فوتو: Gov.kz
بٷگٸن تٷركٸستان وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى بەيسەن تەجٸباەۆ شاردارا اۋدانىنا جۇمىس ساپارىمەن باردى. ٸسساپار بارىسىندا اۋدان ەكٸمٸ ارمان قارسىباەۆپەن جەنە جاۋاپتى ٶكٸلدەرمەن بٸرگە اۋدانداعى ماقتا قابىلداۋ پۋنكتتەرٸ مەن زاۋىتتارىن ارالاپ, شارۋالارمەن كەزدەستٸ, دەپ حابارلايدى «ۇلت اقپارات».
ديقاندارمەن كەزدەسۋدە وسى سالانى دامىتۋ باعىتىندا ۇسىنىستار مەن مەسەلەلەر ايتىلدى.
– ٶزدەرٸڭٸزبەن ارنايى كەزدەسٸپ, «اق التىنعا» قاتىستى مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋعا كەلٸپ وتىرمىز. ٶڭٸر باسشىسى دارحان امانگەلدٸۇلىنىڭ تاپسىرماسىمەن وبلىستا ماقتا كلاستەرٸن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىستار جٷرٸپ جاتىر. ەرينە, بەرٸمٸزدٸ بيىلعى باعا مەسەلەسٸ الاڭداتىپ وتىر. باعا ەكسپورتقا, نارىققا تەۋەلدٸ. ونى جاقسى بٸلەسٸزدەر. باستى ماقساتىمىز – وسى ٶسٸمدٸكتٸ ەككەن شارۋالارعا بارىنشا قولداۋ كٶرسەتۋ. ەربٸر ماقتا قابىلداۋ پۋنكتتەرٸندەگٸ لوبوراتورييالاردىڭ دۇرىس جۇمىس ٸستەۋٸن, تارازىلاردىڭ تازا بولۋىن جەنە شارۋالاردىڭ قارجىسىن كەلٸسٸم بويىنشا ۋاقتىلى بەرۋ مەسەلەلەرٸن قاراپ شىعۋدامىز. جيىن-تەرٸم ناۋقانى ويداعىداي ٶتەدٸ دەپ ويلايمىز, – دەدٸ بەيسەن تەجٸباەۆ.
كەزدەسۋدە ديقاندار جەر, سۋ, جيىن-تەرٸم, ٶنٸم باعاسىنا قاتىستى مەسەلەلەردٸ قوزعادى. قازٸرگٸ كەزدە ماقتا پۋنكتتەرٸ اۆانس رەتٸندە قارجى تاراتىپ جاتقاندارىن, بٸراق ناقتى باعا بەلگٸلەنبەگەنٸن جەتكٸزدٸ. ال ٶنٸمدٸ قابىلداۋشى تاراپ باعا تۇراقتاعان سوڭ شارۋالارمەن تولىقتاي ەسەپ ايىرىسپاق.
وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى جۇمىس ساپارىندا دوستىق اۋىل وكرۋگٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەرٸمەن كەزدەستٸ. قىزىلقۇم اۋىل وكرۋگٸندەگٸ «اييگ قازاقستان» جشس (بۇرىنعى «نيمەكس») ماقتا ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. ودان كەيٸن ۇزىناتا اۋىل وكرۋگٸندەگٸ «بەرٸك» شارۋا قوجالىعىنىڭ قىتايلىق تەحنولوگييامەن ەگٸلگەن «اق التىن» القابىندا بولدى. ودان كەيٸن الاتاۋ باتىر اۋىل وكرۋگٸندەگٸ «ايسيسي» جشس-نٸڭ ماقتا ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, وسى سالانىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەرٸنٸڭ ۇسىنىس-پٸكٸرلەرٸن تىڭدادى. سونىمەن بٸرگە ۇزىناتا اۋىل وكرۋگٸندە ورنالاسقان «شاردارا ماقتا» جشس-نٸڭ قابىلداۋ پۋنكتٸنٸڭ جۇمىسىمەن تانىستى. كٶكسۋ اۋىل وكرۋگٸندەگٸ ماقتا قابىلداۋ پۋنكتٸنٸڭ جاي-كٷيٸ دە باقىلاندى.
شارۋالارمەن كەزدەسۋدە اۋدان ەكٸمٸ ارمان قارسىباەۆ جيىن-تەرٸم ناۋقانىنداعى جاعداي باقىلاۋدا ەكەندٸگٸن جەتكٸزدٸ. بٷگٸندە شاردارا اۋدانى بويىنشا 40 ماقتا قابىلداۋ پۋنكتٸ بار. بيىل 36 مىڭ توننادان استام ٶنٸم جينالادى دەپ كٷتٸلۋدە.
ايتا كەتەيٸك, بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ەرتاراپتاندىرۋ اياسىندا ماقتا داقىلى وبلىستا 106 مىڭ گەكتارعا ورنالاستىرىلدى. شامامەن 300 مىڭ توننادان استام ٶنٸم جيناۋ جوسپارلانىپ وتىر. جالپى ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتٸك قولداۋ اياسىندا, قارجىلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ماقتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالۋدا.
«تۇقىم شارۋاشىلىعىن قولداۋ» باعدارلاماسى بويىنشا وبلىس ەكٸمدٸگٸنٸڭ ۇسىنىستارى نەگٸزٸندە, قاعيداعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلٸپ, ماقتا شيتٸنٸڭ نورماتيۆتەرٸ 1,5 - 2,0 ەسەگە دەيٸن ۇلعايدى. تۇقىم شارۋاشىلىعىن قولداۋعا بيىل 600 ملن. تەڭگە قارجى بٶلٸندٸ. بٷگٸنگٸ كٷنگە باعدارلاما بويىنشا 414,1 ملن. تەڭگەگە ٶتٸنٸم قابىلدانىپ, ماقتا شارۋاشىلىقتارىنا 277,2 ملن. تەڭگە قارجى بٶلٸندٸ. بۇل جالپى قارجىنىڭ 67 %-ىن قۇرايدى.
بيىل ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ جانىنداعى «تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ورتالىعى» مەكەمەسٸمەن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلٸپ, ساپالى (1,9 مىڭ توننا) شيتتٸ يمپورتتاۋ كەلٸسٸلٸپ, 891 تونناسى ساتىپ الىندى. «مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ قۇنىن سۋبسيدييالاۋ» باعدارلاماسى بويىنشا, بيىلدان باستاپ اۆانستىق تٶلەم جٷيەسٸ ەندٸرٸلٸپ, وتاندىق تىڭايتقىشتار 60% (ققس ەسەپتەمەگەندە) سۋبسيدييالانعان. وبلىستىق بيۋدجەتتەن 7 ملرد. تەڭگە قارجى بٶلٸندٸ. قارجىنىڭ 69%-ى ماقتا شارۋاشىلىقتارىنا تٶلەنٸپ, 62 مىڭ توننا تىڭايتقىش ەنگٸزٸلدٸ.
وبلىس تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرٸ «كەڭ دالا» جەنە «كەڭ دالا 2» نەسيە باعدارلامالارى بويىنشا 18,8 ملرد. تەڭگەگە قارجىلاندىرىلدى. ونىڭ ٸشٸندە جوعارىدا اتالعان سالاعا قاتىستى شارۋالار 8,9 ملرد. تەڭگەگە نەسيەلەندٸرٸلگەن (47 %). بيىل ماقتا شارۋاشىلىقتارىنا 4 بيۋدجەتتٸك باعدارلاما بويىنشا (9 685 اگروقۇرىلىمعا) 5,1 ملرد. تەڭگە قارجى بٶلٸندٸ. بۇل جالپى وبلىستىڭ ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعىنا بٶلٸنگەن قارجىنىڭ 61%-ىن قۇرايدى. ٶڭٸردە ماقتا كلاستەرٸن دامىتۋ باعىتىنداعى جۇمىس جالعاسادى.
