فوتو: zhetysai.kz
«حالىق پەن حالىقتى تەڭەستٸرەتٸن — بٸلٸم» — دەپ قازاقتىڭ ابىزى مۇحتار ەۋەزوۆ ايتقانداي, بٸلٸم بەسەكەسٸنە بەيٸم شەكٸرت تەربيەلەۋ – بٸزدٸڭ ٶمٸرلٸك ماقساتىمىز. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «بٸلٸم تۋرالى» زاڭىندا «بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ باستى مٸندەتٸ – ۇلتتىق جەنە ازاماتتىق قۇندىلىقتار, عىلىم مەن پراكتيكا جەتٸستٸكتەرٸ نەگٸزٸندە جەكە ادامدى قالىپتاستىرۋعا جەنە كەسٸبي شىڭدارعا باعىتتالعان بٸلٸم الۋ ٷشٸن قاجەتتٸ جاعدايلار جاساۋ, وقىتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگييالارىن ەنگٸزۋ, بٸلٸم بەرۋدەگٸ اقپاراتتاندىرۋ, حالىقارالىق عالامدىق كوممۋنيكاتسييالىق جەلٸلەرگە شىعۋ» دەپ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن ودان ەرٸ دامىتۋ مٸندەتتەرٸ كٶزدەلگەن. بۇل مٸندەتتەردٸ شەشۋ ٷشٸن ەربٸر مۇعالٸمنٸڭ ٸزدەنٸسٸ, جاڭا تەجٸريبە, جاڭا قارىم-قاتىناسقا ٶتۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندايدى. قازٸرگٸ جاس ۇرپاقتىڭ سانالى دا ساپالى بٸلٸم الۋىنىڭ بٸردەن-بٸر شارتى وقۋ ورىندارىنداعى بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸنە جاڭا يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ەكەندٸگٸ سٶزسٸز تٷسٸنٸكتٸ. سوندىقتان عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستەن قالىسپاي, جاڭا پەداگوگيكالىق يننوۆاتسييالاردى دەر كەزٸندە قابىلداپ, ٶڭدەپ, نەتيجەلٸ پايدالانا بٸلۋ – ەربٸر ۇستازدىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ بولىپ تابىلادى. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, وقۋ ورىندارىندا يننوۆاتسييالىق باسقارۋ جٷيەسٸن ەنگٸزٸپ, ونى جٷزەگە اسىرۋ مٸندەت. قاي كەزەڭدە, قاي زاماندا بولماسىن مەكتەپتەگٸ باستى تۇلعا مۇعالٸم دەسەك, دٷنيەجٷزٸلٸك دامۋ دەڭگەيٸنەن كەم تٷسپەيتٸن, يىق تٸرەستٸرە الاتىن, العان بٸلٸم مەن تەربيەلٸك قازىناسىن تۋعان ەلٸنە, ادامزات يگٸلٸگٸنە جۇمساي الاتىن قازاقتىڭ وي تانىمىنىڭ يەسٸ, سانالى ازاماتتى جەتٸلدٸرۋگە ٷلەس قوساتىن قازاق تٸلٸن وقىتۋ پروتسەسٸ, ونى ۇيىمداستىرۋشى مۇعالٸمگە جاۋاپتى مٸندەت جٷكتەلەدٸ. سوناۋ حح عاسىردىڭ باسىندا جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ «ساباق بەرۋ – ٷيرەنشٸكتٸ جەي عانا شەبەرلٸك ەمەس, ول – جاڭادان جاڭانى تاباتىن ٶنەر» دەگەن ەكەن. ماقساتقا جەتۋ وقۋشىنىڭ ٶزٸ ارقىلى جٷزەگە اسادى.
«يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالار» تٸركەسٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ پەداگوگيكادا, وقۋ – تەربيە ٷردٸسٸندە ەڭ جيٸ قولدانىلاتىن ۇعىم بولىپ وتىر. بەلگٸلٸ عالىم م.م.پوتاشنيك «يننوۆاتسييا – وقۋ باعدارلاماسىن مەڭگەرتۋدە مۇعالٸمنٸڭ وقىتۋدىڭ جاڭا ەدٸستەمەلەرٸ مەن تەحنولوگييالارىن تيٸمدٸ يگەرۋٸ» — دەپ انىقتاما بەرسە, ن. ف. تالىزينا «يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى قولدانۋداعى نەگٸزگٸ مٸندەت: ساباق ٷردٸسٸندە بەلگٸلەنگەن ماقساتقا جەتۋدە ەڭ تيٸمدٸ ەدٸستەردٸ تاڭداي بٸلۋ» — دەپ انىقتايدى. ٶزدەرٸڭٸزگە تانىس قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەت ساباعىندا جيٸ قولدانىلىپ جٷرگەن قازاقستاندىق عالىم – پەداگوگتاردىڭ ەڭبەكتەرٸنە توقتالساق:
1. ج. قاراەۆتىڭ «ٷش ٶلشەمدٸ ەدٸستەمەلٸك جٷيە» تەحنولوگيياسى وقۋشىنىڭ دا, مۇعالٸمنٸڭ دە شىعارماشىلىق قىزمەتٸن دامىتۋعا باعىتتالعان. دەڭگەيلٸك تاپسىرمالار ٷش دەڭگەيدە بەرٸلەدٸ.
1-دەڭگەيدەگٸ تاپسىرمالار «تانىپ بٸلۋ» جەنە ٷلگٸنٸ قولدانۋ ارقىلى ورىندالادى;
2-دەڭگەيدەگٸ تاپسىرمالار ٶزگەرتٸلگەن جەنە ٶتكەن ساباققا ارنالعان تاپسىرمالار بويىنشا تالداۋ, قورىتۋ جاساۋعا ارنالعان;
3-دەڭگەيدەگٸ تاپسىرمالار- شىعارماشىلىق تاپسىرما, وقۋشىلاردىڭ قابٸلەتتەرٸن اشۋ ماقساتىندا بەرٸلەدٸ.
بولاشاقتىڭ بٷگٸنگٸدەن دە نۇرلى بولۋىنا ىقپال ەتٸپ ادامزات قوعامىن العا اپاراتىن كٷش تەك بٸلٸمدە عانا. قاي ەلدٸڭ بولماسىن ٶسٸپ ٶركەندەۋٸ, ٶركەنيەتتٸ دٷنيەدە ٶزٸندٸك ورىن الۋى ونىڭ ۇلتتىق بٸلٸم جٷيەسٸنٸڭ دەڭگەيٸنە, دامىتۋ باعىتىنا بايلانىستى. قازٸرگٸ كەزەڭدە ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدە بٸلٸم بەرۋدٸڭ جاڭا جٷيەسٸ جاسالىپ, ەلەمدٸك بٸلٸم بەرۋ كەڭٸستٸگٸنە باعىت الۋدا. بۇل پەداگوگيكا تاريحى مەن وقۋ-تەربيە ٷردٸسٸندەگٸ ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەرگە بايلانىستى بولىپ وتىر, سەبەبٸ, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ ٶزگەردٸ, بٸلٸم بەرۋدٸڭ مازمۇنى جاڭاردى, جاڭا كٶزقاراس, جاڭاشا قارىم-قاتىناس پايدا بولدى. دەستٷرلٸ وقىتۋ ەدٸستەمەسٸنٸڭ بٸلٸمدٸ مەملەكەتتٸك ستاندارت دەڭگەيٸندە تولىق مەڭگەرۋگە كەپٸلدٸك بەرمەيتٸنٸن مەكتەپ تەجٸريبەسٸ كٶرسەتٸپ وتىر, سوندىقتان جاڭارتىلعان ەدٸستەمەلٸك جٷيەنٸ وقىتۋ ٷردٸسٸندە ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن ونى تەحنولوگييالاندىرۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندايدى. مۇعالٸمدەردٸڭ الدىنا قويىلىپ وتىرعان باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – وقىتۋدىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸن ٷنەمٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋ جەنە جاڭا پەداگوگيكالىق تەحنولوگييالاردى مەڭگەرۋ. پەداگوگيكالىق تەحنولوگييا – مۇعالٸمنٸڭ كەسٸبي قىزمەتٸن جاڭارتۋشى جەنە ساتىلانىپ جوسپارلانعان نەتيجەگە جەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ٸس-ەرەكەت جيىنتىعى. پەداگوگييالىق تەحنولوگيياداعى باستى مٸندەت – وقۋشىنىڭ وقۋ-تانىمدىق ەرەكەتٸن جانداندىرا وتىرىپ, العا قويعان ماقساتقا تولىق جەتۋ. بٸلٸم نەگٸزٸنەن پەن ارقىلى بەرٸلگەندٸكتەن, ەر پەندٸ زامان تالابىنا ساي ٶز دەڭگەيٸندە يگەرتۋ, قاي كەزدە بولماسىن, ەڭ ماڭىزدى مەسەلە بولىپ كەلگەنٸ داۋسىز. ەرينە تەرەڭ بٸلٸمدە, ماتەريالدىڭ يگەرۋگە قولايلىعى دا, وقۋلىق دەڭگەيٸمەن شەكتەلۋ دە مٷلدە نەتيجەسٸز بولدى دەپ ايتا المايمىن. تەحنولوگييا مەن ەدٸستەمەنٸڭ ماقساتى بٸر – «قالاي وقىتۋ مەسەلەلەرٸن قاراستىرادى».
«ساباق بەرۋ جاي عانا شەبەرلٸك ەمەس, ول جاڭادان جاڭانى تاباتىن ٶنەر» دەپ ج. ايماۋىتوۆ ايتقانداي بٷگٸنگٸ وقىتۋ جٷيەسٸندە ەرتٷرلٸ جاڭا تەحنولوگييالاردى پايدالانۋ تەجٸريبەگە ەنٸپ, نەتيجەلەر بەرۋدە. بۇلار وقۋشىنىڭ جەكە قاسيەتٸن اشا وتىرىپ, ازامات ەتٸپ تەربيەلەۋمەن قاتار وقۋشىنىڭ تانىمدىق كٷشٸن قالىپتاستىرۋ جەنە بٸلٸمٸن كەڭەيتۋگە, تەرەڭدەتۋگە جاعداي جاسايدى. ۇستاز ٷشٸن ەڭ باستى مەسەلە – وقىتۋ ەدٸسٸن دۇرىس تاڭداۋ. جاڭا پەداگوگيكالىق تەحنولوگييالار وقۋشىنىڭ جەكە تۇلعالىق كٷشٸن ارتتىرىپ, شىعارماشىلىق ويىنىنىڭ دامۋىندا باستى رٶل اتقارادى. جاڭا تەحنولوگييالاردى مەڭگەرۋ مۇعالٸمنٸڭ زيياتكەرلٸك, كەسٸپتٸك, ادامگەرشٸلٸك, رۋحاني, ازاماتتتىق جەنە دە باسقا دا كٶپتەگەن ادامي كەلبەتٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا يگٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ, ٶزٸن – ٶزٸ دامىتىپ, وقۋ – تەربيە ٷردٸسٸن تيٸمدٸ ۇيىمداستىرۋىنا كٶمەكتەسەدٸ.
«ٶز ەڭبەگٸن تالداي بٸلگەن ادام عانا تەجٸريبەلٸ ۇستاز بولا الادى» دەگەن ۆ. سۋحوملينسكييدٸڭ سٶزٸن وقىتۋشىنىڭ تالماي ٸزدەنگەن ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەسٸندە عانا كٶرٸنەتٸنٸ بەلگٸلٸ. قازٸرگٸ كەزدە بٸلٸم مەن تەحنيكانىڭ دامۋ دەڭگەيٸ ەربٸر وقۋشىعا ساپالى جەنە تەرەڭ بٸلٸم بەرۋٸنە جاعداي جاساپ وتىر. وقىتۋشى باياندايدى, ەڭگٸمەلەيدٸ, تٷسٸندٸرەدٸ, ال وقۋشى تىڭدايدى, قابىلدايدى, ويلايدى ت. ب, تانىم ەرەكەتەرٸن جاسايدى. «جٷز رەت ەستٸگەننەن, بٸر رەت كٶرگەن ارتىق» دەگەن سٶزدەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, ساباقتارىمىزدا مٷمكٸنشٸلٸگٸنە قاراي يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييانى پايدالانىپ وتىرساق وقىتۋشىنىڭ ۇتارى مول دەپ ويلايمىن. تەك ولاردى تيٸمدٸ, جٷيەلٸ تٷردە قولدانۋ وقىتۋشىنىڭ شەبەرلٸگٸنە بايلانىستى ەر قيلى جٷزەگە اسىرىلۋى مٷمكٸن.
جاڭاتەحنولوگييانىپايدالانۋدىڭتيٸمدٸتۇستارى:
وقۋشىنىڭ پەنگە دەگەن جەكە قىزىۋشىلىعىن وياتادى;
تانىمدىق قابٸلەتتٸلٸگٸن قالىپتاستىرادى;
ەلەۋمەتتٸك مەدەني تەربيە قالىپتاستىرادى;
وقۋشىنى شىعارماشىلىق جۇمىسقا باۋليدى;
وقىتۋشىنىڭ ۋاقىتىن ٷنەمدەيدٸ
قوسىمشا مەلٸمەتتەر بەرەدٸ.
جاڭا تەحنولوگييانى پايدالانۋدىڭ وقىتۋشىعا بەرەرٸنە كەلسەك:
— بارلىق بالانى وقىتۋ;
— وقۋ تەربيە ٷردٸسٸن تيٸمدٸ ۇيىمداستىرۋعا كٶمەكتەسۋ;
— بٸلٸم بەرۋدٸڭ فورماسىن وڭايلاندىرۋ مٸندەتتەرٸن اتقارۋ;
— وقۋشىنىڭ جەكە قابٸلەتٸن ايقىنداۋ, ٸزدەنۋ;
بٸز ۇستازدار قاۋىمى قانداي بولماسىن جاڭالىققا قۇلاق تٷرە جٷرەتٸنٸمٸز ايقىن. جاڭا تەحنولوگييالاردى ساباقتا قولدانۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن قاشان دا جولعا قويارىمىز انىق. قازٸرگٸ كەزدە بٸلٸم بەرۋ ٷردٸسٸندە كٶپتەگەن تەحنولوگييالار قولدانىلادى.
سونىڭ بٸرٸ «وقۋ مەن جازۋ ارقىلى سىن تۇرعىسىنان ويلاۋدى دامىتۋ» تەحنوگيياسىن باسشىلىققا الدىم. بۇل باعدارلامانىڭ مەنٸ قىزىقتىرعانى سول بالانىڭ ٶزٸ ٸزدەنٸپ, دەلەلدەۋٸ. ول بۇرىن تىڭداۋشى بولسا, ەندٸ ٸزدەنۋشٸ, ويلاۋشى, ٶز ويىن دەلەلدەۋشٸ, ال مۇعالٸم وسى ەرەكەتكە باعىتتاۋشى, ۇيىمداستىرۋشى. سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ – ٶز الدىنا سۇراقتارعا اۋاپٸزدەپ, جان-جاقتى پٸكٸرلەسۋ, تالداۋ جاساپ وتىرۋ, ياعني وقۋشى ساناسىن سول تاقىرىپقا بايلانىستى وياتۋ, وي شاقىرۋ, ويىن جەتكٸزۋ ونى دەلەلدەي الۋ. سونىمەن قاتار قاسىنداعى وقۋشىنىڭ پٸكٸرٸن تىڭداۋ, سول پٸكٸرلەردٸ سالىستىرۋ. بۇل تەحنولوگييانىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمدار: ەلسٸن – ەلٸ قايتالاۋ, مٸندەتتٸ كەزەڭدٸك باقىلاۋ, تٸرەكتەردٸ پايدالانۋ, كەلٸسپەۋشٸلٸكتٸڭ بولماۋى, وقۋشىنىڭ جەتٸسٸكتەرٸنٸڭ جارييالىعى, قاتەلەردٸ تٷزەۋگە مٷمكٸنشٸلٸك جاساۋ, بارلىق بالالار دارىندى, تابىسقا جەتۋگە جاعداي جاساۋ, وقىتۋمەن تەربيەنٸڭ بٸرلٸگٸ. سىن تۇرعىسىنان ويلاۋدى دامىتۋ كٷردەلٸ پروتسەس بولىپ كەلەدٸ. سىني ويلاۋ اقپارات الۋدان باستالىپ, قارالاتىن مەسەلەگە بايلانىستى شەشٸم قابىلداۋدان اياقتالادى. سىني ويلاۋ كەز – كەلگەن جاس ارالىقتارىنا تەن. سىني ويلاۋ كٷردەلٸ ٷردٸس بولعاندىقتان, وقۋشىعا سىني ويلاۋ ورتاسىن جاساۋ قاجەت. مۇندا ەر وقۋشىنىڭ ويى شىڭدالىپ, ٶز دامۋ دەڭگەيٸنە ساي جەتٸستٸكتەرگە جەتۋگە بولادى.
بەكتۇرسىن شويبەكوۆ,
№39 «اسىقاتا» جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەبٸ كوممۋنالدىق مەملەكەتتٸك مەكەمەسٸنٸڭ ديرەكتورى.
