قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن جوعارى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كەڭەستٸڭ كەزەكتٸ وتىرىسى بەينەبايلانىس رەجيمٸندە ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقورداعا سٸلتەمە جاساپ.
جيىن بارىسىندا بەلارۋس پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو, ارمەنييا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترٸ نيكول پاشينيان, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, سونداي-اق ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق جانىنداعى باقىلاۋشى مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارى – كۋبا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ميگەل دياس-كانەل بەرمۋدەس پەن ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ جەنە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا القاسىنىڭ تٶراعاسى ميحايل مياسنيكوۆيچ سٶز سٶيلەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى پاندەميياعا قارسى كٷرەستە ايتارلىقتاي جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزٸلگەنٸنە قاراماستان, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە ەلدەردەگٸ احۋال بۇرىنعىشا كٷردەلٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتامدارىنىڭ پايدا بولۋى, حالىقتىڭ تولىق ۆاكتسينا الماۋى سيياقتى تٷيتكٸلدٸ جاعدايلار ەلٸ دە بار.
– قازاقستان رەسەي فەدەراتسيياسى سيياقتى ٶز ۆاكتسيناسىن – QazVac ەكپەسٸن ەزٸرلەي الدى. ۆاكتسينا قازاقستاندا جاپپاي سالىنۋدا. قازٸر ونى دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىندا تٸركەۋ ٷدەرٸسٸ جٷرٸپ جاتىر. قاراعاندى قالاسىندا رەسەيلٸك سپۋتنيك-V ۆاكتسيناسىن ٶندٸرۋ جٶنٸندەگٸ جوبانى پاندەمييا كەزەڭٸندەگٸ ينتەگراتسييالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جارقىن ٷلگٸسٸ دەپ سانايمىن. بٸز پاندەمييانى سەتتٸ ەڭسەرۋ ٷشٸن كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ ودان ەرٸ بٸرٸكتٸرە تٷسٸپ, عىلىم مەن فارماتسەۆتيكا سالالارىنداعى بٸرلەسكەن جوبالاردى ەزٸرلەگەنٸمٸز جٶن. سونداي-اق, قاجەت بولعان جاعدايدا, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگييالىق رەجيم ورناتۋ جٶنٸندەگٸ ٸس-قيمىلدارىمىزدى ٷيلەستٸرۋٸمٸز قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ەكونوميكاسى بٸرتٸندەپ قايتا قالپىنا كەلە باستاعانىن جەتكٸزدٸ. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييانىڭ مەلٸمەتٸنە سەيكەس, بيىلعى بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە ەلدەردەگٸ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ ٶسٸمٸ 4,5 پايىز بولدى. ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ جيىنتىعى شامامەن 900 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. بۇعان قاراماستان, بەلگٸسٸز سىرتقى قاتەرلەر مەن فاكتورلاردىڭ قاۋپٸ جوعارى. وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتٸ بٸرنەشە ماڭىزدى باعىتقا نازار اۋدارۋدى ۇسىندى. ەڭ الدىمەن, بۇل جاھاندىق دەڭگەيدە ٶزەكتٸ بولىپ وتىرعان ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەسەلەسٸنە قاتىستى.
– بٷگٸندە جەر شارىنىڭ ەربٸر ونىنشى تۇرعىنى, ياعني 700 ميلليوننان استام ادام ازىق-تٷلٸك تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. ەرينە, بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸزدەگٸ احۋال ايتارلىقتاي جاقسى. بٸراق نارىعىمىز ەلەمدٸك باعانىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان قىسىمدى قازٸردٸڭ ٶزٸندە سەزٸنۋدە. پروبلەمانىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ جىلدان جىلعا ارتا بەرەدٸ. بۇعان جاۋاپ رەتٸندە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا وداققا مٷشە ەلدەرمەن بٸرلەسٸپ, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ورتاق قاعيداتتارى مەن ەدٸستەرٸن ەزٸرلەدٸ. قۇجاتتا ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە, تاپشىلىقتىڭ پايدا بولۋ قاۋپٸن ازايتۋعا, سونداي-اق اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸندە پايدالانىلاتىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق رەسۋرستاردىڭ يمپورتىن الماستىرۋعا باعىتتالعان شارالار قامتىلعان. اتالعان قۇجاتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى كەڭەستٸڭ الماتىدا ٶتەتٸن وتىرىسىندا بەكٸتۋدٸ ۇسىنامىن. قۇجات جٷيەلٸ ەرٸ ٸس-جٷزٸندەگٸ ىقپالداستىققا جەنە ناقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق نەتيجە شىعارۋعا نەگٸزدەلۋٸ قاجەت, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ دەستٷرلٸ تٷردە ٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسيياعا ەرەكشە مەن بەرەتٸنٸن جەتكٸزدٸ. بۇل باستاما قازاقستان تٶراعالىعىنىڭ باسىمدىعى رەتٸندە جاسالدى جەنە ەلٸمٸز ونى بەلسەندٸ ٸلگەرٸلەتەدٸ.
– تاراپتار باعدارلامالىق قۇجاتتى جٷزەگە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ ٸس-شارالار جوسپارىن – 2025 جىلعا دەيٸنگٸ ٶنەركەسٸپتٸك ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن ماقۇلدادى. بٸز بۇل باعىتتا رەسەي فەدەراتسيياسىمەن جٷيەلٸ تٷردە ىنتىماقتاسا جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. تەك سوڭعى 2 جىلدىڭ ٸشٸندە بٸرقاتار ٸرٸ ٶنەركەسٸپتٸك جوبالاردى جٷزەگە اسىردىق. اتاپ ايتقاندا, «لۋكويلمەن» بٸرلەسٸپ جاعارماي ماتەريالدارىن شىعاراتىن زاۋىت, «كاماز-بەن» بٸرلەسٸپ اۆتوموبيل بٶلشەكتەرٸن شىعاراتىن ەكٸ جوبا, «تاتنەفتپەن» بٸرلەسٸپ دٶڭگەلەك شىعاراتىن زاۋىت جەنە باسقا دا بٸرقاتار جوبا جٷزەگە اسىرىلۋدا. الايدا, وداققا مٷشە ٶزگە ەلدەرمەن اراداعى ٶنەركەسٸپتٸك ىنتىماقتاستىقتىڭ ەلەۋەتٸ ەلٸ پايدالانىلماي وتىر. ٸرٸ ەرٸ ٶزەكتٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالاردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ بايقالادى. ٷكٸمەتتەرگە ينتەگراتسييالىق ىقپالداستىقتىڭ وسى باعىتىن كٷشەيتۋدٸ تاپسىرعان جٶن, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
مەملەكەت باسشىسى ترانسشەكارالىق كٶلٸك جولدارى مەن لوگيستيكالىق حابتاردىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسىنا ۇشتاسۋى جەنە زاماناۋي لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ قالىپتاسۋى وداقتىڭ ەلەمدٸك تاۋار تاسىمالىنا تيگٸزەتٸن ەكونوميكالىق ەسەرٸن ايتارلىقتاي كٷشەيتەدٸ.
– وداققا مٷشە مەملەكەتتەر ينفراقۇرىلىمدىق جەنە كٶلٸكتٸك جوبالاردىڭ توپتاماسىن دايىندادى. ولاردىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىن جەدەلدەتۋ عانا ەمەس, سونداي-اق ترانسشەكارالىق تاۋارلاردىڭ لەگٸنە كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەر ٷشٸن وڭتايلى تاريفتٸك باعا جاساۋ دا ماڭىزدى. بٸزدٸڭ كٶلٸكتٸك ۆەدومستۆولاردى مەيلٸنشە تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساۋعا تاعى دا شاقىرامىن. بۇدان بٶلەك كوميسسييا تاراپتارمەن بٸرلەسٸپ, كٶلٸك دەلٸزدەرٸنە, كەدەرگٸلەرگە, شەكاراداعى كەپتەلٸستەرگە كەشەندٸ ساراپتاما جاساپ, كەلەڭسٸزدٸكتەردٸ جويۋدىڭ ناقتى شارالارىن ۇسىنا الار ەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, پاندەمييانىڭ سالدارىن بٸرتٸندەپ جويۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ٷشٸنشٸ ەلدەرمەن جەنە وداقتارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ اسا ماڭىزدى بولماق.
– يزرايل, ەگيپەت, ٷندٸستان ەلدەرٸمەن ەركٸن ساۋدا-ساتتىق تۋرالى كەلٸسٸم جاساۋ جٶنٸندە كەلٸسسٶزدەردٸڭ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىنا 5-6 جىل بولدى, ال موڭعولييا مەن يندونەزييا نارىقتارى ەكٸ جىلدان استام ۋاقىتتان بەرٸ زەرتتەلۋدە. كوميسسييا كەلٸسسٶزدەر ٷدەرٸسٸن جىلدامداتىپ, ٶزگە ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق جٶنٸندە ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ٷشٸن ۇسىنىستار دايىنداعانى جٶن بولار ەدٸ دەپ ويلايمىن. بۇل جۇمىستاردىڭ بٸرشاما كەشەۋٸلدەۋٸ پاندەميياعا بايلانىستى ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق وسى كٷردەلٸ جاعدايدان بٸرتٸندەپ شىعىپ, كەلٸسسٶزدەردٸ تەزدەتۋگە بولار ەدٸ. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىمەن اراداعى ىقپالداستىقتى دا ارتتىرۋ ماڭىزدى. بۇل باعىتتا العاشقى جەنە اسا ماڭىزدى قادام جاسالدى. بيىلعى قىركٷيەكتە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق پەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اراسىندا ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ەندٸگٸ جۇمىستار ناقتى ٸسكە اسىرىلاتىن باعىتتا جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك. جاڭا ساۋدا بٸرلەستٸگٸ – جان-جاقتى قامتىلعان ٶڭٸرلٸك ەكونوميكالىق سەرٸكتەستٸكپەن ٶزارا ٸس-قيمىلداردىڭ جولدارىن پىسىقتاعان جٶن بولار ەدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كليماتقا قاتىستى كٷن تەرتٸبٸ وعان مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن كٶمٸرتەگٸنە بەيتاراپ دامۋ باعىتىنا كٶشۋدٸڭ جاھاندىق ماقساتتارىنا بەيٸلدٸ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ دەپ سانايدى. بٷگٸندە قازاقستان پارنيكتٸك گازداردىڭ قالدىعىن ازايتۋعا ارنالعان ۇزاقمەرزٸمدٸ ستراتەگييانى ەزٸرلەۋ سالاسىنداعى پاريج كەلٸسٸمٸنٸڭ مٸندەتتەمەلەرٸن ورىنداۋ ٷشٸن بەلسەندٸ جۇمىس جٷرگٸزە باستادى. 2060 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ كٶمٸرتەگٸنەن بەيتاراپتىققا قول جەتكٸزۋ دوكتريناسىنىڭ جوباسى ەزٸرلەندٸ. بۇل باعىت بويىنشا پرەزيدەنت ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ مەن قۇرىلىمىن ەسكەرە وتىرىپ, كٷن تەرتٸبٸندەگٸ «جاسىل» ەكونوميكا ماقساتتارىنا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ٷكٸمەتتەر اراسىنداعى تەجٸريبە الماسۋ مەن ىقپالداستىقتى جولعا قويۋدى ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسى ٸس-شاراعا قاتىسۋشىلارعا قازاقستاننىڭ وداق اياسىنداعى ٶزارا تيٸمدٸ ەكونوميكالىق ينتەگراتسييانىڭ ەلەۋەتٸن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمسايتىنىن ايتتى.
وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋدىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸنە كٶشۋ تۋرالى شەشٸمدٸ بەكٸتتٸ. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جەنە ەدٸستەمەلٸك نەگٸزٸن جاساۋعا باعىتتالعان بٸرٸنشٸ كەزەڭنٸڭ ٸس-شارالارى تابىستى ورىندالدى.
وداقتىڭ مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى حالىقارالىق شارتتىڭ جوباسىن ەزٸرلەۋ ەكٸنشٸ كەزەڭنٸڭ نەگٸزگٸ نەتيجەلەرٸ بولۋعا تيٸس.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كليمات مەسەلەسٸ جٶنٸندەگٸ مەلٸمدەمەسٸ ماقۇلداندى. وندا وداققا مٷشە ەلدەردٸڭ ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن كٶمٸرتەگٸنە بەيتاراپ دامۋ باعىتىنا كٶشۋدٸڭ جاھاندىق ماقساتتارىنا جەنە اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ, ٶنەركەسٸپ, ەنەرگەتيكا, كٶلٸك سالالارى بويىنشا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا بەيٸلدٸ ەكەنٸ كٶرسەتٸلگەن.
سونىمەن قاتار ماڭىزدى تاۋارلاردىڭ تٸزٸمٸن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتٸ بٸرىڭعاي تاۋار نومەنكلاتۋراسىنىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسىمەن سەيكەستەندٸرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. ول 2022 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كٷشٸنە ەنەدٸ.
مەملەكەتتەر باسشىلارى جوعارى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كەڭەستٸڭ كەلەسٸ وتىرىسىن, سونداي-اق «جاھاندىق ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸندەگٸ ەكونوميكالىق ينتەگراتسييا» اتتى بٸرٸنشٸ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق فورۋمدى بيىل 10 جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا ٶتكٸزۋگە ۋاعدالاستى.
