تٷركٸستان وبلىسىندا جۇمىسپەن قامتۋ مەسەلەسٸ باستى نازاردا

فوتو:gov.kz

ايماقتا قانشا ادام ەڭبەك ەتەدٸ?

قر ستاراتەگييالىق جوسپارلاۋ جەنە رەفورمالار اگەنتتٸگٸ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مەلٸمەتتەرٸنە قارايتىن بولساق, سوڭعى 10 جىلدا تٷركٸستان وبلىسىندا جۇمىس كٷشٸ بٸرشاما ازايعان ەكەن. مىسالى ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 2 توقسانىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدا بەلسەندٸ حالىق سانى 849 186 بولسا, 2014 جىلدىڭ 2 توقسانىندا بۇل كٶرسەتكٸش 1 258 164 قۇراعان.  تٷركٸستان وبلىسىندا جارتى ميلليونعا جۋىق جۇمىس كٷشٸ قۇرامىنا كٸرمەيتٸن ازامات بار كٶرٸنەدٸ.

ايتا كەتەيٸك, جۇمىس كٷشٸ دەپ 16 جاستان باستاپ زەينەت جاسىنا تاقاعانعا دەيٸنگٸ بارلىق ەڭبەككە قابٸلەتتٸ ازاماتتاردى ايتامىز. ولارعا تۇراقتى جۇمىسى بارلارى دا, جۇمىسسىزدارىن دا قوسۋعا بولادى. 

ال جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ بٸرتە-بٸرتە تٷسٸپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. وسىدان ون جىل بۇرىن تٷركٸستان وبلىسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ 5,4 پايىزدى قۇراسا, بيىل ەكٸنشٸ توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كٶرسەتكٸش 4,8 پايىزعا ازايىپتى. سٶيتٸپ, جالپى العاندا بۇل وبلىستا بيىل جۇمىسسىزدار سانى 40 700 ادامعا جۋىقتاعان كٶرٸنەدٸ. 

جۇمىسپەن قامتىلعان حالىق سانى بيىل 808 مىڭنان اسادى, ونىڭ ٸشٸندە جالدامالى قىزمەتكەر – 434 مىڭنان ارتىق ەكەن , ال ٶزبەتٸنشە جۇمىسپەن قامتىلعاندار – 374 مىڭنان اساتىن كٶرٸنەدٸ.

اۋىلداعى احۋال قانداي?

جالپى تٷركٸستان وبلىسىندا حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ (75,2 پايىز) اۋىلدى جەردە تۇرادى. سونىمەن قاتار, وبلىستىڭ جەرٸ, تابيعاتى جەنە اۋا رايى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولايدى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا بولار تٷركٸستان ٶڭٸرٸ ەلدەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان ايماققا جاتادى. 

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتپاي, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەكونوميكا قۇرۋ مٷمكٸن ەمەس».

تٷركٸستان وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى  ونىڭ ٸشٸندە مال شارۋاشىلىعى, باۋ-باقشا, ەگٸن شارۋاشىلىعى سۋ شارۋاشىلىعى جەنە بالىق شارۋاشىلىعى قارقىندى جۇمىس ٸستەپ تۇر.  

ايتا كەتەيٸك, تٷركٸستان وبلىسىنىڭ اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنٸڭ دامۋى 1-شٸ جارتىجىلدىقتا رەسپۋبليكا بويىنشا العاشقى ورىنعا شىققان بولاتىن. 

ەكونوميكالىق ٶسٸم تۋرالى ايتاتىن بولساق, اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ٶنٸم كٶلەمٸ 216,9 ملرد. تەڭگەنٸ قۇراپ, ٶتكەن جىلدىڭ تيٸستٸ كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 25,3 ملرد. تەڭگەگە ارتىپ, ناقتى كٶلەم يندەكسٸ 107,1% جەتٸپ, رەسپۋبليكادا بٸرٸنشٸ ورىنعا تۇراقتادى.

ونىڭ ٸشٸندە: ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعى 41,4 ملرد. تەڭگە (109,0 %); مال شارۋاشىلىعى 171,2 ملرد.تەڭگە (106,9 %).
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگٸزگٸ كاپيتالىنا 58,2 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسييا تارتىلىپ, ت.ك 1,4 ەسە (136,3 %), تاماق ٶنٸمدەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ كاپيتالىنا 11,1 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسييا تارتىلىپ, ت.ك 2,4 ەسە (237,3 %) ارتتى.

اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەكسپورتى - 153 ملن. اقش $-نا 502 مىڭ توننا ٶنٸم ٶنٸمٸ ەكسپورتالىپ, تيٸستٸ كەزەڭنەن 112,4 % ۇلعايدى (ت.ك 136,1 ملن. اقش$). و.ٸ
- ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعى 369,4 مىڭ توننا (39,1 ملن. اقش$);
- مال شارۋاشىلىعى 9,5 مىڭ توننا (24,3 ملن. اقش$);
- قايتا ٶڭدەۋ 122,9 مىڭ توننا (89,6 ملن. اقش$);

«اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى اياسىندا بيىلعى جىلى ٶڭٸرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 10,6 ملرد. تەڭگە قاراجات بٶلٸنٸپ, جوباعا 62 اۋىلدىق وكرۋگتەر جەنە 62 كووپەراتيۆ قاتىسادى. 6 باعىت قارجىلاندىرىلادى. وعان ٶسٸمدٸك, مال, قۇس جەنە شارۋاشىلىقتارى, كووپەراتيۆتەردٸ جابدىقتاۋ مەن ٶز كەسٸبٸن اشۋ جاتادى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە قازاقستان ازاماتتارى ٷشٸن ماڭىزى جوعارى قاسيەتتەر مەن قۇندىلىقتاردىڭ بٸرٸ ەڭبەكقورلىق ەكەنٸن ايتقان بولاتىن. ول ەڭبەكسٷيگٸشتٸكتٸ ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ ٸشٸندە العاشقى ورىندا تۇرعانىن اتقان.

«بٸز ەڭبەكقور بولۋىمىز قاجەت. قوعامىمىزدا ەڭبەك ادامى بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرۋعا تيٸس. شىن مەنٸندە, بارلىق جەتٸستٸكتٸڭ باستاۋى – ادال ەڭبەك جەنە ٸسكەرلٸك. تابىسقا جەتۋدٸڭ جالعىز جولى – ٶز كەسٸبٸنٸڭ شەبەرٸ بولۋ جەنە ەرٸنبەي ەڭبەك ەتۋ. تٷرلٸ قارجى پيراميداسىنا, قۇمار ويىندارعا ەۋەس ادامدار اقشانىڭ وڭاي جولمەن كەلمەيتٸنٸن تٷسٸنۋٸ كەرەك. ماڭداي تەرٸمەن تابىس تاپقان ادام ونى ماقساتسىز شاشىپ, ىسىراپ قىلمايدى. ٷنەمشٸل, قاناعاتشىل ەرٸ ۇقىپتى بولادى», -دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى ق. توقاەۆ الماتىعا بارعان ساپارلارىنىڭ بٸرٸندە. 

تٷركٸستانداعى جالاقى جايى قانداي?

ايتا كەتەيٸك, تٷركٸستان وبلىسى سوڭعى 5 جىلدا ەلدەگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸ تٶمەندەگەن وبلىستاردىڭ قاتارىنا كٸرەدٸ. ناقتى تابىستىڭ تۇراقتى وڭ سەرپٸنٸنە قاراماستان ايماقتا ەڭبەك تابىسىنىڭ تٶمەن بولۋ پروبلەماسى بايقالادى. ماماندار سونىڭ سالدارىنان ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ٷلەسٸ جوعارى دەپ وتىر. 

سونىمەن قاتار حالىق الاسىندا تەڭسٸزدٸك ٶسٸپ كەلە جاتقانى, ونىڭ ٷستٸنە ٶنٸمدٸلٸگٸ تٶمەن جەنە تابىسى تٶمەن جۇمىسپەن اينالىساتىن ازاماتتار كٶپ بولۋى ايتارلىقتاي پروبلەما تۋدىرىپ وتىرعان كٶرٸنەدٸ. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندا 3 ملن جالدامالى جۇمىسكەر جالاقىسى از, ٶنٸمدٸلٸگٸ تٶمەن سالالاردا جۇمىس ٸستەيدٸ ەكەن.

«بۇل ەكونوميكادا جوعارى دەڭگەيدەگٸ داعدىلاردى تالاپ ەتپەيتٸن جۇمىس ورىندارىنىڭ قۇرىلۋىمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ, مۇنىڭ ٶزٸ ٶنٸمدٸلٸك پەن ەڭبەكاقى تٶلەۋگە ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. ونىڭ سەبەبٸ تابىستىڭ ٶسۋٸندە ايتارلىقتاي ەلەۋەتٸ بار ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ, ەسٸرەسە جوعارى تەحنولوگييالىق كەسٸپورىنداردىڭ (جوعارى ٶنٸمدەردٸ شىعاراتىن) ناشار دامۋىندا بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن, ونىڭ ٸشٸندە ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ارقىلى جۇمىس كٷشٸ داعدىلارىن ارتتىرۋ تالاپ ەتٸلەدٸ» دەپ جازىلعان "حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ 2029 جىلعا دەيٸنگٸ باعدارلاماسى" كەشەندٸ جوسپارىندا. 

ەسكە سالا كەتەيٸك, ەلدەگٸ كەدەيلٸك پەن جۇمىسسىزدىقتى جويۋ بويىنشا ەلٸمٸزدە "حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ 2029 جىلعا دەيٸنگٸ باعدارلاماسى" ٸسكە اسىپ جاتىر. بۇل باعدارلاما قازاقستانداعى جۇمىسپەن قامتۋ, ەڭبەك مەسەلەسٸن شەشۋگە باعىتتالعان.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا 2024 جىلعى ەكٸنشٸ توقساندا قىزمەتكەرلەرگە ەسەپتەلگەن (كەسٸپكەرلٸك قىزمەتپەن اينالىساتىن, شاعىن كەسٸپورىندارسىز), ورتاشا ايلىق اتاۋلى جالاقى 324 470 تەڭگەنٸ قۇرادى, ول ٶتكەن جىلدىڭ وسى مەرزٸمٸمەن سالىستىرعاندا 8,5% ٶسكەن. 2024 جىلعى Iٸ توقساندا ناقتى جالاقى يندەكسٸ 101,7% بولىپ قالىپتاستى.

بيىلعى جىلدىڭ بٸرٸنشٸ توقساندا تٷركٸستان وبلىسى حالقىنىڭ  ورتاشا جان باسىنا شاققانداعى اتاۋلى اقشالاي تابىسى باعالاۋ بويىنشا 109 628 تەڭگەنٸ قۇرادى. 2023 جىلعى I توقسانعا قاراعاندا 18,4% جوعارى, اتالعان كەزەڭگە ناقتى اقشالاي تابىستىڭ ٶسۋ قارقىنى – 8,8% قۇراپ وتىر.