مەملەكەت باسشىسى «جاڭا ەلەم – جاڭا مٷمكٸندٸكتەر» اتتى پەتەربۋرگ حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان جيىننىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
پلەنارلىق سەسسييادا قازاقستان پرەزيدەنتٸنەن بٶلەك رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين جەنە بەينەبايلانىس رەجيمٸندە ەگيپەت پرەزيدەنتٸ ابدەل فاتتاح اس-سيسي سٶز سٶيلەدٸ. سونداي-اق قحر تٶراعاسى سي تسزينپين فورۋم قاتىسۋشىلارىنا بەينەٷندەۋ جولدادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە فورۋمعا شاقىرعانى جەنە دەستٷرلٸ تٷردە جىلى قابىلداعانى ٷشٸن ۆلاديمير پۋتينگە ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ. مەملەكەت باسشىسى پەتەربۋرگ فورۋمىنىڭ شيرەك عاسىر ٸشٸندە بەدەلدٸ ساراپتاما پلاتفورماسى مەرتەبەسٸنە يە بولعانىن جەنە ەلەمدٸك تالقىلاۋ الاڭدارىنىڭ اراسىندا لايىقتى ورىن العانىن اتاپ ٶتتٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, فورۋم ساياسي جەنە ەكونوميكالىق احۋال شيەلەنٸسٸپ تۇرعان كەزدە ٶتٸپ جاتىر.
– پاندەميياعا جەنە گەوساياسي شيەلەنٸستٸڭ ٶرشۋٸنە بايلانىستى جاھاندىق تەكە-تٸرەستەر جاڭا جاعدايلارعا الىپ كەلدٸ. جاھاندانۋدىڭ ورنىنا ارتىق-كەمٸ بار ايماقتاندىرۋ دەۋٸرٸ كەلدٸ. قالاي بولعاندا دا, دەستٷرلٸ ەكونوميكالىق مودەلدەر مەن ساۋدا باعىتتارىنىڭ ٶزگەرۋ ٷدەرٸسٸ جەدەلدەي تٷستٸ. ەلەم جىلدام ٶزگەرۋدە. ٶكٸنٸشكە قاراي, كٶپ جاعدايدا جاقسى جاعىنا قاراي ەمەس, – دەدٸ پرەزيدەنت.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, جاڭا جاعدايدا ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ جىلدام ٶزگەرەتٸن قۇرىلىمىن, «شىعىس-باتىس», «سولتٷستٸك-وڭتٷستٸك» باعىتتارى بويىنشا ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ ورنىقتى ۆەكتورلارىنىڭ الماسۋىن ەسكەرۋ ماڭىزدى.
– بٸزدٸڭ ايماقتاعى ەلدەر وسىنداي سىن-قاتەرلەرگە لايىقتى تٶتەپ بەرٸپ قانا قويماي, ولاردان بارىنشا پايدا تابۋعا تىرىسۋى كەرەك. سوندىقتان ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ەۋرازييالىق ينتەگراتسييانى قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» تۇجىرىمداماسىمەن ۇشتاستىرۋ – ماڭىزدى مٸندەت, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتٸك باسقارۋ ٸسٸن جاڭعىرتۋ جەنە جاڭا, ەدٸلەتتٸ قازاقستان قۇرۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان اۋقىمدى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالار تۋرالى ايتتى.
– بار كٷش-جٸگەرٸمٸز ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸ ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا پروپورتسيونالدى تٷردە ىقپال ەتۋگە باعىتتالعان. بٸز ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى دامىتۋعا, جاڭا ٶندٸرٸس ورىندارىن اشۋعا, ادامي كاپيتالدىڭ ٶسٸمٸ مەن يننوۆاتسييالاردى ەنگٸزۋ ٷشٸن جاعداي جاساۋعا نيەتتٸمٸز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ايماقتاعى ەلدەردٸڭ ورنىقتى دامۋى ٷشٸن ىنتىماقتاستىقتىڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋ, ەكونوميكامىزدىڭ ٶسٸمٸنە جول اشۋ قاجەت دەپ سانايدى. وسى رەتتە پرەزيدەنت اسا ماڭىزدى مٸندەتتٸ, ياعني حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ەستەن شىعارماۋ كەرەك ەكەنٸن ايتتى.
وسىعان وراي قازاقستان پرەزيدەنتٸ جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن بٸرقاتار ماڭىزدى مەسەلەگە اۋداردى. سونىڭ ٸشٸندە, مەملەكەت باسشىسى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋدى ٶزەكتٸ مٸندەت رەتٸندە اتادى.
– وداققا مٷشە بارلىق ەلدٸڭ ەكونوميكاسىنىڭ جيىنتىق كٶلەمٸ قازٸر 2 تريلليون دوللاردان اسادى. بۇل – ەركٸن تاۋار اينالىمى, كاپيتالى جەنە جۇمىس كٷشٸ بار ٶتە ٷلكەن نارىق. پاندەمييا مەن داعدارىس جاعدايىنا قاراماستان, وداق اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق دەيەكتٸ تٷردە نىعايىپ كەلەدٸ. بىلتىر ٶزارا ساۋدا-ساتتىق كٶلەمٸ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرگٸ ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتٸپ, 73 ميلليارد دوللار بولدى. بۇل الدىڭعى جىلعى كٶرسەتكٸشتەن ٷشتەن بٸر ەسە كٶپ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا رەسەي قازاقستان ٷشٸن باستى ساۋدا-ەكونوميكا سالاسىنداعى سەرٸكتەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– بىلتىر ەكٸ ەلدٸڭ ٶزارا ساۋدا اينالىمى ٷشتەن بٸرگە ارتىپ, 24 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. بٸز ٷشٸن بۇل – رەكورد. بيىل بۇل باعىتتاعى وڭ قارقىن ساقتالىپ وتىر. جاڭا جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا جاڭا ساۋدا ستراتەگيياسىن ەزٸرلەۋمەن اينالىسقان ورىندى ەرٸ پايدالى بولار ەدٸ. تيٸمدٸلٸگٸ كٷمەندٸ كونترسانكتسييانىڭ ورنىنا ازييا مەن تاياۋ شىعىس نارىعىن تۇتاس قامتيتىن بەلسەندٸ ەرٸ وڭتايلى ساۋدا ساياساتىن جٷرگٸزگەن جٶن. قازاقستان قانداي دا بٸر «بۋفەرلٸك نارىق» قىزمەتٸن اتقارار ەدٸ. جالپى, ەۋرازييالىق ينتەگراتسييانىڭ تٷبەگەيلٸ جەتٸستٸككە جەتۋٸ بٸزدٸڭ بٸرلەسكەن ساۋدا ستراتەگييامىزدىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە بايلانىستى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ٶنەركەسٸپ كووپەراتسيياسىن مٷلدە جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋدٸڭ پەرسپەكتيۆاسى زور ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. پرەزيدەنت رەسەيلٸك ينۆەستورلارعا تيٸستٸ ينفراقۇرىلىمى بار ٶنەركەسٸپ الاڭدارىن ۇسىنۋعا جەنە قولايلى جاعداي جاساۋعا ەزٸر ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
پرەزيدەنت ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باسا مەن بەردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ جاعدايدا ەكٸ ەلدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەلەۋەتٸن تولىق جٷزەگە اسىرۋ اسا ٶزەكتٸ بولىپ وتىر. بۇل رەتتە, قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ ازىق-تٷلٸك جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرٸنە سٸلتەمە جاساي وتىرىپ, رەسەي مەن قازاقستان ەلەمنٸڭ وسى سالاداعى جەتەكشٸ ەلدەرٸ ەكەنٸنە توقتالدى.
– جاھاندىق ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى اتالعان مەسەلە كٷردەلەنە تٷستٸ. ٸشكٸ تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدٸڭ باستى فاكتورى جەنە مٸندەتٸ – تۇرعىنداردى ساپالى ەرٸ قاۋٸپسٸز ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتۋ. سەنٸمدٸ ازىق-تٷلٸك جٷيەسٸن قۇرۋ ٷشٸن يننوۆاتسييالىق شەشٸمدەر مەن وزىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ جەنە ازىق-تٷلٸكتٸ ىسىراپ ەتۋدٸ توقتاتۋ ماڭىزدى. ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ تەسٸلدەرٸن ۇلتتىق دەڭگەيدە دە, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا دا سارالاۋ كەرەك. وسى رەتتە وداققا مٷشە ەلدەردٸڭ مٷددەلەرٸ ەسكەرٸلۋگە تيٸس. كەلٸسٸپ جۇمىس ٸستەمەسە, بۇل اسا ماڭىزدى سالاداعى العا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكٸزۋ قيىنداي تٷسەدٸ. ياعني, شەكتەن تىس ينفلياتسيياعا, ازىق-تٷلٸك تاپشىلىعىنا قارسى كٷرەس – بارشامىزعا ورتاق مٸندەت, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷشٸنشٸ ەلدەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ كەڭەيتۋ مەسەلەسٸن تاعى بٸر ماڭىزدى مٸندەت رەتٸندە اتادى.
– قازاقستان ينتەگراتسييالىق ٷدەرٸستەردٸڭ بەلسەندٸ قاتىسۋشىسى بولا وتىرىپ, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن اراداعى ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتى تۇراقتى قولداپ كەلەدٸ. پەتەربۋرگ فورۋمىنىڭ اياسىندا ٷلكەن ەۋرازييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸ قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. بۇل تۇجىرىمداما ٶڭٸرلٸك ۇيىمداردىڭ تەڭ قۇقىقتى ىنتىماقتاستىعىنىڭ ورتاق كەڭٸستٸگٸن قۇرۋعا باعىتتالماق. سوندىقتان قازاقستان ٷلكەن ەۋرازييالىق سەرٸكتەستٸك قۇرۋ ٷدەرٸسٸن قۇپتايدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
بيىل قازاقستان تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ۇيىمىنا تٶراعالىق ەتۋدە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, تمد-نىڭ قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرگٸ مول تەجٸريبەسٸ كٷردەلٸ گەوساياسي جاعدايدا كٶپجاقتى ديالوگتىڭ تيٸمدٸ ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
– تمد وسىنداي مەگاجوبانى ٸسكە اسىرۋدا مەيلٸنشە قولايلى بازا بولا الادى دەپ ويلايمىن. بۇل رەتتە, شىۇ, اسەان, ەەو ٷلكەن ەۋرازييالىق كەڭٸستٸكتٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولار ەدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ الداعى ون جىلدا دوستىق نيەتتەگٸ قىتاي, ٷندٸستان, تاياۋ شىعىس, وڭتٷستٸك جەنە وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ەلدەرٸ ايماقتاعى مەملەكەتتەردٸڭ ەكونوميكاسىنا قارجى سالاتىن ٸرٸ ينۆەستورلار بولۋى مٷمكٸن دەپ سانايدى.
– قىتاي – قازاقستاننىڭ ەكونوميكا جەنە سىرتقى ساۋدا سالاسىنداعى باستى سەرٸكتەسٸ. بۇل ەل سوڭعى 15 جىلدىڭ ٸشٸندە ەكونوميكامىزعا 22 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسييا سالدى. سوندىقتان قىتايمەن اراداعى كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تٷسۋ – ەلٸمٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى مٸندەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ بيزنەس قۇرىلىمدارى اراسىنداعى تٸكەلەي بايلانىستاردى نىعايتۋ جەنە جاڭا كٶلٸك-لوگيستيكالىق دەلٸزدەردٸ اشۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى.
– كٷش بٸرٸكتٸرە وتىرىپ, سەرپٸندٸ يننوۆاتسييالىق-تەحنولوگييالىق جوبالار توپتاماسىن جاساۋ, ٷزدٸكسٸز كٶلٸك-لوگيستيكا جٷيەسٸن قۇرۋ, تٷپتەپ كەلگەندە, ەلدەرٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىنىڭ ٶسٸمٸ ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋ پەرسپەكتيۆتٸ بولادى دەپ ويلايمىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ سٶيلەگەن سٶزٸندە كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە قاتىستى مەسەلەلەردٸ دە قوزعادى. اتاپ ايتقاندا, «جاسىل» ينۆەستيتسييالاردى كٶبەيتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ جوسپارى مەن ەكولوگييالىق پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى سٶز بولدى.
– بىلتىر جاۋىن-شاشىننىڭ ازدىعىنان ٶزەندەردٸڭ سۋى تاياز بولىپ, ديقاندارىمىزدىڭ كٶپشٸلٸگٸ قۇرعاقشىلىقتان قاتتى زارداپ شەكتٸ. ترانسشەكارالىق جايىق ٶزەنٸنٸڭ جاعدايى ٶتە اۋىر. مەملەكەتتەرٸمٸز ورنىقتى دامۋ ٷشٸن مۇنداي ۇزاقمەرزٸمدٸ مٸندەتتەردٸ بٸرلەسٸپ شەشۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت جوعارى ساپالى ادامي كاپيتال مەن كونسترۋكتيۆتٸ مەدەنيەتارالىق ديالوگتى ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ سەنٸمدٸ كٶزدەرٸ رەتٸندە اتادى.
وسى تۇرعىدا قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ مەدەني ەرالۋاندىقتى ساقتاۋ جەنە عالامدىق دەڭگەيدە ٶركەنيەتارالىق ديالوگتى ٸلگەرٸلەتۋ ساياساتىن ۇستانا بەرەتٸنٸن ناقتىلادى. مەملەكەت باسشىسى بيىل قىركٷيەك ايىندا ەلوردادا ٶتەتٸن ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزٸ تۋرالى ايتىپ, وسى جيىنعا رەسەي دٸن قايراتكەرلەرٸنٸڭ قاتىسقانى جٶن ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
مەملەكەت باسشىسى سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, بەيبٸت, تۇراقتى جەنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قۋاتتى ەۋرازييا قۇرۋ جاھاندىق اۋقىمداعى ورنىقتى دامۋدىڭ جەنە ينكليۋزيۆتٸ ٶسٸمنٸڭ قۋاتتى فاكتورىنا اينالاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.
– حالىقارالىق جاعدايدى قالىپقا كەلتٸرۋگە جەنە ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن دۇرىس جولعا سالۋعا باعىتتالعان تابىستى يدەيالاردى ٸزدەۋ ٷشٸن جوعارى دەڭگەيدەگٸ ساراپشىلاردى بٸرٸكتٸرەتٸن مۇنداي بەدەلدٸ پٸكٸرتالاس الاڭىنىڭ ەلەۋەتٸ زور, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
نەگٸزگٸ سپيكەرلەردٸڭ بايانداماسىنان كەيٸن جيىن سۇراق-جاۋاپ فورماتىندا جالعاستى.
