋ ٷشٸن اقش فرج قاتاڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن جالعاستىرادى. ماۋسىمداعى وتىرىستىڭ حاتتاماسىنا سەيكەس, كوميتەت قاتىسۋشىلارى شٸلدەدە ٶتەتٸن كەلەسٸ جينالىستا مٶلشەرلەمەنٸ 50-75 بازيستٸك تارماققا كٶتەرۋگە دايىن ەكەندٸگٸن بٸلدٸردٸ. مونەتارلىق ساياساتتىڭ اگرەسسيۆتٸ قاتايۋى ەلدەگٸ رەتسەسسييا تەۋەكەلٸن ارتتىرادى, الايدا Goldman Sachs ەسەپتەۋلەرٸ بويىنشا كەلەسٸ جىلى اقش-تاعى تەرٸس جٸٶ ىقتيمالدىعى ەلٸ دە جوعارى بولماي, 30%-دى قۇرايدى (سالىستىرۋ ٷشٸن ەو-دا – 40%, ۇلىبريتانييادا – 45%). جالپى العاندا, ەكٸ فاكتور دا (مٶلشەرلەمەلەردٸڭ كٶتەرٸلۋٸ جەنە ەلەمدٸك رەتسەسسييا) اقش دوللارىنىڭ يندەكسٸنە قولايلى ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
سونىمەن قوسا, ەلەمنٸڭ ٸرٸ ەكونوميكالارى – ەۋروايماق پەن اقش-تا رەتسەسسييانىڭ تەۋەكەل كٶزدەرٸنٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ بار ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. ەگەر اقش-تا ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ تۇتىنۋشىلارعا باعانىڭ ٶسۋٸنەن تۋىنداعان ساتىپ الۋ قابٸلەتٸ مەن تۇتىنۋ سۇرانىسىنىڭ قىسقا مەرزٸمدٸ تٶمەندەۋٸ نەگٸزگٸ تەۋەكەل كٶزٸ بولسا, وندا ەۋروايماقتا رەتسەسسييا ەنەرگييا رەسۋرستارىن جەتكٸزۋدٸڭ ٷزٸلٸسٸ اياسىندا نەعۇرلىم ۇزاق داعدارىستى بٸلدٸرە وتىرىپ, گەوساياسي جاعدايدان تۋىنداۋى مٷمكٸن.
ەۋروايماقتاعى ىقتيمال رەتسەسسيياعا قاتىستى قاۋٸپتٸڭ كٷشەيۋٸنە بايلانىستى بەلگٸسٸزدٸك كٶبٸنەسە ۆاليۋتا نارىعىندا ەۋرونىڭ ەلسٸرەۋ ٷردٸسٸنٸڭ جالعاسۋىنان كٶرٸنەدٸ. مەسەلەن, 11 شٸلدەدە ەۋرونىڭ اقش دوللارىنا قاتىستى باعامى 2002 جىلدان بەرٸ العاش رەت تەپە-تەڭدٸك دەڭگەيٸنە جەتتٸ.
دەرەككٶز: Kapital.kz
