كەشە ايماق باسشىسى دانيال احمەتوۆتٸڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن وبلىستىق ەكٸمدٸكتٸڭ مەجٸلٸسٸندە بٸرنەشە ماڭىزدى مەسەلە تالقىعا سالىندى. اتاپ ايتساق, جيىندا الداعى قازان ايىنا جوسپارلانىپ وتىرعان «التاي ينۆەست-2016» ينۆەستيتسييالىق فورۋمىن ٶتكٸزۋگە ەزٸرلٸكتٸڭ بارىسى, شەتەلدٸك كومپانييالار قاتىسقان كەسٸپورىندار مەن ۇيىمدارداعى ەڭبەك زاڭناماسى تالاپتارىنىڭ ورىندالۋى, كەلە جاتقان جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق جەنە ٶزگە دە ٶزەكتٸ مەسەلەلەر قاراستىرىلدى.
«التاي ينۆەستتٸڭ» باعىتتارى كەڭەيەدٸ
العاشقى مەسەلە بويىنشا وبلىس ەكٸمٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ بايانداما جاسادى. وسى جىلى ٶڭٸر باسشىلىعى ينۆەستيتسييالىق فورۋمنىڭ باعىتتارىن كەڭەيتۋدٸ ۇيعارىپ وتىر. بىلتىر اتالمىش اۋقىمدى ٸس-شارا تەك اگرارلىق سەكتوردى عانا قامتىعان بولاتىن. قازاننىڭ 21-22 كٷندەرٸ ٶسكەمەندە ٶتەتٸن «التاي ينۆەست-2016» فورۋمى اياسىندا 84 جوبا ۇسىنىلماق. ونىڭ 41-ٸ اۋىلشارۋاشىلىعى, 8-ٸ ٶنەركەسٸپ, 3-ٸ ەنەرگەتيكا جەنە 10-ى تۋريزم سالالارى بويىنشا. سونداي-اق, ەلەۋەتتٸ ينۆەستورلارعا مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك سەرٸكتەستٸك شەڭبەرٸندەگٸ 22 سونى جوبا ۇسىنىلادى. اتالمىش فورۋمعا 10 ەلدٸڭ ينۆەستورلارى كەلەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە.
– بارلىق جوبا بويىنشا تٶلقۇجاتتار ەزٸرلەنگەن, ولار قازاق, ورىس, اعىلشىن جەنە قىتاي تٸلدەرٸندە بولادى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار ٷشٸن تۋريزم جەنە مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك, اۋىلشارۋاشىلىعى, ٶنەركەسٸپ جەنە ەنەرگەتيكا باعىتتارى بويىنشا روۋد-شوۋ ٶتكزٸلمەك. شاراعا دايىندىق بەكتٸلگەن كەستەگە ساي ورىندالۋدا, بەرٸ دە مەنٸڭ جەكە باقىلاۋىمدا, – دەدٸ نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ.
ايماق باسشىسى فورۋمعا اسپان استى ەلٸنەن 300-دەن استام كەسٸپكەر كەلەتٸنٸن ايتىپ, ۆيزا مەسەلەسٸن تيٸستٸ ۆەدومستۆولار ارقىلى شەشۋ ٸسٸنە جٸتٸ كٶڭٸل بٶلۋدٸ تاپسىردى.
– بۇل – ٶڭٸر ەكونوميكاسى ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى جيىن, سول سەبەپتەن دايىندىق جوعارى دەڭگەيدە بولۋى تيٸس, بٸز بۇل شارانى بارىنشا تيٸمدٸ ٶتكٸزەمٸز دەپ سەنەمٸن, – دەدٸ دانيال احمەتوۆ.
شەتەلدٸك جۇمىس كٷشٸ تارتىلعان كومپانييالارعا تەكسەرٸس كٷشەيەدٸ
شەتەلدٸك جۇمىس كٷشٸن تارتاتىن كەسٸپورىنداردا داۋ-دامايلاردى بولدىرماۋ جٶنٸندەگٸ ٶتكەن جىلدىڭ 20-شٸلدەسٸندە ٷكٸمەت بەكٸتكەن ٸس-شارالار جوسپارىنا سەيكەس, وبلىستىق جوسپار دا ەزٸرلەنٸپ, جەدەل جۇمىس توبى قۇرىلعان-دى. جالپى, وسى جىلدان بەرٸ وبلىستاعى 55 ۇيىمعا 974 شەتەلدٸك مامان تارتىلعان. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ اقتوعاي تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىنا تيەسٸلٸ.
مەملەكەتتٸك ەڭبەك ينسپەكتسيياسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقىتبەك قيزاتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ەڭبەك ينسپەكتورلارى پروكۋراتۋرامەن بٸرلەسە, شەتەلدٸك كومپانييالار قاتىسقان كەسٸپورىنداردا 44 تەكسەرۋ جٷرگٸزگەن. اتالمىش تەكسەرۋ نەتيجەسٸندە ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ 199 بۇزىلۋ فاكتٸسٸ انىقتالىپتى. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەڭبەك قارىم-قاتىناسىنا, ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى بولعان. انىقتالعان زاڭبۇزۋشىلىقتار بويىنشا 13,1 ميلليون تەڭگەنٸڭ 60 ەكٸمشٸلٸك ٸسٸ قوزعالعان. قازٸرگٸ كەزدە بارلىق ەسكەرتۋلەر تولىق ورىندالىپ وتىر.
اقتوعاي كەنتٸندەگٸ «NFC قازاقستان» جشس-دە بٸر ادامعا التى شارشى مەتردەن كەلۋٸ تيٸس دەگەن گيگيەنالىق نورماتيۆتٸ ساقتاۋ ماقساتىندا قوسىمشا سەگٸز مودۋلدىق تيپتەگٸ عيمارات سالىنىپ, تۇرعىن اۋدان توعىز مىڭنان 13 مىڭعا دەيٸن ۇلعايتىلعان.
كەسٸپورىندارمەن قاۋٸپسٸز ەرٸ جايلى ەڭبەك جەنە تۇرمىس جاعدايلارىن جاساۋ بويىنشا 25 مەموراندۋمعا قول قويىلىپتى. اياگٶز اۋدانى ەكٸمٸ مەن 12 كومپانييا اراسىندا ەڭبەك-ەلەۋمەتتٸك قاتىناستاردى رەتتەۋ بويىنشا كەلٸسٸم جاسالدى, اتالعان كەسٸپورىنداردا ۇجىمدىق شارتتار بەكٸتٸلدٸ.
– تەكسەرۋلەر ۇدايى جٷرگٸزٸلٸپ وتىرۋى تيٸس. بۇل ٸسكە ەڭبەك ينسپەكتسيياسى باسقارماسىمەن قاتار, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ دەپاتامەنت تە بەلسەندٸ ارالاسۋى كەرەك. باقىلاۋدى كٷشەيتۋ قاجەت. قىتايلىق ەرٸپتەستەرٸمٸز بٸزدٸڭ تاراپتان باقىلاۋدىڭ ەلسٸزدٸگٸن سەزدٸ. سول سەبەپتٸ زاڭبۇزۋشىلىقتارعا جول بەرٸلدٸ. ال ەندٸ ولار بٸزدٸڭ بارلىق تالاپتارىمىزدى ورىنداپ وتىر. الداعى جەلتوقسان ايىندا اتالمىش كەسٸپورىندارعا تاعى دا تەكسەرۋ جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس, – دەپ تاپسىردى وبلىس ەكٸمٸ.
الداعى قىس ماۋسىمىنا دايىندىق بارىسى تۋرالى ەسەپ بەرگەن ەنەرگەتيكا جەنە تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى رينات وماروۆ قازٸرگٸ كەزدە ٶڭٸردەگٸ قۋاتتى 623 قازاندىقتىڭ 612-سٸ
ەزٸر ەكەنٸن جەتكٸزدٸ. بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ سالالارىنىڭ نىساندارى قىسقا 100 پايىز دايىن. ورتالىقتاندىرىلعان جىلىتۋ جٷيەلەرٸنە قوسىلعان 4 256 تۇرعىن ٷيدٸڭ 4 185-ٸ (98 پايىز) جىلۋ قابىلداۋعا تولىق قاۋقارلى.
– سەمەيدەگٸ «تەپلوكوممۋنەنەرگو» كەسٸپورنى 250 ميلليون تەڭگە شاماسىنداعى ٶز قارجىسىنا جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە. قالالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا 105 ميلليون تەڭگە قارجى بٶلۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلۋدا. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا بىلتىردان بەرٸ سەمەيدٸڭ جىلۋمەن قامتۋ نىساندارىن دامىتۋعا قاتىستى 1 ميلليارد 129 ميلليون تەڭگەنٸڭ 10 جوباسى ٸسكە اسىرىلىپ جاتىر. قازٸر قاراجاتتىڭ 74 پايىزى يگەرٸلگەن, – دەدٸ رينات وماروۆ.
جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق بويىنشا نەگٸزگٸ مەسەلە – سەمەي, كۋرچاتوۆ قالالارى مەن زىريان, شەمونايحا اۋداندارىنداعى كوممۋنالدىق كەسٸپورىنداردىڭ 877 ميلليون تەڭگەنٸ قۇراپ وتىرعان دەبيتورلىق قارىزى. ونىڭ باسىم بٶلٸگٸ «تەپلوكوممۋنەنەرگو» (377 ميلليون تەڭگە) مەن «سەمەي سۋ ارناسى» (396 ميلليون تەڭگە) كەسٸپورىندارىنا تيەسٸلٸ.
وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ سەمەي قالاسىنىڭ باسشىسىنا بەرەشەكتەر بويىنشا جۇمىس ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن قاتاڭ ەسكەرتتٸ.
– بۇرىنعى ورىنباسارىم ديميتريي گاريكوۆ وسى ٸسپەن شۇعىلدانىپ, نەتيجەسٸندە قارىز كٶلەمٸ 250 ميلليون تەڭگە قىسقارعانىن بٸلەسٸز. بٸرٸنشٸ ورىنباسارىم نۇرىمبەت ساقتاعانوۆقا اي سايىن سەمەيدٸڭ ٶزٸندە بٸر جەنە سەلەكتورلىق رەجيمدە ەكٸ رەت وسى مەسەلە بويىنشا جيىن ٶتكٸزٸپ, جۇمىس ٸستەۋدٸ جٷكتەيمٸن. سەمەي قالاسىنىڭ ەكٸمٸ مەن كوممۋنالدىق كەسٸپورىندار باسشىلارى ەسەپ بەرۋٸ تيٸس, – دەپ تاپسىردى ايماق باسشىسى.
جيىندا سونداي-اق, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ارمان تۇرىسبەكوۆ «التاي اگروينۆەست-2015» حالىقارالىق فورۋمىندا جاسالعان مەموراندۋمداردىڭ ورىندالۋى تۋرالى اقپارات بەردٸ. بىلتىر ٶتكەن وسى اۋقىمدى شارانىڭ نەتيجەسٸندە بٸرقاتار تيٸمدٸ كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزٸلگەن. اتاپ ايتساق, وسى فورۋم نەتيجەسٸندە اياگٶز اۋدانىندا قىتايلىق كومپانييا «ەۋرازييا اگروحولدينگ» كومبيناتىن سالۋدا, كٶكپەكتٸ اۋدانىندا بالىقتى ٶڭدەيتٸن «كۋزميچ» جشس قىتاي ەكسپورتەرلارىنىڭ تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلدٸ. زايسان قالاسىندا «ەرتٸس» شاعىن تراكتورلارى قۇراستىرىلا باستادى. العاشقى 35 تراكتوردىڭ 11-ٸ «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا ساتىلعان. سونداي-اق, ۇلان اۋدانىندا جىلىنا 100 ميلليون دانا جۇمىرتقا شىعاراتىن فابريكا سالۋ بويىنشا جوبا جوسپارلانىپ وتىر.
– فورۋمنىڭ نەتيجەسٸ بار. ەر ينۆەستور قارجى قۇيار الدىندا بٸزدەردٸ مۇقييات زەردەلەيدٸ. سوندىقتان ولارعا قاجەتتٸ اقپاراتتى ۇسىنىپ, ٸستەرٸنە سەپتەسۋلەرٸمٸز قاجەت, – دەپ مٸندەتتەدٸ دانيال احمەتوۆ.
مەسەلەنٸڭ مەنٸسٸن زەردەلەگەن جٶن
سەمەي قالاسىنىڭ ەكٸمٸ ەرماك سەلٸموۆ پەن اياگٶز اۋدانى ەكٸمٸنٸڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى دارحان جٶرگەكباەۆ دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى مەملەكەتتٸك باعدارلامانىڭ ٸسكە اسىرىلۋ بارىسى تۋراسىندا باياندادى. سەمەيدە اقپاراتتىق-ناسيحات توپتارى جىل باسىنان بەرٸ حالىق اراسىندا 215 ٸس-شارا ٶتكٸزٸپتٸ. ولارعا 16 مىڭنان استام ادام تارتىلعان. اياگٶز اۋدانىندا 23 دٸني بٸرلەستٸك پەن فيليال تٸركەلگەن. 20 يمامنىڭ ەكەۋٸ جوعارى بٸلٸمگە يە, بەسەۋٸ مەدرەسەنٸ تەمامداعان, 13-ٸ بٸلٸكتٸلٸك ارتتىرۋ وقۋلارىنان ٶتكەن.
– ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸز وسى مەسەلە بويىنشا دۇرىس جۇمىس جٷرگٸزبەيمٸز. كەڭەس كەزٸندەگٸدەي ناسيحات توپتارىن قۇرامىز, ولارعا ەلگە قادٸرلٸ بولعانىمەن, مەسەلەنٸ جەتە بٸلمەيتٸن ادامدار ەنگٸزٸلەدٸ. بٸزگە مەسەلەنٸڭ سەبەبٸن بٸلۋ كەرەك? نەگە ازاماتتار دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمداردىڭ جەتەگٸندە كەتەدٸ, ولاردى بۇعان نە يتەرمەلەيدٸ? مٸنە, وسىمەن شۇعىلدانۋ قاجەت. ناقتى ٸس-شارالار باعدارلاماسى كەرەك. مەسەلەن, تەرٸس اعىمدارعا ٸلەسكەندەردٸڭ 53 پايىزى جۇمىسسىز ازاماتتار ەكەن. ياعني, سەبەپتەر ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك, يدەولوگييالىق جەنە ساياسي بولادى. وبلىستا 432 سالافيت بار بولسا, ونىڭ 73-ٸ اياگٶز اۋدانىندا. ولاردى «بايسالدى» نەمەسە «بايسالدى ەمەس» دەپ بٶلٸپ, ٶز-ٶزٸمٸزدٸ الداۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. يمامدارىمىزدىڭ الماتىدا وقىتىلۋىن قوعامدىق قورلار ارقىلى قارجىلاندىرۋدى قاراستىرعان جٶن, – دەپ تٷيٸندەدٸ وبلىس ەكٸمٸ. اتالمىش مەسەلە الداعى جەلتوقسان ايىندا تاعى بٸر مەرتە ارنايى قاراستىرىلاتىن بولدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى عالييا جۋاسباەۆا بالالار ٶلٸمٸن ازايتۋ بويىنشا قولعا الىنىپ جاتقان شارالار تۋراسىندا باياندادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا وبلىسىمىزدا 334 مىڭنان استام بالا بار. ولارعا تٷرلٸ دەڭگەيدە مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ. اسا اۋىر ناۋقاستار استانا مەن الماتىداعى كلينيكالارعا جٸبەرٸلەدٸ. ٶڭٸردەگٸ مەديتسينالىق مەكەمەلەر بالالار دەرٸگەرلەرٸمەن تەك 78 پايىزعا قامتىلعان. تاپشىلىقتى ازايتۋ ٷشٸن باس دەرٸگەرلەر كادرلار جەرمەڭكەلەرٸنە قاتىسادى.
– بٸزدٸڭ وبلىس بالا ٶلٸمٸ جٶنٸنەن ەلٸمٸزدە الدىڭعى قاتارلاردا ەكەنٸن نەگە ايتپادىڭىز? بۇل – ون جىل بويى جالعاسىپ كەلەتٸن جاعىمسىز كٶرسەتكٸش. اۋرۋحانالارىمىزدىڭ بازاسى مىقتى, زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالعان. بەرٸ دە بار. نەلٸكتەن بالا ٶلٸمٸ ازايماي تۇر?! بۇل مەسەلەنٸ الداعى قاڭتار ايىندا ەكٸمدٸك وتىرىسىندا كەڭٸنەن تالقىلايتىن بولامىز. مەن سالالىق مينيسترمەن كەزدەستٸم, ەندٸ ۆەدومستۆو ٶكٸلدەرٸ جاعدايعا ساراپتاما جٷرگٸزۋ ٷشٸن بٸزگە كەلٸپ, وسى مەسەلەمەن تيياناقتى شۇعىلداناتىن بولادى, – دەدٸ ايماق باسشىسى.
ەرجان ەبٸش
