Nazarbaev ýniversitetiniń túlegi Sultan Musahan mikroskopiiany qoldanyp, molekýliarlyq biologiia salasyn zerttep júr. Ol ózender men sý qoimalaryndaǵy hromattardy joiatyn baldyr jasaýdy qolǵa alǵan. Hromattar mólsheri kóbeigendikten, bizde lastaný deńgeii óte joǵary. Keibir hromattar obyr dertin týdyratyndyqtan, olarmen kúres óte ózekti. Sultannyń qaterli dertpen kúresýine əser etken sebep kóp. Aty jaman aýrýdan tətesiniń qaza bolýy sol sebeptiń biri ǵana. Keiipkerimiz sodan bastap qalaida osy dertke shipa tabamyn dep aldyna maqsat qoiǵan.
«Kishkentai kezimnen biolog bolýdy qatty armandadym. Mamandyǵyma degen mahabbattymdy sózben jetkizý múmkin emes. Ony júrekpen seziný kerek. Ósimdikter salasyna qyzyǵatynym sonshalyq, bala kezimde botanikalyq baǵym bolǵan. Oǵan qosa túrli botanikalyq entsiklopediialardy kollektsiia retinde jinaitynmyn. Birde atam maǵan «Janýarlar əlemi», «Ósimdikter əlemi» atty entsiklopediialardyń túgel seriiasyn syilady. Sol sətte qýanǵan túrimdi kórseńiz! Kitaptyń bərin bir demde oqyp shyqtym. Bilim innovatsiia litseiin təmamdaǵan soń, Nazarbaev ýniversitetine biologiia fakýltetine oqýǵa tústim. Qazirgi ýaqytta mikroskopiia arqyly molekýlalyq biologiia salasynda eńbektenip jatyrmyn. Sonymen birge, Ivan Andreevich Vorobevtiń jetekshiligimen himiialyq preparattardyń jasýshanyń qyzmetine əserin zerttep júrmin», – dep bastady əńgimesin jas ǵalym. Ol ǵylymi zertteý jumysyn bylaisha túsindirdi:
– Bizdiń joba 16 obyr jasýshasy men 6 túrli preparatty zertteidi. Eger zattyń quramyn bilmesek, adamdardy qalai emdeimiz? Himiialyq preparattar jasýshany óltiredi ǵoi, al bizge kerisinshe əreket qajet. Ekinshi jobamyz – ózender men sý qoimalardaǵy hromattardy joiatyn baldyrlardy zertteý. Sý qoimalaryndaǵy hromattar boiynsha Qazaqstan aldyńǵy qatardaǵy elderdiń biri. Óitkeni, bizde lastaný deńgeii óte joǵary. Keibir hromattar kantserogendi bolǵandyqtan, obyr aýrýyn týdyrady. Bizdiń basty maqsatymyz – baldyrlardy kantserogensiz hromattarǵa ainaldyryp, lastyqty joiý arqyly hromattardyń sanyn kóbeitý. Bul ekologiia men ónerkəsip úshin óte tiimdi joba bolmaq. Biraq, kəsipkerlerge qorshaǵan ortany oilaǵannan góri aiyppul tólegen ońai sekildi.
Baldyr men obyr eki túrli baǵyt bolǵanymen, ekeýi de jasýsha. Olardyń qoldaný ədisteri de óte uqsas. Osynyń ishinde obyr jasýshalaryn bilek sybana zerttei bastadym. Tətem asqazan obyrynan qaitys boldy. Qazaqstanda mundai qaterli isikti emdeý óte qiyn. Maǵan tətemniń qazasy óte aýyr soqqy boldy, ózgelerdiń men siiaqty kúizeliske túskenin qalamadym. Sondyqtan, obyrdyń biologiiasyn zerttei bastadym. Burynǵy professorym Ken Əlibek uryqtan ózekti jasýshalardyń úzindisin alýdy zerttegen. Olar qorshaǵan ortaǵa orai ómir súredi, óitkeni jasýshalarǵa ottegi jetispese, kapilliar jasaýymyz qajet. Biz ósimdi denedegi jaralardy emdeý úshin paidalandyq. Aitpaqshy, obyr jasýshalary da qalypty tirshilik etedi. Eger olarǵa ottegi jetpese, kapilliarly tor túzedi. Osy joba aiaqtalǵan soń, Ivan Andreevich Vorobevpen obyr jasýshalarynyń paida bolýyn zertteýge kirisemiz.
AMERIKADA ET ASYP, QAMYR JAIDYM…
– Boston ýniversitetine təjiribe almasýǵa baryp kelipsiz…
– Iə, arnaiy konkýrs arqyly ekiniń birine buiyra bermeitin múmkindikke ie boldym. Konkýrstyń birinshi týrynan góri, ekinshi týrynyń qalai ótkeni əli esimde, sol kún sanamda məńgi jattalyp qalǵandai. Ekinshi kezeńge daiyndalǵanym sonshalyq, kezdesýdiń ər sətin sanamda oilastyryp qoiǵanmyn. Stilist mamannan keńes alyp, ədemi kiinip, alǵash ret kórgende erekshe əser qaldyraiyn degen nietpen qolymnan kelgenshe tyrysyp baqtym. Bəsekelesterimdi kórgen sətte qatty qobaljydym. Ǵylymdy jaqsy kóretin adamdar kóp dep oilamadym. Bilim grantyna talasýshylar kóp eken. Qiyn bolǵanymen, konkýrs óte jyly atmosferada ótti. Bastysy qorqynyshyńdy jeńip, óz-ózińe senimdi bolý kerek eken. Konkýrstyń ekinshi týry maǵan kóp nərseni úiretti.
– Təjiribe almasyp qana qoimai, baqylap ta júrgen bolarsyz. Amerikadan qandai estelik qaldy?
– Apta saiyn qazaq halqynyń ulttyq taǵamdaryn əzirlep, janymdaǵylardyń tańdaiyn qaqtyrýshy edim. Tipti et asyp, qamyr da jaidym. Amerikalyqtar meniń taǵamymdy onsha baǵalamaǵanymen, tyrysyp daiyndaǵan eńbegime riza boldy.
Boston – óte keremet qala. Ol jaqta ózime jańa orta qalyptastyrdym. Bastapqy kezde jai tanys bolǵan adamdar qazir birge týǵan baýyrlarymdai. Olar maǵan barynsha kómektesti. Zerthanada men úshin bəri jańasha boldy. Degenmen óz ortama syily bola aldym. Ol jerde ustaz ben shəkirttiń qarym-qatynasy qatyp qalǵan júiede emes. Siz óz ustazdaryńyzben emin-erkin shəi iship, erkin formatta sóilese alasyz. Professorlarmen kinoǵa baryp, Charlz ózeniniń boiynda serýendegenimiz, sport jarystary boiynsha Garvard ýniversitetine barǵanymyz, meksikalyq býrito jegenimiz – bəri-bəri əli kúnge deiin kóz aldymda. Boston meni barlyq qyrynan tərbielep, qarapaiym bolýǵa úiretti.
– Ǵalymnyń bir kúni qalai ótedi?
– Tańerteń turyp, fizika-matematika baǵytyndaǵy Nazarbaev ziiatkerlik mektebine baryp, ǵylymi baǵytta jumys isteimin. Mektep oqýshylarymen jumys istegen qatty unaidy. Balalardyń kózinen erekshe yqylasty kórip, ózim de shabyttanamyn. Olardyń menen de myqty maman bolǵandaryn qalaimyn. Keide ózimniń bolmysymdy osy balalardan kóremin. Men oqýshylarymnyń biologiia salasy men ǵylymǵa erekshe mahabbatpen qaraǵanyn armandaimyn. Magistrant bolǵandyqtan mektepten keiin oqýyma baramyn. Al jumysym keshki saǵat altydan keiin qyzady. Zerthanama baryp, komandamen jumys isteitin. Komandamyzdaǵy 30 adam ərtúrli ulttyń ókili. Bul komanda meni damytyp kele jatyr. Ekinshi otbasyma ainalǵan.
– Aldaǵy josparlaryńyzben bólisseńiz…
– Əzirge magistrant bolǵandyqtan, mindetti túrde shetelde PhD dərejesin meńgerý qajet. Ol biz úshin jańa baǵyt. Sondyqtan kóp eńbektený kerek. Shetelde bilim alyp, Almatyǵa oralǵym keledi. Týǵan qalamdy erekshe jaqsy kóremin.
Nazym SAPAROVA,
əl-Farabi atyndaǵy QazUÝ
1-kýrs stýdenti.
