نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تٷلەگٸ سۇلتان مۇساحان ميكروسكوپييانى قولدانىپ, مولەكۋليارلىق بيولوگييا سالاسىن زەرتتەپ جٷر. ول ٶزەندەر مەن سۋ قويمالارىنداعى حروماتتاردى جوياتىن بالدىر جاساۋدى قولعا العان. حروماتتار مٶلشەرٸ كٶبەيگەندٸكتەن, بٸزدە لاستانۋ دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى. كەيبٸر حروماتتار وبىر دەرتٸن تۋدىراتىندىقتان, ولارمەن كٷرەس ٶتە ٶزەكتٸ. سۇلتاننىڭ قاتەرلٸ دەرتپەن كٷرەسۋٸنە əسەر ەتكەن سەبەپ كٶپ. اتى جامان اۋرۋدان تəتەسٸنٸڭ قازا بولۋى سول سەبەپتٸڭ بٸرٸ عانا. كەيٸپكەرٸمٸز سودان باستاپ قالايدا وسى دەرتكە شيپا تابامىن دەپ الدىنا ماقسات قويعان.
«كٸشكەنتاي كەزٸمنەن بيولوگ بولۋدى قاتتى ارماندادىم. ماماندىعىما دەگەن ماحابباتتىمدى سٶزبەن جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. ونى جٷرەكپەن سەزٸنۋ كەرەك. ٶسٸمدٸكتەر سالاسىنا قىزىعاتىنىم سونشالىق, بالا كەزٸمدە بوتانيكالىق باعىم بولعان. وعان قوسا تٷرلٸ بوتانيكالىق ەنتسيكلوپەدييالاردى كوللەكتسييا رەتٸندە جينايتىنمىن. بٸردە اتام ماعان «جانۋارلار əلەمٸ», «ٶسٸمدٸكتەر əلەمٸ» اتتى ەنتسيكلوپەدييالاردىڭ تٷگەل سەريياسىن سىيلادى. سول سəتتە قۋانعان تٷرٸمدٸ كٶرسەڭٸز! كٸتاپتىڭ بəرٸن بٸر دەمدە وقىپ شىقتىم. بٸلٸم يننوۆاتسييا ليتسەيٸن تəمامداعان سوڭ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنە بيولوگييا فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷستٸم. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ميكروسكوپييا ارقىلى مولەكۋلالىق بيولوگييا سالاسىندا ەڭبەكتەنٸپ جاتىرمىن. سونىمەن بٸرگە, يۆان اندرەەۆيچ ۆوروبەۆتٸڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن حيمييالىق پرەپاراتتاردىڭ جاسۋشانىڭ قىزمەتٸنە əسەرٸن زەرتتەپ جٷرمٸن», – دەپ باستادى əڭگٸمەسٸن جاس عالىم. ول عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن بىلايشا تٷسٸندٸردٸ:
– بٸزدٸڭ جوبا 16 وبىر جاسۋشاسى مەن 6 تٷرلٸ پرەپاراتتى زەرتتەيدٸ. ەگەر زاتتىڭ قۇرامىن بٸلمەسەك, ادامداردى قالاي ەمدەيمٸز? حيمييالىق پرەپاراتتار جاسۋشانى ٶلتٸرەدٸ عوي, ال بٸزگە كەرٸسٸنشە əرەكەت قاجەت. ەكٸنشٸ جوبامىز – ٶزەندەر مەن سۋ قويمالارداعى حروماتتاردى جوياتىن بالدىرلاردى زەرتتەۋ. سۋ قويمالارىنداعى حروماتتار بويىنشا قازاقستان الدىڭعى قاتارداعى ەلدەردٸڭ بٸرٸ. ٶيتكەنٸ, بٸزدە لاستانۋ دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى. كەيبٸر حروماتتار كانتسەروگەندٸ بولعاندىقتان, وبىر اۋرۋىن تۋدىرادى. بٸزدٸڭ باستى ماقساتىمىز – بالدىرلاردى كانتسەروگەنسٸز حروماتتارعا اينالدىرىپ, لاستىقتى جويۋ ارقىلى حروماتتاردىڭ سانىن كٶبەيتۋ. بۇل ەكولوگييا مەن ٶنەركəسٸپ ٷشٸن ٶتە تيٸمدٸ جوبا بولماق. بٸراق, كəسٸپكەرلەرگە قورشاعان ورتانى ويلاعاننان گٶرٸ ايىپپۇل تٶلەگەن وڭاي سەكٸلدٸ.
بالدىر مەن وبىر ەكٸ تٷرلٸ باعىت بولعانىمەن, ەكەۋٸ دە جاسۋشا. ولاردىڭ قولدانۋ əدٸستەرٸ دە ٶتە ۇقساس. وسىنىڭ ٸشٸندە وبىر جاسۋشالارىن بٸلەك سىبانا زەرتتەي باستادىم. تəتەم اسقازان وبىرىنان قايتىس بولدى. قازاقستاندا مۇنداي قاتەرلٸ ٸسٸكتٸ ەمدەۋ ٶتە قيىن. ماعان تəتەمنٸڭ قازاسى ٶتە اۋىر سوققى بولدى, ٶزگەلەردٸڭ مەن سيياقتى كٷيزەلٸسكە تٷسكەنٸن قالامادىم. سوندىقتان, وبىردىڭ بيولوگيياسىن زەرتتەي باستادىم. بۇرىنعى پروفەسسورىم كەن Əلٸبەك ۇرىقتان ٶزەكتٸ جاسۋشالاردىڭ ٷزٸندٸسٸن الۋدى زەرتتەگەن. ولار قورشاعان ورتاعا وراي ٶمٸر سٷرەدٸ, ٶيتكەنٸ جاسۋشالارعا وتتەگٸ جەتٸسپەسە, كاپيلليار جاساۋىمىز قاجەت. بٸز ٶسٸمدٸ دەنەدەگٸ جارالاردى ەمدەۋ ٷشٸن پايدالاندىق. ايتپاقشى, وبىر جاسۋشالارى دا قالىپتى تٸرشٸلٸك ەتەدٸ. ەگەر ولارعا وتتەگٸ جەتپەسە, كاپيلليارلى تور تٷزەدٸ. وسى جوبا اياقتالعان سوڭ, يۆان اندرەەۆيچ ۆوروبەۆپەن وبىر جاسۋشالارىنىڭ پايدا بولۋىن زەرتتەۋگە كٸرٸسەمٸز.
امەريكادا ەت اسىپ, قامىر جايدىم…
– بوستون ۋنيۆەرسيتەتٸنە تəجٸريبە الماسۋعا بارىپ كەلٸپسٸز…
– يə, ارنايى كونكۋرس ارقىلى ەكٸنٸڭ بٸرٸنە بۇيىرا بەرمەيتٸن مٷمكٸندٸككە يە بولدىم. كونكۋرستىڭ بٸرٸنشٸ تۋرىنان گٶرٸ, ەكٸنشٸ تۋرىنىڭ قالاي ٶتكەنٸ əلٸ ەسٸمدە, سول كٷن سانامدا مəڭگٸ جاتتالىپ قالعانداي. ەكٸنشٸ كەزەڭگە دايىندالعانىم سونشالىق, كەزدەسۋدٸڭ əر سəتٸن سانامدا ويلاستىرىپ قويعانمىن. ستيليست ماماننان كەڭەس الىپ, əدەمٸ كيٸنٸپ, العاش رەت كٶرگەندە ەرەكشە əسەر قالدىرايىن دەگەن نيەتپەن قولىمنان كەلگەنشە تىرىسىپ باقتىم. بəسەكەلەستەرٸمدٸ كٶرگەن سəتتە قاتتى قوبالجىدىم. عىلىمدى جاقسى كٶرەتٸن ادامدار كٶپ دەپ ويلامادىم. بٸلٸم گرانتىنا تالاسۋشىلار كٶپ ەكەن. قيىن بولعانىمەن, كونكۋرس ٶتە جىلى اتموسفەرادا ٶتتٸ. باستىسى قورقىنىشىڭدى جەڭٸپ, ٶز-ٶزٸڭە سەنٸمدٸ بولۋ كەرەك ەكەن. كونكۋرستىڭ ەكٸنشٸ تۋرى ماعان كٶپ نəرسەنٸ ٷيرەتتٸ.
– تəجٸريبە الماسىپ قانا قويماي, باقىلاپ تا جٷرگەن بولارسىز. امەريكادان قانداي ەستەلٸك قالدى?
– اپتا سايىن قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن əزٸرلەپ, جانىمداعىلاردىڭ تاڭدايىن قاقتىرۋشى ەدٸم. تٸپتٸ ەت اسىپ, قامىر دا جايدىم. امەريكالىقتار مەنٸڭ تاعامىمدى ونشا باعالاماعانىمەن, تىرىسىپ دايىنداعان ەڭبەگٸمە ريزا بولدى.
بوستون – ٶتە كەرەمەت قالا. ول جاقتا ٶزٸمە جاڭا ورتا قالىپتاستىردىم. باستاپقى كەزدە جاي تانىس بولعان ادامدار قازٸر بٸرگە تۋعان باۋىرلارىمداي. ولار ماعان بارىنشا كٶمەكتەستٸ. زەرتحانادا مەن ٷشٸن بəرٸ جاڭاشا بولدى. دەگەنمەن ٶز ورتاما سىيلى بولا الدىم. ول جەردە ۇستاز بەن شəكٸرتتٸڭ قارىم-قاتىناسى قاتىپ قالعان جٷيەدە ەمەس. سٸز ٶز ۇستازدارىڭىزبەن ەمٸن-ەركٸن شəي ٸشٸپ, ەركٸن فورماتتا سٶيلەسە الاسىز. پروفەسسورلارمەن كينوعا بارىپ, چارلز ٶزەنٸنٸڭ بويىندا سەرۋەندەگەنٸمٸز, سپورت جارىستارى بويىنشا گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸنە بارعانىمىز, مەكسيكالىق بۋريتو جەگەنٸمٸز – بəرٸ-بəرٸ əلٸ كٷنگە دەيٸن كٶز الدىمدا. بوستون مەنٸ بارلىق قىرىنان تəربيەلەپ, قاراپايىم بولۋعا ٷيرەتتٸ.
– عالىمنىڭ بٸر كٷنٸ قالاي ٶتەدٸ?
– تاڭەرتەڭ تۇرىپ, فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەبٸنە بارىپ, عىلىمي باعىتتا جۇمىس ٸستەيمٸن. مەكتەپ وقۋشىلارىمەن جۇمىس ٸستەگەن قاتتى ۇنايدى. بالالاردىڭ كٶزٸنەن ەرەكشە ىقىلاستى كٶرٸپ, ٶزٸم دە شابىتتانامىن. ولاردىڭ مەنەن دە مىقتى مامان بولعاندارىن قالايمىن. كەيدە ٶزٸمنٸڭ بولمىسىمدى وسى بالالاردان كٶرەمٸن. مەن وقۋشىلارىمنىڭ بيولوگييا سالاسى مەن عىلىمعا ەرەكشە ماحابباتپەن قاراعانىن ارماندايمىن. ماگيسترانت بولعاندىقتان مەكتەپتەن كەيٸن وقۋىما بارامىن. ال جۇمىسىم كەشكٸ ساعات التىدان كەيٸن قىزادى. زەرتحاناما بارىپ, كوماندامەن جۇمىس ٸستەيتٸن. كوماندامىزداعى 30 ادام əرتٷرلٸ ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ. بۇل كوماندا مەنٸ دامىتىپ كەلە جاتىر. ەكٸنشٸ وتباسىما اينالعان.
– الداعى جوسپارلارىڭىزبەن بٶلٸسسەڭٸز…
– Əزٸرگە ماگيسترانت بولعاندىقتان, مٸندەتتٸ تٷردە شەتەلدە PhD دəرەجەسٸن مەڭگەرۋ قاجەت. ول بٸز ٷشٸن جاڭا باعىت. سوندىقتان كٶپ ەڭبەكتەنۋ كەرەك. شەتەلدە بٸلٸم الىپ, الماتىعا ورالعىم كەلەدٸ. تۋعان قالامدى ەرەكشە جاقسى كٶرەمٸن.
نازىم ساپاروۆا,
əل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ
1-كۋرس ستۋدەنتٸ.
