فوتو: Akorda.kz
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جەنە استاناعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ XIX ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا بەينەبايلانىس رەجيمٸندە قاتىستى.
جيىن الدىندا رەسەي پرەزيدەنتٸن سالتاناتتى قارسى الۋ رەسٸمٸ ٶتتٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ۆلاديمير پۋتين بٸر-بٸرٸنە رەسمي دەلەگاتسييا مٷشەلەرٸن تانىستىردى. قۇرمەت قاراۋىلى روتاسىنىڭ باستىعى ەكٸ ەل باسشىلارىنا راپورت بەرگەن سوڭ, قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ مەملەكەتتٸك ەنۇراندارى شىرقالدى. سودان كەيٸن پرەزيدەنتتەر «اقوردا» رەزيدەنتسيياسىنىڭ مەرمەر زالىنا بارىپ, فورۋمعا ونلاين-رەجيمدە قوسىلدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى 20 جىل ٸشٸندە ەكٸ ەلدٸڭ ٶزارا تيٸمدٸ ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸگٸن نىعايتۋعا زور ٷلەس قوسىپ, ٶزٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى مەن تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ ساۋدا-ەكونوميكا, ينۆەستيتسييا سالالارىنداعى جەنە ٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسيياداعى ىقپالداستىعى جىلدان-جىلعا تۇراقتى تٷردە ارتىپ كەلەدٸ.
– بٷگٸندە ەكٸجاقتى تاۋار اينالىمى 27 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. بۇل – رەكوردتىق كٶرسەتكٸش. رەسەيدەن تٸكەلەي تارتىلعان ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 20 ميلليارد دوللاردان استى. قازاقستاندا جۇمىس ٸستەيتٸن شەتەلدٸك ٷلەسٸ بار 42 مىڭنان استام كەسٸپورىننىڭ جارتىسىنا جۋىعى, ياعني 19 مىڭى - رەسەيلٸك كومپانييالار. بٸز ەكونوميكانىڭ ٶنەركەسٸپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, كٶلٸك, ينفراقۇرىلىم سيياقتى سالالارىندا تىعىز قارىم-قاتىناس جاسايمىز. ەنەرگەتيكا باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىق دەڭگەيٸ ارتىپ كەلەدٸ. جاقىندا رەسەي گازىن قازاقستان اۋماعى ارقىلى ٶزبەكستانعا تاسىمالداۋ جوباسىنىڭ ٸسكە قوسىلۋى ايتۋلى وقيعا بولدى. بۇل جوبا ورتالىق ازييانىڭ ٶڭٸرلٸك تۇراقتىلىعى مەن ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋدا شەشۋشٸ رٶل اتقارادى. «تاتنەفت» كومپانيياسىمەن بٸرگە قۋاتى جىلىنا 340 مىڭ تونناعا دەيٸن بۋتاديەن ٶندٸرەتٸن قازاقستان-رەسەي زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. پوليەتيلەن شىعاراتىن كەسٸپورىن سالۋعا قاتىستى كەلٸسسٶزدەر اياقتالدى. 2019 جىلدان باستاپ ٶندٸرٸستٸك كووپەراتسييا سالاسىنداعى بٸرلەسكەن ٸس-قيمىل باعدارلاماسى تابىستى جۇمىس ٸستەپ جاتىر. قازٸردٸڭ ٶزٸندە بۇل باعدارلاما بويىنشا قۇنى 3,2 ميلليارد دوللار بولاتىن 30 جوبا ٸسكە اسىرىلدى. جالپى كٶلەمٸ 27 ميلليارد دوللاردان اساتىن تاعى 60-قا جۋىق جوبا جٷزەگە اسىرىلۋدا نەمەسە پىسىقتالۋدا. مۇنىڭ بەرٸ قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ ستراتەگييالىق سەرٸكتەس ەرٸ وداقتاس ەكەنٸن ايقىن كٶرسەتەدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى تاقىرىبىنا ارنالعان فورۋمنىڭ قوستاناي وبلىسىندا, ياعني قازاقستاننىڭ ناعىز استىقتى ٶلكەسٸندە ٶتكٸزٸلۋٸنٸڭ سيمۆولدىق مەنٸنە نازار اۋدارىپ, اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ سالاسىنداعى ساۋدا مەن ٶزارا تيٸمدٸ كووپەراتسييانى كەڭەيتۋ ٷشٸن زور مٷمكٸندٸك بار ەكەنٸنە توقتالدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان مەن رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸنٸڭ ٸرٸ ٶندٸرۋشٸسٸ سانالادى جەنە استىق ەكسپورتى بويىنشا ەلەمدٸك كٶشباسشىلاردىڭ وندىعىنا كٸرەدٸ. سونداي-اق ەلەمدەگٸ ەگٸستٸك القاپتارىنىڭ شامامەن 10 پايىزى, جايىلىمدىق جەنە شابىندىق جەرلەردٸڭ 9 پايىزى وسى ەكٸ مەملەكەتكە تيەسٸلٸ.
– قازاقستاندا سوڭعى 5 جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸنٸڭ جالپى كٶلەمٸ 2 ەسەدەن استام ۇلعايدى. اتالعان سالاداعى ٶنٸم ەكسپورتى ەكٸ ەسە ارتىپ, 6 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. بٷگٸندە بۇل باعىتتاعى ٶنٸمدەرٸمٸز ەلەمنٸڭ 80 ەلٸنە جەتكٸزٸلەدٸ. بىلتىر ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ جاھاندىق يندەكسٸندە قازاقستان 113 ەلدٸڭ ٸشٸندە 32-شٸ ورىندى يەلەندٸ. وسىلايشا, بٸز اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دەيەكتٸ تٷردە دامىتىپ وتىرمىز. بٷگٸنگٸ فورۋمدا ەلدەرٸمٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن تەڭ قۇقىلى جەنە بٸر-بٸرٸنٸڭ مٷددەسٸن ەسكەرۋ قاعيداتتارى نەگٸزٸندە ورتاق كەلٸسٸمگە كەلە وتىرىپ, جاڭا تەسٸلدەر ەزٸرلەنەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
مەملەكەت باسشىسى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن بٸرقاتار ٶزەكتٸ مەسەلەگە اۋداردى. قاسىم-جومارت توقاەۆ, ەڭ الدىمەن, قازاقستاننىڭ اگرارلىق سەكتورىن يندۋسترييالاندىرۋ مەسەلەسٸنە توقتالىپ, ٷش جىل ٸشٸندە اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸندەگٸ قايتا ٶڭدەلگەن ٶنٸم ٷلەسٸن 70 پايىزعا دەيٸن ارتتىرۋ مٸندەتٸ جٷكتەلگەنٸن ايتتى.
– بۇل مٸندەتتٸ ورىنداۋ ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنىڭ يمپورتقا تەۋەلدٸلٸگٸن تٶمەندەتۋگە باعىتتالعان ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالار جٷزەگە اسىرىلا باستادى. الداعى جىلدارى 115 تاۋارلى سٷت فەرماسى سالىنادى. بۇل سٷت ٶندٸرۋ كٶلەمٸن 600 مىڭ تونناعا ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونداي-اق جىلىنا 120 مىڭ توننادان استام ەت ٶندٸرەتٸن 15 ٸرٸ قۇس فابريكاسىن پايدالانۋعا بەرەمٸز. الداعى بەس جىلدا قازاقستاننىڭ اگروسەكتورىندا جالپى سوماسى 2,7 تريلليون تەڭگە بولاتىن 900-گە جۋىق ينۆەستيتسييالىق جوبانى ٸسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وزىق حالىقارالىق ستاندارتتارعا, سونىڭ ٸشٸندە «حالال» ستاندارتىنا ساي ەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, ەكولوگييالىق تازا جەنە ەكسپورتقا باعدارلانعان ٶنٸم شىعارۋعا باسا مەن بەرٸلەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى اگروٶنەركەسٸپ جەنە ەكسپورت ەلەۋەتٸنٸڭ تولىققاندى پايدالانىلماۋىنا كٶپ جاعدايدا كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنداعى شەكتەۋلەر ەسەر ەتەدٸ دەگەن پٸكٸر ايتتى. مىسالى, لوگيستيكا جەنە قويما جٷيەسٸنٸڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى قازاقستان مەن رەسەيدە ٶندٸرٸلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ شىعىنى 40 پايىزعا جۋىقتايدى.
– ٶنٸم ساقتاۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, سونىڭ ٸشٸندە ەلەۆاتورلاردى, كٶكٶنٸس, جەمٸس-جيدەك قويمالارىن كٶبەيتۋ ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى باعىتىنا اينالۋعا تيٸس. قازاقستان جۋىق ارادا كليماتتىق باقىلاۋ جٷيەسٸ بار ٶنٸم ساقتاۋ قويمالارىنىڭ سىيىمدىلىعىن 1 ميلليون تونناعا ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر. بٸزدە قىتاي, ٷندٸستان, تاياۋ شىعىس ەلدەرٸ سيياقتى كەلەشەگٸ زور ٶنٸم ٶتكٸزۋ نارىقتارى بار. ولاردىڭ ازىق-تٷلٸككە سۇرانىسى ۇلعايا تٷسكەنٸن ەسكەرسەك, «سولتٷستٸك – وڭٷستٸك» كٶلٸك دەلٸزٸنٸڭ دە رٶلٸ كٷشەيەدٸ. ورتالىق ازييا ارقىلى لوگيستيكانىڭ جاڭا باعىتتارىن دامىتۋ جەنە قىتايمەن اراداعى قازٸرگٸ كٶلٸك باعدارلارىنىڭ جٷك ٶتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرۋ ىقپالداستىقتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ بولا الادى. وسىعان بايلانىستى كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ قۇرىق جەنە اقتاۋ پورتتارىنا اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز. قىتاي باعىتىندا «دوستىق – مويىنتى» تەمٸرجول ۋچاسكەسٸنٸڭ ەكٸنشٸ جولىن سالۋ جوباسىن جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸستٸك. جالپى, قازاقستاندا الداعى ٷش جىلدا 1,3 مىڭ شاقىرىمنان استام تەمٸرجول سالىنادى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت زاماناۋي اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ جەنە اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنە يننوۆاتسييانى بەلسەندٸ تٷردە ەنگٸزۋ ٸسٸن ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى باعىتى رەتٸندە اتادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ رٶلٸن كٷشەيتە وتىرىپ, «بٸلٸم – عىلىم – ٶندٸرٸس» ٷشتاعان جٷيەسٸ اياسىندا عىلىم سالاسىن رەفورمالاۋدى باستادى. بۇل رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ بٸرلەسكەن اگرويننوۆاتسييا ورتالىقتارىن قۇرۋدى ۇسىندى. ولار جاڭا تەحنولوگييالاردى, سونىڭ ٸشٸندە جاساندى ينتەللەكتٸنٸ كوممەرتسييالاندىرۋمەن جەنە ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋمەن اينالىسار ەدٸ.
بۇدان بٶلەك, ٶزٸمٸزدٸڭ داقىلدار تۇقىمىن كٶبەيتۋ – تاعى بٸر ستراتەگييالىق مٸندەتتٸڭ بٸرٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆ كارتوپ پەن قانت قىزىلشاسى سيياقتى نەگٸزگٸ داقىلدار بويىنشا قازاقستانداعى وتاندىق سەلەكتسييانىڭ ٷلەسٸ 10 پايىزعا جەتپەيتٸنٸن اتاپ ٶتٸپ, قالىپتاسقان جاعدايدى شۇعىل رەتتەۋگە شاقىردى.
– ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعىندا مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردىڭ جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە قولدانىلماۋى پروبلەماعا اينالدى. قازاقستاندا عىلىمي نەگٸزدەلگەن قاجەتتٸلٸكتٸڭ 25 پايىزى عانا, ال رەسەيدە ٸس جٷزٸندە ٷش ەسە كٶپ ٶتەلەدٸ. سونىڭ سالدارىنان اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ بويىنشا قازاقستاننىڭ ٶنٸم الۋ كٶرسەتكٸشٸ باسقا جەتەكشٸ اگرارلىق دەرجاۆالارعا قاراعاندا ەزٸرگە ايتارلىقتاي تٶمەن. رەسەي – ەلەمدە ەڭ ٸرٸ ورگانيكالىق تىڭايتقىش ەكسپورتتايتىن ەلدٸڭ بٸرٸ. ٶنٸم ٶتكٸزۋ نارىعىنىڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى قازاقستانداعى رەسەي تىڭايتقىشتارىنىڭ يمپورتى ايتارلىقتاي ارتتى. مۇنىڭ سالدارى وتاندىق كەسٸپورىندارعا ەسەر ەتٸپ وتىر. بٸز ەاەو-نىڭ ٸشكٸ نارىعىندا بٸر-بٸرٸمٸزبەن بەسەكەلەسپەۋٸمٸز كەرەك دەپ سانايمىن. بٸز بٸرلەسە وتىرىپ, فەرمەرلەرٸمٸزگە تىڭايتقىشتاردى قول جەتٸمدٸ ەتۋ جەنە سىرتقى نارىقتارعا شىعۋ جولدارىن ٸزدەستٸرۋٸمٸز قاجەت. قازاقستان ازىق-تٷلٸك, تىڭايتقىش جەنە داقىل تۇقىمدارى حالىقارالىق سانكتسييالىق شەكتەۋلەرگە ٸلٸكپەۋٸ كەرەك دەگەن پوزيتسييانى ۇستانادى. ٶيتكەنٸ ول جاھاندىق ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋ ٷشٸن قاجەت, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تاياۋ ارادا قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسىنا كٶرسەتٸلەتٸن مەملەكەتتٸك قولداۋ شاراسىنىڭ باعىتى كەزەڭ-كەزەڭمەن ٶزگەرەتٸنٸن ايتتى. الداعى ۋاقىتتا تەحنيكانى ٸرٸ بٶلشەكتەردەن عانا ەمەس, بٸرتە-بٸرتە ۇساق بٶلشەكتەن قۇراستىراتىن ارالاس ٶندٸرٸسكە باسىمدىق بەرٸلەتٸنٸن جەتكٸزدٸ. بۇل رەتتە پرەزيدەنت ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنە, يمپورتتالاتىن قوسالقى بٶلشەكتەردٸڭ جەرگٸلٸكتٸ ٶندٸرٸسٸن جولعا قويۋعا جەنە ٶنٸمدٸ جۇمىس ورىندارىن اشۋعا باسا مەن بەرۋ ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كەلەشەكتە كٷشەيە تٷسەتٸن سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى قازاقستان ٷشٸن ٶزەكتٸ پروبلەمانىڭ بٸرٸ سانالادى. وتاندىق ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ سالالارىندا, ەسٸرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋدىڭ كٶپ مٶلشەردە پايدالانىلۋى جاعدايدى ودان سايىن كٷردەلەندٸرە تٷستٸ.
– بٸز سۋ سەكتورىن جاڭعىرتۋعا كٸرٸستٸك. جاڭادان 20 سۋ قويماسىن سالىپ, كەم دەگەندە 15 سۋ قويماسىن رەكونسترۋكتسييالاۋ, سونداي-اق 3500 شاقىرىمنان استام كانالدى جاڭعىرتۋ جەنە تسيفرلاندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل شارالار 2027 جىلعا قاراي قوسىمشا 2 تەكشە كيلومەترگە جۋىق سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قازاقستاندا جاڭا سۋ كودەكسٸ ەزٸرلەنۋدە. بۇل قۇجات سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعىن ازايتۋعا باعىتتالعان. رەسەيمەن بٸرگە جايىق, ەرتٸس سەكٸلدٸ ٸرٸ ٶزەندەردٸڭ باسسەيٸندەرٸندە زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ جٶنٸندەگٸ ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ ٷشٸن بٸرىڭعاي جول كارتاسى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مۇنداي كٷردەلٸ پروبلەمانى شەشۋگە بٸر عانا ەلدٸڭ كٷش-جٸگەرٸ جەتپەيدٸ. بۇل مەسەلەنٸ مٷددەلەر تەڭگەرٸمٸن ساقتاپ, بٸرلەسە ەرەكەت ەتۋ ارقىلى شەشۋ قاجەت. وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانا وتىرىپ, بٸزدٸڭ رەسەيمەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك قارىم-قاتىناسىمىز ەكٸ ەل حالىقتارىنىڭ مٷددەسٸ جولىندا سۋ رەسۋرستارىن بٸرلەسە تيٸمدٸ پايدالانۋعا قاتىستى تەڭگەرٸمدٸ تەسٸلدٸڭ كەپٸلٸ بولاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاھاندىق سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ەكٸ ەلدٸڭ كٷش-جٸگەرٸن ٷيلەستٸرۋ ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. مەملەكەت باسشىسى بٸرلەسكەن نەتيجەلٸ جۇمىسقا اتسالىسقانى ٷشٸن رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتينگە, فورۋمنىڭ رەسەيلٸك جەنە قازاقستاندىق قاتىسۋشىلارىنا العىس ايتتى.
سونىمەن قاتار قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ XIX ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىندا رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى سەرٸك جۇمانعارين, رەسەي فەدەراتسيياسى ٷكٸمەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى الەكسەي وۆەرچۋك سٶز سٶيلەدٸ.
