پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷندٸستان پرەمەر-مينيسترٸ نارەندرا مودي ۇيىمداستىرعان مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ «ورتالىق ازييا – ٷندٸستان» اتتى العاشقى سامميتٸنە بەينەبايلانىس رەجيمٸندە قاتىستى, دەپ حابارلايدى اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ.
سونىمەن قاتار ونلاين ٶتكەن كەزدەسۋگە قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, تەجٸكستان پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون, تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ گۋربانگۋلى بەردٸمۇحامەدوۆ جەنە ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى, ەڭ الدىمەن, سامميت ٶتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ پايدالى ەرٸ دەر كەزٸندە كٶتەرگەن باستاماسى ٷشٸن ٷندٸستان پرەمەر-مينيسترٸنە ريزاشىلىق بٸلدٸرٸپ, نارەندرا مودي مەن ٷندٸ حالقىن رەسپۋبليكا كٷنٸ مەرەكەسٸمەن قۇتتىقتادى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەجەلگٸ ەرٸ ٶزٸندٸك ٶركەنيەتتٸڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ سانالاتىن ٷندٸستاننىڭ ەگەمەندٸك العالى بەرٸ ەكونوميكالىق دامۋدا تاڭعالارلىق تابىستارعا قول جەتكٸزگەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– بۇل سامميتتٸڭ ورتالىق ازييا ەلدەرٸ مەن ٷندٸستان اراسىنداعى ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ 30 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋٸنٸڭ سيمۆولدىق مەنٸ زور. وسى جىلدار ٸشٸندە بٸز سىندارلى ساياسي ديالوگ ورناتتىق ەرٸ كٶپقىرلى ەكونوميكالىق جەنە گۋمانيتارلىق بايلانىستارىمىزدى ۇدايى كەڭەيتٸپ كەلەمٸز. كەڭ بايتاق ازييا ايماعى وراسان زور رەسۋرستار مەن زيياتكەرلٸك ەلەۋەتكە يە. مۇندا ماڭىزدى كٶلٸك دەلٸزدەرٸ مەن قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان نارىقتار بار. ازييانىڭ ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى رٶلٸ ايتارلىقتاي ارتىپ, ينۆەستيتسييا مەن كاپيتال تارتۋدىڭ جاھاندىق جاڭا ورتالىعىنا اينالىپ كەلەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ قولايلى مٷمكٸندٸكتەرٸن جٷزەگە اسىرۋعا, ەڭ الدىمەن, ساۋدا-ساتتىقتى جانداندىرۋعا كەڭ جول اشادى. اتاپ ايتقاندا, ورتالىق ازييا ەلدەرٸ مەن ٷندٸستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2020 جىلى 3 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. وسى رەتتە قازاقستاننىڭ ٷلەسٸ 80 پايىزدى قۇرادى.
– بٸراق قازٸرگٸ كٶرسەتكٸشتەر بٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸمٸزدٸڭ جيىنتىعىنا ەلٸ دە ساي كەلمەيدٸ. مەنٸڭ ويىمشا, «ورتالىق ازييا ەلدەرٸ – ٷندٸستان» سامميتٸ سيياقتى ديالوگ الاڭدارى ەلدەرٸمٸزدٸڭ قارقىندى دامۋىنا, سونداي-اق جاڭا سىن-تەگەۋرٸندەر مەن تەۋەكەل-قاتەرلەرگە لايىقتى تٶتەپ بەرۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. وسىعان بايلانىستى تابىستى پٸكٸر الماسۋدىڭ بٸرەگەي فورماتى مەملەكەتتەرٸمٸز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ساپالى ەرٸ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋگە ىقپال ەتەتٸنە سەنٸمدٸمٸن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى «ورتالىق ازييا ەلدەرٸ – ٷندٸستان» ديالوگىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارى بويىنشا ٶز پٸكٸرٸن ورتاعا سالدى. وسى رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ دامىتۋ جەنە كٶلٸك-ترانزيت قاتىناستارىن جولعا قويۋ مەسەلەلەرٸ باستى باسىمدىققا يە بولۋى كەرەك ەكەنٸن ايتتى.
اتاپ ايتقاندا, پرەزيدەنت كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باسا مەن بەردٸ. بۇل باعىت بويىنشا ورتالىق ازييانىڭ ەلەۋەتٸ زور.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان اۋماعى ارقىلى 11 حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸ ٶتەتٸنٸن, ونىڭ بەسەۋٸ تەمٸرجول جەنە التاۋى اۆتوموبيل باعىتتارى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل جولدار شىعىس – باتىس, سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك باعىتتارىنداعى جٷك قوزعالىستارىنىڭ جوعارى جىلدامدىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بٸرىڭعاي كەدەن جٷيەسٸ اياسىندا قازاقستاننىڭ اقتاۋ جەنە قۇرىق پورتتارى ارقىلى ٶتەتٸن سولتٷستٸك باتىس جەنە وڭتٷستٸك باتىس باعىتىنداعى ترانزيتتٸڭ مٷمكٸندٸگٸنە نازار اۋداردى.
– ورتالىق جەنە وڭتٷستٸك ازييا ەلدەرٸ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ارحيتەكتۋراسىنىڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸ سەنٸمدٸ, تيٸمدٸ ەرٸ قاۋٸپسٸز ترانزيتتٸ ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىراتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. ول ٷشٸن ايماقارالىق كٶلٸك-لوگيستيكالىق كونسورتسيۋم قۇرۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋدى ۇسىنامىن. بۇل قۇرىلىم ٷندٸستان, كاسپيي تەڭٸزٸ مەن پارسى شىعاناعى باعىتتارىنداعى كٶلٸك باعدارلارىنىڭ تولىققاندى ەرٸ ٶزارا تيٸمدٸ جٷكتەمەسٸنە قاتىستى ۇلتتىق ساياساتتاردى ٷيلەستٸرۋگە ىقپال ەتەر ەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٶزارا تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋ ماقساتىمەن كٷش بٸرٸكتٸرۋدٸ ديالوگ اياسىنداعى تاعى بٸر باسىمدىق رەتٸندە اتادى. سونداي-اق ٷندٸستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنداعى ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ٷلەسٸ بٸر پايىزعا جەتپەيتٸنٸن ايتتى. وسىعان بايلانىستى قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷندٸستان تاراپىنىڭ ساۋدا جەنە ٶنەركەسٸپ مينيسترلەرٸ دەڭگەيٸندە ساۋدا-ەكونوميكالىق پلاتفورما قۇرۋ تۋرالى باستاماسىن قولدادى.
– قازاقستاندا ٸس جٷزٸندە بٸرلەسٸپ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قاجەتتٸنٸڭ بەرٸ بار. اتاپ ايتقاندا, بٸز 610 ميلليون دوللار بولاتىن 80 تاۋاردىڭ تٸزٸمٸن جاسادىق, ونى جاقىن ارادا ٷندٸستان تاراپىنا جٸبەرە الامىز. ٷندٸستاننىڭ قازاقستانعا شىعاراتىن ەكسپورتىن كەڭەيتۋ مٷمكٸندٸگٸن دە قاراستىرۋعا دايىنبىز. وسىعان بايلانىستى مەن ەر ەلدٸڭ بەسەكەلەستٸك ارتىقشىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ساۋدا كٶلەمٸن ارتتىرۋ جٶنٸندە جوسپار ەزٸرلەۋدٸ ۇسىنامىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ٶزارا ينۆەستيتسييالاردىڭ كٶلەمٸن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنٸنە توقتالدى. بۇل تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ الداعى ۋاقىتتا بارلىق ينۆەستيتسييالىق مٸندەتتەمەلەردٸ مٷلتٸكسٸز جەنە تولىق ورىندايتىنىنا سەندٸردٸ. ينۆەستيتسييالىق احۋالدىڭ جاقسارۋى جاڭا قازاقستان تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگٸزٸ سانالاتىن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ قۇرامداس بٶلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ ەكەنٸن باسا ايتتى.
– بٸز تاۋ-كەن مەتاللۋرگييا كەشەنٸ, اۋىل شارۋاشىلىعى, جاسىل ەنەرگەتيكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە فارماتسەۆتيكا سيياقتى پەرسپەكتيۆتٸ سالالارعا ينۆەستيتسييا تارتۋعا مٷددەلٸمٸز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ازىق-تٷلٸك نارىقتارىنىڭ تۇراقتىلىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸن ٶزەكتٸ دەپ سانايدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ديالوگ اياسىندا اگروتەحنيكالىق جەنە عىلىمي-يننوۆاتسييالىق ىقپالداستىقتى نىعايتۋ شارالارىن ەزٸرلەۋ, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرٸنٸڭ كونسۋلتاتسييالارىن تۇراقتى تٷردە ٶتكٸزۋ ماڭىزدى.
بۇدان بٶلەك, پرەزيدەنت ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ مەسەلەسٸنە دە توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدٸڭ وسى سالاداعى ەلەۋەتٸ تۋرالى ايتا كەلە, جاساندى ينتەللەكتٸنٸ ەنگٸزۋ, Big Data, ينتەرنەت زاتتار, ونلاين-كوممەرتسييا جەنە كيبەر قاۋٸپسٸزدٸك, سونداي-اق ەلٸمٸزدە تەلەكوممۋنيكاتسييالار جەنە ەلەكتروندى ٶنەركەسٸپ, ەلەكتروندى تەحنيكالاردىڭ جيىنتىق بٶلشەكتەرٸن شىعارۋ سالاسىنداعى زەرتحانالاردى اشۋ سيياقتى بٸرقاتار ماڭىزدى باعىتتى اتاپ ٶتتٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ اتالعان باعىتتار بويىنشا ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ەزٸر ەكەنٸن راستاپ, ٷندٸستاندىق سەرٸكتەستەردٸ قازاقستان نارىعىنا شاقىردى.
– قازاقستان حالقىنا جولداۋىمدا 2025 جىلعا قاراي كەمٸندە 100 مىڭ جوعارى بٸلٸكتٸ IT-ماماندارىن دايارلاۋ مٸندەتٸن جٷكتەدٸم. وسىعان بايلانىستى, ٷندٸستاننىڭ IT جەنە ينجەنەرلٸك كادرلاردى دايارلاۋداعى تەجٸريبەلەرٸ قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. سٶزدەن ٸسكە كٶشۋ ماقساتىمەن حالىقارالىق Astana Hub Iت-ستارتاپتار تەحنوپاركٸنٸڭ بازاسىندا Bagmane تەحنولوگييالىق پاركٸمەن جەنە ٷندٸستاننىڭ باسقا دا IT سالاسىنداعى الپاۋىتتارىمەن بٸرلەسە وتىرىپ, ورتالىق ازيياعا ارنالعان ينجەنەرلٸك كەڭسە مەن اقپاراتتىق تەحنولوگييالار مەكتەبٸن اشۋدى ۇسىنامىز, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸنە ارنايى توقتالدى. پرەزيدەنت ەلەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار تەرروريزمنٸڭ, ەكسترەميزم جەنە ترانسۇلتتىق قىلمىستاردىڭ قاتەر تٶندٸرٸپ وتىرعانىن ايتتى. بۇل جاعدايدا ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەس قىزمەتٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ارتا تٷسەدٸ.
– كەڭەستٸڭ ەلەۋەتٸ مەن مەرتەبەسٸن نىعايتۋدا ٷندٸستاننىڭ رٶلٸ زور. بيىل ازيياداعا ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ مەرەيتويلىق سامميتٸ ٶتەدٸ. مودي مىرزا, سٸزدٸ, قازاقستاننىڭ ەلورداسىندا كٶرەمٸن دەپ ٷمٸتتەنەمٸن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت الداعى سامميتتٸڭ كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ قاتارىنا اۋعان پروبلەماسى دا ەنگٸزٸلەتٸنٸن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەزدەسۋلەردٸڭ وسىنداي فورماتى ايماقتىق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن تيٸمدٸ الاڭعا اينالاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.
جيىن قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتەر باسشىلارى «ورتالىق ازييا – ٷندٸستان» اتتى العاشقى سامميتتٸڭ دەكلاراتسيياسىن قابىلدادى.
