فوتو: Getty images
اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ پەن رەسەي باسشىسى ۆلاديمير پۋتين سەيسەنبٸ, 18 ناۋرىزدا تەلەفون ارقىلى ەكٸ ساعاتتان استام سٶيلەسٸپ, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىستى توقتاتۋدى تالقىلادى. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىستى «30 كٷن ٸشٸندە بٸر-بٸرٸنٸڭ ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمىنا شابۋىل جاساماۋ» تۋرالى ترامپتىڭ ۇسىنىسىنان كەيٸن رەسەي تاراپى پۋتيننٸڭ كەلٸسكەنٸن جەنە دەرەۋ رەسەي ارميياسىنا وسىعان بايلانىستى ەرەكەتتەردٸ توقتاتۋدى بۇيىرعانىن ايتتى.
ساراپشىدان:
اقش پەن رەسەي الدىمەن «ەرەجەلەردٸ» بەكٸتٸپ, سودان كەيٸن ۋكراينا مەن ەۋروپاعا ەسكەرتەدٸ
فوتو: قانات قاھارۇلى, ساراپشى
اقش پرەزيدەنتتٸ ترامپ رەسەي باسشىسى پۋتينمەن سوعىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە كەلەتٸنٸن جەنە ول اقش پەن رەسەي اراسىندا ەكٸ جاقتى بولاتىنىن ايتقان ەدٸ. بۇل كەلٸسٸمدە ۋكراينا جەنە ەۋروپالىق وداق بولاتىنى ايتىلمادى. سودان بولار, ٶتكەن اپتادا فرانتسييا پرەزيدەنتٸ ەممانيۋەل ماكرون اقش-تىڭ قاتىسۋىنسىز, تەۋەلسٸز تٷردە پاريجدە 30-دان استام ەلدٸڭ جوعارى لاۋازىمدى ەسكەري شەنەۋنٸكتەرٸمەن شۇعىل كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, ۋكراينادا اتىستى تٷپكٸلٸكتٸ توقتاتۋعا جەردەمدەسۋ ٷشٸن «قولداۋ كٶرسەتۋ كواليتسيياسىن» قۇرۋمەن ەستە قالدى. ولار سونداي-اق ۋكرايناعا سوعىستان كەيٸنگٸ كەپٸلدٸك جوسپارىن بەرۋگە شەشٸم قابىلدادى, بۇل – زەلەنسكيي اسىعا كٷتكەن «قاۋٸپسٸزدٸك كەپٸلٸ».
ەلبەتتە, ترامپ بۇل كەلٸسسٶزدەردٸڭ باستى كەيٸپكەرٸ. بٸراق قازٸر ماكرون اتىستى توقتاتۋعا كٶمەكتەسۋ ٷشٸن «ەرٸكتٸ اليانس» قۇرۋعا وداقتاعى ەلدەردٸ جينادى. بۇل ەۋروپالىق وداقتان اقش الىستاسا, وسى توپتىڭ «سەركەسٸ» كٸم ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
ترامپ ۋكراينانى جەنە ەۋروپا ەلدەرٸن كەلٸسسٶز ٷستەلٸنە جاقىنداتقىسى كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ ولار رەسەيگە كٶبٸرەك تالاپتار قوياتىنى انىق ەدٸ. كەلٸسسٶزگە ەۋروپا مەن ۋكراينا قوسىلسا, بۇل قازٸرگٸدەن ەلدەقايدا قيىن بولادى جەنە ول اقش-تىڭ «تەز ارادا اتىستى توقتاتۋ» تالابىنا ساي كەلمەيدٸ. وسىلايشا, بۇل تەلەفونداعى كەلٸسسٶز بۇرىنعىداي پۋتين مەن ترامپ اراسىنداعى كەلٸسسٶز بولدى. اقش پەن رەسەي الدىمەن «ەرەجەلەردٸ» انىقتادى, سودان كەيٸن ۋكراينا مەن ەۋروپانى حاباردار ەتتٸ.
رەسەي ارميياسىنىڭ مايدان شەبٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن «قاۋٸپسٸز تاسىمالداۋ ۋاقىتى» بەرٸلدٸ.
سىرتتاي قاراعاندا بۇل رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىستى توقتاتۋ جولىنداعى ٷمٸتتٸ قادام بولعانىمەن, فاكتٸلەر باسقاشا. ٶيتكەنٸ ۋكراينا سوڭعى ەكٸ ايدا رەسەيدٸڭ ٸشكٸ مۇناي قۇبىرلارى مەن لوگيستيكالىق ستانتسييالارىنا شابۋىل جاساۋعا كٷش-جٸگەرٸن جۇمىلدىردى. مۇنداعى ماقسات – رەسەيدٸڭ الدىنعى شەپ مايدانداعى اۋداندارعا جانارماي, وق-دەرٸ جەنە باسقا دا قارۋ-جاراقتاردى تاسىمالداۋىنا جول بەرمەۋ بولدى.
ەندٸ ترامپ ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمعا شابۋىل جاساۋعا جول بەرمەۋگە كەلٸستٸ. دەگەنمەن سوعىستى تولىعىمەن توقتاتۋ مٷمكٸندٸگٸنە تولىقتاي يە بولعان جوق. بۇل رەسەي ارميياسىنىڭ مايدان شەبٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن «قاۋٸپسٸز تاسىمالداۋ ۋاقىتى» بار دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بۇل ۋكراينا ٷشٸن تيمدٸ ەمەس.
ترامپ پەن پۋتين ەڭگٸمە بارىسىندا رەسەي – ۋكراينا سوعىسىندا اتىستى توقتاتۋ مەن بەيبٸتشٸلٸك قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتكەنٸ, ەكٸ جاقتىڭ دا ونىڭ «تۇراقتى بەيبٸتشٸلٸكپەن» اياقتالۋى كەرەكتٸگٸن جەنە «بەيبٸتشٸلٸككە جەتۋ ٷدەرٸسٸ ەنەرگييا مەن ينفراقۇرىلىمداعى, تەڭٸزدەگٸ اتىستى توقتاتۋدى جەنە قارا تەڭٸزدە تۇراقتى بٸتٸمگە قول جەتكٸزۋ بويىنشا تەحنيكالىق كەلٸسسٶزدەردەن باستالاتىنىن» ايتتى. بۇل تۋرالى اق ٷي مەلٸمدەگەن.
كرەمل مەلٸمدەمەسٸندە رەسەي – ۋكراينا قاقتىعىسىن ساياسي جەنە ديپلوماتييالىق جولدارمەن شەشۋدٸڭ جەنە قاقتىعىستىڭ ٶرشۋٸنە جول بەرمەۋدٸڭ نەگٸزگٸ شارتى ۋكرايناعا شەتەلدٸك ەسكەري كٶمەك پەن بارلاۋ اقپاراتىن الماسۋدى «تولىقتاي توقتاتۋ» ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. بۇعان قوسا پۋتين 19-ى كٷنٸ ۋكراينامەن 175 تۇتقىن ايىرباستايتىنىن مەلٸمدەدٸ جەنە رەسەيدە ەمدەلٸپ جاتقان اۋىر جارالانعان 22 ۋكراينالىق سارباز ۋكرايناعا قايتارىلعانىن حابارلادى. رەسەي تاراپى دا اقش پەن رەسەي اراسىندا حوككەي ماتچىن ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنىپ, ترامپتىڭ قولداۋ بٸلدٸرگەنٸن جەتكٸزدٸ.
ۋكراينا مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ۋايىمى نەدە? اقش – رەسەي كەلٸسسٶزٸندە رەسەي تاراپى كازٸرگە دەيٸنگٸ باسىپ العان جەردٸ تولىقتاي رەسەي يەلٸگٸندە دەپ مويىندالۋىندا.
بۇل شامامەن ۋكراينا تەريتورياسىنىڭ بەستەن بٸر بٶلٸگٸنە تەڭ.
ەۋروپالىق ساياساتكەر, ەۋروپالىق كوميسسييانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ كايا كاللاس ايتقانداي: «بۇل كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزۋ قيىن, بۇنى بٸز پارالەل تٷردە 1938 جىلعى ميۋنحەن كەلٸسٸمٸمەن سالىستىرامىز», – دەدٸ.
بٸز بٸلەتٸن ميۋنحەن كەلٸسٸمٸندە 1938 جىلى ۇلىبريتانييا مەن فرانسييا ناتسيستٸك گەرمانييامەن كەلٸسٸپ, باتىس ەۋروپاعا باسقىنشىلىق جاساۋدان باس تارقانى ٷشٸن چەحوسلوۆاكييانىڭ ٷشتەن بٸرٸن الىپ جاتقان نەمٸستەر كٶپ تۇراتىن سۋدەت ايماعىن گەرمانيياعا قوسۋدى ماقۇلداعان. «تٸستەگەن ادام – جەيدe الادى» دەمەكشٸ, بٸرنەشە ايدان كەيٸن گەرمانييانىڭ ارانى اشىلىپ, تەريتوريياسىن كەڭەيتٸپ, پولشاعا شابۋىل جاساپ, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستى باستاعان ەدٸ. بۇدان بٸزدٸڭ بٸلەتٸنٸمٸز ۋكراينا مەن ەۋروپالىق وداق ەشقاشان دا اقش – رەسەي سوعىستى توقتاتۋ كەلٸسٸمٸندە بارماقتاي تەريتورييانىڭ رەسەي يەلٸگٸنە بەرٸلۋٸنە كەلٸسپەيدٸ.
سوعىس توقتاتۋ كەلٸسٸمٸ ۇزاققا سوزىلاتىنى انىق, الايدا بۇل ۋاقىتشا شەشٸم بولسا, ترامپ پرەزيدەنتٸكتەن كەتكەنەن كەيٸن قاقتىعىس جالعاسا ما? بۇل دا بەلگٸسٸز. دەگەنمەن, قول جەتكٸزەتٸن بەيبٸتشٸلٸك ۇزاق ۋاقىتقا جالعاسۋى ٷشٸن حالىقارالىق قاۋىمداستىق تولىق قاتىسىپ, كەڭٸرەك تالقىلاپ, ورتاق كەلٸسٸمگە كەلۋٸ قاجەت.
