فوتو: Shutterstock
بٷگٸندە التىن قۇيما ساتۋ جەنە ساتىپ الۋ تۋرالى جيٸ سٶز بولىپ جٷر. ەل ەكونوميكاسىنا قاتىستى نەمەسە كەسٸپكەرلەر اراسىندا عانا ەمەس, قاراپايىم حالىق تا التىن قۇيمالارعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ التىن بەسٸ جوعارى ينۆەستيتسييا ەكەنٸ دەلەلدەنگەن. قازٸرگٸ تاڭدا امەريكادا بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرٸپ, قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن ەكونوميست مۇرات قاستاەۆ Ult.kz تٸلشٸسٸنٸڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردٸ.
ەكونوميستٸڭ سٶزٸنشە, التىن قۇيمالارى – بۇل جەكە ادامنىڭ ينۆەستيتسييالىق قورجىنىن ەرتاراپتاندىرۋ قۇرالى, جەنە اقشانى ساقتاۋ مەن تابىس الۋ كٶزٸ بولىپ تابىلادى. ينۆەستور قورجىنىندا بانك دەپوزيتتەرٸ, اكتسييالار مەن باسقا دا قۇندى قاعازدار, جىلجىمايتىن مٷلٸك بار بولعان سوڭ, كاپيتالدىڭ بٸر بٶلٸگٸن التىنعا سالۋعا بولادى.
فوتو:inbusiness.kz
«التىن ٶزٸنەن-ٶزٸ دەپوزيت نەمەسە اكتسييا سيياقتى تابىس ەكەلمەيدٸ, التىننان پايدا تابۋدىڭ جالعىز كٶزٸ – ساتۋ باعاسى ساتىپ الۋ باعاسىنان جوعارى بولىپ, باعا ايىرماسىنان پايدا كٶرۋ. جەنە دە التىن – ەڭ ەجەلگٸ ينۆەستيتسييالىق قۇرال, ونىڭ تاريحى 5 مىڭ جىل شاماسىندا, جەنە ۇزاق مەرزٸمدە التىن باعاسى ەرقاشان دا ٶسٸپ وتىرادى. بٸراق التىن ٶتە ۇزاق مەرزٸمدٸ ينۆەستيتسييالىق قۇرال, سەبەبٸ ونىڭ باعاسى 5 نەمەسە 10 جىل تٶمەن تٷسٸپ, سوسىن كەلەسٸ ونجىلدىقتا ٶسۋٸ مٷمكٸن. سول سەبەپتٸ التىندى تابىس كٶزٸندە ەمەس, كاپيتالدى ساقتاۋ جەنە كەلەسٸ ۇرپاققا قالدىرۋدىڭ جولى. التىن ەسٸرەسە ينفلياتسييادان قورعايتىن قۇرال بولىپ تابىلادى, سەبەبٸ قاعاز اقشا قۇنسىزدانا بەرسە, التىن ٶز قۇنىن ۇستاپ وتىرادى جەنە ۋاقىت ٶتكەن سايىن قىمباتتاپ وتىرادى. التىنعا ينۆەستوردىڭ بٷكٸل كاپيتالىنىڭ 5-10 پايىزىن سالۋعا كەڭەس بەرەمٸن, جەنە ودان كٶپ تابىس كٷتپەي, ول كاپيتالدى ساقتاۋدىڭ قۇرالى ەكەنٸن ۇمىتپاۋ كەرەك, ياعني ەڭ جامان جاعدايدا, مىسالى, اقشا قاعازدارى قۇنسىزدانىپ, ەلەمدٸك ەكونوميكا قۇلدىراپ, قۇندى قاعازدار ارزانداعاندا, جىلجىمايتىن مٷلٸك قيراپ كەتسە, ينۆەستور كەم دەگەندە سول التىنعا سالعان اقشاسىن ساقتاپ قالادى. ال التىندى ەلەمنٸڭ كەز كەلگەن جەرٸندە ساتىپ, اقشاعا ايىرباستاپ الۋعا بولادى», – دەيدٸ ەكونوميست مۇرات قاستاەۆ.
ايتا كەتەيٸك, التىندى ساتىپ الۋ مٷمكٸندٸگٸ قازاقستاندا سوڭعى بٸرنەشە جىلدا كەڭ تاراعان. التىن قۇيمالارىن قر ۇلتتىق بانكٸ عانا شىعارادى, ونىڭ 100 پايىز ساپا كەپٸلٸ بار, جەنە قۇيمالار 100 پايىز ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلگەن التىننان شىعارىلادى.
«التىن قۇيمالارىن ەڭ ٸرٸ بانكتەردەن جەنە كەيبٸر ۆاليۋتا ايىرباستاۋ نٷكتەلەرٸنەن ساتىپ الۋعا جەنە سول جەرلەردە قايتا ساتۋعا بولادى. التىننىڭ باعاسىن ۇلتتىق بانك كٷندەلٸكتٸ جارييالاپ وتىرادى. مىسالى, بٷگٸن التىننىڭ 1 گرامى 46 104 تەڭگەنٸ قۇرايدى. التىن قۇيمالارى 5, 10, 20, 50 جەنە 100 گرامم سالماقتا ساتىلادى, ياعني ەڭ ارزان التىن قۇيماسى 230 مىڭ شاماسىندا تۇرادى. بٸر شارتتى ۇمىتپاعان جٶن – قۇيمانى ساتىپ العاندا, ول ارنايى قورعانىس قاپتاماسىندا بولادى, سونىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ كەرەك, سەبەبٸ سول قاپتاما - قۇيمانىڭ ساپاسى مەن سالماعى ساقتالعانىنىڭ كەپٸلٸ.
جوعارىدا ايتىلعانداي, بٷكٸل التىن قۇيمالارىن تەك ۇلتتىق بانك شىعارادى, سوندىقتان قاي بانكتەن الساڭىز دا بەرٸبٸر. مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, التىن قۇيمالارىن حالىق بانكٸ, تسەنتركرەديت, ەۋرازييالىق بانك جەنە جۋسان بانكٸ ساتادى. الايدا, فيزيكالىق التىن قۇيمالارىن ساتىپ الۋمەن قاتار, التىنعا مەتالل شوتى ارقىلى دا اقشا سالۋعا بولادى. بۇل قىزمەتتٸ بٸرقاتار بانكتەر ۇسىنادى. ياعني ينۆەستور موبيلدٸ قولدانبا ارقىلى اقشانىڭ بٸر بٶلٸگٸنە التىن ساتىپ الۋدى بانككە تاپسىرادى, بانك سول التىندى ٶزٸندە ساقتايدى, ال التىننىڭ قۇنى ينۆەستوردىڭ شوتىندا كٶرسەتٸلٸپ وتىرادى. سوندا ينۆەستوردىڭ التىن قۇيمانى ساقتاپ, قورعاۋ جايلى باسى اۋىرمايدى, الايدا مەتالل شوتتارىنداعى التىننىڭ باعاسىن سول بانكتٸڭ ٶزٸ بەلگٸلەيدٸ, سول سەبەپتەن كەيدە ونىڭ باعامى تيٸمسٸز بولۋى مٷمكٸن. جالپى ينۆەستورعا تەك قۇيمانى ساتىپ الماي, مٷمكٸندٸك بولسا, اقشانىڭ بٸر بٶلٸگٸنە قۇيما ساتىپ الىپ, بٸر بٶلٸگٸنە مەتالل شوتىن اشىپ قويۋعا بولادى», – دەيدٸ مۇرات قاستاەۆ.
ەكونوميستٸڭ ايتۋىنشا, التىنعا اقشا سالۋدىڭ ٷشٸنشٸ جولى – ول التىن ٶندٸرەتٸن كومپانييالاردىڭ اكتسييالارىن ساتىپ الۋ, سەبەبٸ التىن باعاسى ٶسكەن سايىن سول كومپانييالاردىڭ اكتسييالارى دا ٶسەدٸ, ال اكتسييانىڭ قۇيمادان بٸر ارتىقشىلىعى – ونىڭ تەك باعاسى عانا ٶسپەي, ديۆيدەند رەتٸندە دە تابىس الىپ وتىرۋعا بولادى. ال التىن ديۆيدەند ەكەلمەيدٸ, ودان تابىس تابۋ ٷشٸن قۇيمانى تەك ساتۋعا عانا بولادى, ال اكتسييالاردى ساتپاي-اق تابىس الىپ وتىرۋعا بولادى.
«التىنعا ينۆەستيتسييا رەتٸندە 2017 جىلعا دەيٸن دە مٷمكٸندٸك بولعان, بٸراق ول كەزدە تەك التىن ەشەكەيلەرٸن عانا ساتىپ الۋعا مٷمكٸندٸك بولاتىن. ال ەشەكەي قانداي التىننان جاسالعان, ساپاسى قانداي, اراسىندا قانداي قوسپاسى بار – ونىڭ بەرٸن ارنايى بٸلٸمٸ مەن قۇرالدارى جوق ادام تەكسەرە المايتىن. ال ۇلتتىق بانك شىعاراتىن قۇيمالارىنىڭ ساپاسىن ۇلتتىق بانكتٸڭ ٶزٸ كەپٸل, ول التىن قۇيمالاردىڭ تازالىعى 99,99 پايىز, ياعني ودان تازا التىننىڭ بولۋى مٷمكٸن ەمەس. جەنە قۇيمالاردىڭ سالماعى ستاندارتتالعان, ولاردى ەركٸن ساتۋعا جەنە ساتىپ الۋعا بولادى, جەنە التىن قۇيمالارىن ساقتاۋ ىڭعايلى, سەبەبٸ ولاردىڭ پٸشٸنٸ تٶرتبۇرىش, قالىڭدىعى جٸڭٸشكە جەنە كٸشكەنتاي عانا جەرگە كٶپ التىن قۇيمالارىن تىعىپ ساقتاۋعا ىڭعايلى, ولار كٶپ ورىن المايدى.
التىن قۇيمالارىنا دەپوزيتتەرگە سيياقتى كەپٸلدٸك بەرۋ مٷمكٸن ەمەس, سەبەبٸ دەپوزيتتەردەگٸ اقشا بانكتەردە ساقتالادى جەنە بانكتەر وعان جاۋاپ بەرەدٸ, ال التىندى ينۆەستور ٶز قولىندا ۇستاپ, وعان ٶزٸ جاۋاپتى بولادى», – دەيدٸ ەكونوميست.
مۇرات قاستاەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتەن بەرٸلگەن كەپٸلدٸك – ول التىن قۇيماسىنىڭ ساپاسى, تازالىعى, سالماعىنىڭ دۇرىستىعى جەنە ونى جەڭٸل ساتىپ الۋ مەن ساتۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ودان ارتىق مەملەكەت ەشقانداي كەپٸلدٸك بەرە المايدى.
«ەگەر ينۆەستوردىڭ التىنى كٶپ بولسا, ونى كەز كەلگەن بانكتە سەيف ۇياشىعىن جالعا الىپ, سونىڭ ٸشٸندە ساقتاۋ, سوندا وعان بانك جاۋاپتى بولادى, ال ينۆەستور ٶزٸ تاڭداي الادى – التىن قۇيمالارىن ٷيدە سەيف سالىپ, سوندا ساقتاعان قاۋٸپسٸز بە, ەلدە بانك ٸشٸندە قاۋٸپسٸز بە. كٶپ جاعدايدا بانك سەيفتەرٸ ەلدەقايدا جاقسى قورعالعان, ولاردى ارنايى قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸ, سيگناليزاتسييا, توناۋعا, سىندىرۋعا, ٶرتكە قارسى تۇراتىن ارنايى قورعانىس جٷيەلەرٸ بار, تەك ول ٷشٸن تٶلەۋ كەرەك. بٸراق ينۆەستور التىن ساتىپ السا, ونى قالاي ساقتاۋى – تەك ٶزٸنٸڭ عانا جاۋاپكەرشٸلٸگٸ», – دەيدٸ ەكونوميست مۇرات قاستاەۆ.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
