تارباعاتايداعى جىلىجايلار

تابيعاتى قاتاڭ, جەرٸ تاستاق بولىپ كەلەتٸن تارباعاتايلىقتار ٷشٸن كەيٸنگٸ جىلدارى مال شارۋاشىلىعىنان باسقا دا كەسٸپ كٶزدەرٸ اشىلۋدا. ايتالىق, اۋدان ەكٸمٸ دٸلدەبەك ورازباەۆتىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن تارباعاتاي ٶڭٸرٸندە جىلىجاي مەدەنيەتٸ كەڭٸنەن ٶرٸس الىپ كەلەدٸ. بۇل نىساندار نەگٸزٸنەن مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار جانىنان جەنە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا بوي كٶتەرۋدە. قازٸرگٸ كەزدە اۋدان ورتالىعىنىڭ №2 اقسۋات ورتا مەكتەبٸ مەن «بالدىرعان» بالاباقشاسىندا, اقجار اۋىلىنىڭ «بالاۋسا-بالعىن», «اي-تۇمار» بالاباقشالارىندا, تۇعىل اۋىلىندا جەنە قارعىبا اۋىلىنىڭ «گاگارين» اتىنداعى ورتا مەكتەبٸندە جىلىجاي قۇرىلىسى جٷرگٸزٸلۋدە.

اۋدانداعى جۇمىس ساپارى­مىز­دىڭ اياسىندا بٸرقاتار جىلى­جاي جۇمىسىنا كۋە بولعان ەدٸك. الدىمەن اقسۋات اۋىلىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان «بال­دىر­عان» بالاباقشاسىن كٶردٸك. ۇزىن­دىعى – 16, ەنٸ – 3, تەرەڭدٸگٸ 1,4 مەتر­لٸك جىلىجايدىڭ قابىرعاسىن كٸرپٸشپەن قالاپ, شاتىرىن كٷن جىلۋىن جيناۋعا قابٸلەتتٸ پوليكاربونات ماتەريالىمەن جاۋىپتى. شاعىن كەشەنگە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن 2,5 ميلليون تەڭگە قاراجات بٶلٸنگەن. بالاباقشا مەڭگەرۋشٸسٸ قۇرالاي نۇرسافينا پەش ارقىلى جىلىتىلاتىن جىلىجايعا قييار مەن قىزاناق ەگۋدٸ جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكٸزدٸ.

– بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – بالالار­دىڭ تاعامىن كٷندەلٸكتٸ دەرۋمەنمەن بايىتۋ. وسى ويمەن ٶز كٷشٸمٸزگە سٷيەنٸپ, قۇرىلىستى باستاپ كەتتٸك. قاراشا ايىندا ٸسكە قوسىلاتىن جىلىجاي ٶنٸمٸن قىس ورتاسىندا جيناپ, بٷلدٸرشٸندەردٸڭ اس مەزٸرٸنە دەرۋمەنگە باي جەمٸستەردٸ قوسىپ, ٶزٸمٸزدٸ-ٶزٸمٸز قامتاماسىز ەتۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەدٸ قۇرالاي جەكسەنبايقىزى. مەڭگەرۋشٸنٸڭ ايتۋىنشا, 2009 جىلى اشىلعان «بالدىرعان» بالاباقشاسىندا 140 بالا تەربيەلەنۋدە.

ال اقجار اۋىلىندا 1964 جىلى اشىلعان «بالاۋسا-بالعىن» بالا­باقشاسى بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ, 200-دەن استام بٷلدٸرشٸنگە تەربيە بەرۋدە. نارىقتىڭ قىسپاعىنان امان ٶتكەن عيماراتتىڭ ۇستاعاننىڭ قولىندا, تٸستەگەننٸڭ اۋزىندا كەت­پەۋٸنە مەڭگەرۋشٸ الماگٷل قۇسايى­نوۆانىڭ ەرەكشە ٷلەس قوسقانىن ايتقان لەزٸم. بالاباقشادا 35 جىل بويى ەڭبەك ەتٸپ كەلە جاتقان الما­گٷل شٷلەنقىزى يننوۆاتسييالىق ٷدەرٸس­تەردٸ ەنگٸزۋٸمەن, شارۋاشى­لىقتى ۇيىمداستىرۋ قابٸلەتٸمەن اۋىلداستارىنىڭ ٸلتيپاتىنا بٶلەن­گەن جان ەكەن. مەسەلەن, 2015 جىلى قىركٷيەك ايىندا بالاباقشا جانىنان بۇۇ جوباسى ارقىلى اشىلعان جىلىجاي كەشەنٸ بٷگٸنگە دەيٸن التى مەرتە جەمٸس بەرٸپ ٷلگەرٸپتٸ. بىلتىر بالاباقشا ۇجىمىنىڭ ەلەۋەتٸمەن كەشەنگە جىلۋ جٷيەسٸ تارتىلعان. جىلىجاي جۇمىسىنا جاۋاپتى مارينكا شاپاتوۆا مەن گٷلجانار ەبٸلمەلٸكوۆانىڭ ايتۋىنشا, كەشەندە قييار, قىزاناق, تەتتٸ بۇرىش, شالعام, اقجەلكەن, اسكٶك سيياقتى كٶكٶنٸس تٷرلەرٸ ٶسٸرٸلەدٸ. بالالاردىڭ تاعامىنا پايدالانىلاتىن جىلىجاي ٶنٸمٸنٸڭ ارتىلعان بٶلٸگٸن اتا-انالار ساتىپ الادى. بيوكاربوناتتى شاتىرمەن جابىلعان كەشەننٸڭ ٸشٸ تروپيكالىق بەلدەۋ سىندى. قىستىگٷنٸ جىلۋ توپىراق قاباتىنىڭ استىنا كٶمٸلگەن پلاستيكا قۇبىرلار ارقىلى بەرٸلەدٸ.

– بۇرىن تارباعاتايلىقتار ٷشٸن جىلىجاي ەرتەگٸ سيياقتى ەدٸ. ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ قىسىمىز قاتاڭ, ٶتە سۋىق بولادى. سول سەبەپتٸ باستاپقىدا جىلىجايلار جەلٸسٸ بٸزگە تەن ەمەس دەگەن بايلام بولعانى جاسىرىن ەمەس. بٸراق مۇنىڭ ٶزٸنە تەن ماشىقتانۋ جۇمىستارىن يگەرسە, ٶتە پايدالى دٷنيە ەكەن, – دەدٸ بالاباقشا مەڭگەرۋشٸسٸ.

جىلىجايىنان كٷنٸنە 1 تسەنتنەردەن اسا جاس كٶكٶنٸس الاتىن «بالاۋسا-بالعىن» بالاباقشاسىنىڭ ۇجىمى ٶسكەمەن قالاسىندا 27 جىلىجايعا يەلٸك ەتەتٸن كەسٸپكەر نيكولاي كۋزمينمەن تەجٸريبە الماسىپ وتىرعاندارىن ايتادى. قازٸرگٸ كەزدە بالاباقشا باسشىلىعى بۇرىنعى عيماراتقا قوسا قاراۋسىز قالعان ەسكٸ عيماراتتى دا مەنشٸگٸنە الىپ, 3 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجىعا تولىعىمەن كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزدٸ. فرانتسييا, يتالييا ەلدەرٸنٸڭ دارىندى بالالارمەن جۇمىس ٸستەۋ ەدٸستەمەسٸ بويىنشا جاڭا ورتالىق اشىپ, بٷلدٸرشٸندەرگە اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەتۋدٸ قولعا الدى. ايتا كەتەرلٸگٸ, بالاباقشادا سەبيدٸ 8 ايلىعىنان باستاپ قابىلدايدى. بۇل – ٶڭٸردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس. قازٸر مۇندا 1 جاسقا تولماعان 24 سەبي تەربيەلەنٸپ جاتىر. ياعني, تەي-تەي باسقان بٷلدٸرشٸندەردٸڭ تۇساۋكەسەرٸن بالاباقشادا ٶتكٸزۋ دەستٷرگە اينالعان.

اۋدانداعى اقسۋات پەن اقجار­دان كەيٸنگٸ ەڭ ٸرٸ ەلدٸ مەكەن – تۇعىل. زايسان كٶلٸنٸڭ جاعاسىندا ورنالاسقان, نەگٸزٸنەن بالىق اۋلاۋ­مەن شۇعىلداناتىن بۇل اۋىلدا 5 مىڭنان اسا حالىق تۇرادى. ياعني, جەرگٸلٸكتٸ ٶنٸمگە سۇرانىس بار. وسىنى ەسكەرگەن اۋىل تۇرعىنى ەركٸنبەك سەيٸلحانوۆ جەكە جىلىجاي سالۋعا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىمەن 2,5 ميلليون تەڭگە نەسيە العان ەكەن. قۇنى 5 ميلليون تەڭگەنٸ قۇراعان جىلىجاي كەشەنٸنە جەكە قارجىسىن دا قۇيعان.

وتاناسى گٷلجان سەيٸلحانوۆا جالپى اۋدانى 400 شارشى مەتردٸ قۇرايتىن جىلىجايدىڭ 2 مەتر تەرەڭدٸكتەگٸ قازانشۇڭقىرعا ورنا­لاس­قانىن, فالگو قاعازىنىڭ ٷستٸنەن جىلۋ قۇبىرى جٷرگٸزٸلٸپ, توپىراق جابىندىسىمەن جابىلعانىن, بۇل ەدٸس كٶكٶنٸستٸڭ تامىرىن قىسقى ىزعار شالۋدان ساقتايتىنىن ايتتى. ال قىزى گٷلنەز ەدٸلعازينا جىلىجايعا العاشقى كٶكٶنٸس بيىل تامىز ايىندا ەگٸلگەندٸگٸن جەتكٸزدٸ.

– قازٸر قييار تٷينەك تاستادى. قىزاناقتىڭ بويى بيٸكتەپ, ەبدەن كٶتەرٸلٸپ الدى. بۇل تۇقىمدى ٶسكەمەننەن الىپ كەلگەندٸكتەن, سۋىققا تٶزٸمدٸ بولىپ كەلەدٸ. سەتٸن سالسا, قييار قاراشا ايىندا, قىزاناق جەلتوقسان ايىندا ٶنٸم بەرمەك, – دەدٸ گٷلنەز ەركٸنبەكقىزى.

سىرتتا – كٷزدٸڭ قارا سۋىعى, ال جىلىجايدا جىلى لەپ ەسەدٸ. كٷن سٷيەتٸن كٶكٶنٸسكە كەرەگٸ دە وسى. كٶلٸكتە كەلە جاتقانىمىزدا
اۋدان ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى ەرجان سابىرباەۆ جول شەتٸندە قالىپ بارا جاتقان شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسٸ دە جىلىجاي قۇرىلىسىن باستاعانىن, تارباعاتايدا جىلىجاي كەشەنٸن سالۋعا نيەت بٸلدٸرۋشٸلەر قاتارى جەدەل ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكٸزدٸ. ياعني, ٷردٸستەن ٷلگٸ الۋشىلار پايدا بولدى. بۇل – ٸلگەرٸلٸك پەن ٸلكٸمدٸلٸك كٶرٸنٸسٸ.

دۋمان اناش,

«ەگەمەن قازاقستان»

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

تارباعاتاي اۋدانى