اشارشىلىق. بۇل قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەشقاشان ۇمىتىلمايتىن قاسٸرەت. ەلدٸ, جەردٸ يەلەنۋ ماقساتىندا قولدان جاسالعان اشارشىلىقتان رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, 2 ميلليون 200 مىڭ ادام اشتان قىرىلدى. الايدا, كەيبٸر دەرەكتەردە اشارشىلىق قۇرباندارى شىن مەنٸندە بۇدان ەلدەقايدا كٶپ دەگەندٸ ايتادى. اشتىق پەن قۋعىن-سٷرگٸننەن قازاق دالاسى قاڭىراپ قالدى, ميلليوننان استام قازاق جان ساۋعالاپ شەت ەلگە قاشۋعا مەجبٷر بولدى. بۇل قازاق ۇلتىنىڭ دەموگرافييالىق احۋالى مەن دامۋ قارقىنىن جٷز جىلعا ارتقا لاقتىرعان زۇلمات بولدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن پارلامەنت سەناتىنىڭ وتىرىسىندا سەناتور مۇرات باقتييارۇلى دەپۋتاتتىق ساۋالىن جارييا ەتٸپ, وندا ٷكٸمەت دەڭگەيٸندە قۋعىن-سٷرگٸندەردٸڭ قاسٸرەتٸنە جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىنا رەسمي قۇقىقتىق, ساياسي باعا بەرٸلەتٸن ارنايى شەشٸم شىعارىلۋى كەرەكتٸگٸ, اشارشىلىقتىڭ قۇربانى بولعان وتانداستارىمىزدىڭ بٸرتۇتاس مەملەكەتتٸك رەەسترٸن جاساۋ جەنە اشارشىلىق مەسەلەسٸنە قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى تالاپ قويدى.
سەناتور م.باقتييارۇلىنىڭ ٷكٸمەت باسشىسى ب.ساعىنتاەۆتىڭ اتىنا جولدانعان دەپۋتاتتىق ساۋالىنىڭ تولىق مەتٸنٸ تٶمەندەگٸدەي:
ٶتكەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى اشتىق ادامزات بالاسىنىڭ تاريحىنداعى جان تٷرشٸكتٸرەلٸك ەڭ زۇلماتتى دا اۋىر قاسٸرەت بولىپ تاريحتا قالدى. كەڭەستٸك جٷيە كەزٸندەگٸ بۇل نەۋبەتتەن ەڭ اۋىر زارداپ شەككەن قازاقستان بولاتىن. سول كەزدەگٸ ەكٸمشٸلدٸك – ەمٸرشٸلدٸك جٷيە قازاق حالقىنىڭ ەجەلگٸ دەستٷرٸن, شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋدٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرمەي, كٶشپەندٸ حالقىمىزدى ەرٸكسٸز وتىرىقشىلدىققا مەجبٷرلەدٸ. الدارىنداعى مالدارىن تارتىپ الدى. نەگٸزگٸ كٷن كٶرٸسٸ مال بولعان حالقىمىز اشتىققا ۇرىندى, شاماسى بارلار جان ساۋعالاپ شەكارا اسىپ كەتتٸ. قازاق حالقى دەموگرافييالىق جاعىنان توقىراۋعا تٷستٸ. سٶيتٸپ, تۇتاستاي بٸر ۇلتقا قاساقانا زۇلمات جاسادى.
كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ وسى بٸر ەڭ اۋىر قىلمىسى ۇزاق جىلدار بويى اسا قۇپييا بولىپ, ايتىلمادى دا, جازىلمادى دا. تەك ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن عانا بارىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پەرمەنٸمەن اشارشىلىق جەنە ونىڭ زارداپتارى جان-جاقتى زەرتتەلٸپ, بۇل نەۋبەتتٸڭ قاسٸرەتٸن بٷگٸنگٸ ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تەرەڭ بٸلۋٸنە, ۇلتىمىزدىڭ وسى بٸر زوبالاڭ كەزەڭدٸ جەنە ونىڭ قۇرباندارىن ٷنەمٸ ەستە ۇستاپ وتىرۋعا مٷمكٸنشٸلٸك جاسالدى.
قازٸرگٸ قولداعى ارحيۆ قورلارىندا ساقتالعان ساناق ماتەريالدارى, مەملەكەت قايراتكەرلەرٸ مەن قازاقتىڭ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ ي.ستالينگە, ل.ميرزويانعا جازعان سول كەزدەگٸ حاتتارى جەنە وسى تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەگەن وتاندىق جەنە شەتەلدٸك تاريحشى عالىمداردىڭ, اتاپ ايتقاندا م.قوزىباەۆ, ب.تٶلەپباەۆ, م.تەتٸموۆ, ۆ.وسيپوۆ, ت.وماربەكوۆ, م.قويگەلديەۆ ك.الداجۋمانوۆ, ج.ەبٸلعوجين, ع.ساپارعاليەۆ, ب.قويشىباەۆ, ر.كونكۆەست, ر.دەۆيس, يۋ.پولياكوۆ, ي.كيسەلوۆ, ۆ.ميحايلوۆ جەنە ت.ب. پٸكٸرلەرٸنە سٷيەنسەك, 1930 جىلى 1 ماۋسىمعا دەيٸنگٸ ەسەپ بويىنشا قازاقستاننىڭ اۋىلدىق جەرلەرٸندە 5 ميلليون 873 مىڭ حالىق, سونىڭ ٸشٸندە 4,5 ميلليون قازاقتار تۇرعان ەكەن. ال 1932 جىلى ل. ميرزويانعا جازىلعان «التاۋدىڭ حاتىنىڭ» يەلەرٸ ع.يسقاقوۆ, ي.كابوللوۆ, ج.ارىستانوۆ, ۆ.ايباسوۆ, ع.توعجانوۆ, و.جاندوسوۆ قازاقستاننىڭ كازسوۆناركومىنىڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنە وتىرىپ, اۋىلدىق جەرلەردەگٸ 4 ميلليون 800 مىڭ حالىقتىڭ 2 ميلليون 250 مىڭ عانا قالعانىن اتاپ كٶرسەتەدٸ.
سول كەزدەگٸ قازاقستاننىڭ حالىق شارۋاشىلىعى ەسەپتەۋ باسقارماسىنىڭ ورىنباسارى ن.مانكەۆيچ 1935 جىلى 23 قىرقٷيەكتە ل.ميرزويانعا جازعان ٶتە قۇپييا حاتىندا دا وسى دەرەكتەردٸ كەلتٸرەدٸ. وسى قۇپييا حاتتا 1930-1933 جىلدارداعى اشتىقتان قىرىلعانى بار, اۋرۋدان قايتىس بولعانى بار جەنە دە ٷدەرە بوسىپ كەتۋلەرٸنٸڭ سالدارىنان اۋىل حالقىنىڭ 3 ميلليون 559 مىڭ ادامعا كەمٸپ كەتكەنٸن باياندايدى. 1933 جىلى 9 ناۋرىزدا ستالينگە جازعان حاتىندا تۇرار رىسقۇلوۆ بٸر عانا بالقاش اۋدانىن مەكەندەگەن 60 مىڭ ادامنىڭ 36 مىڭى اشتىقتان قايتىس بولعانىن, 12 مىڭ ادام باس ساۋعالاپ بوسىپ كەتكەنٸن اشىق ايتىپ, اشىنا جازعان بولاتىن. ارحيۆ جەنە جاناما ساناق دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, ٷش جىلعا سوزىلعان اشارشىلىقتىڭ كەسٸرٸنەن حالقىمىزدىڭ 2 ميلليون 200 مىڭى اشتىقتان جەنە سونىڭ زاردابىنان بولعان تٷرلٸ جۇقپالى اۋرۋلاردان قىرىلىپ قالسا, 800 مىڭعا جۋىعى جان ساۋعالاپ, ەلدەن تىسقارى ايماقتارعا بوسىپ كەتتٸ.
دەمەك, ٷش جىل ٸشٸندە اتا قونىسىندا تۇرىپ جاتقان قازاق حالقى تەڭ جارتىسىنان ايىرىلدى. مۇنداي اۋىر قاسٸرەتتٸ بٸردە-بٸر حالىق باسىنان ٶتكەرمەگەن ەكەن. ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك, مۇنداي اشارشىلىق قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان باسقا ۇلتتارعا دا قاسٸرەت ەكەلدٸ. مىسالى قازاقستاندىق ۇيعىرلاردىڭ 13-%, ۋكرايندىقتاردىڭ, نەمٸستەردٸڭ 11-%, تاتارلاردىڭ 10-%, ٶزبەكتەردٸڭ 8-%, ورىستاردىڭ 6-% اشارشىلىققا ۇشىرادى.
قازٸر دەموگراف ماماندار قولدان جاسالعان وسى اشارشىلىق بولماسا, وسى كٷندەرٸ بٸزدٸڭ حالقىمىز 45 ميلليونعا جەتۋٸ مٷمكٸن ەكەندٸگٸن دەلەلدەپ, ايتىپ جٷر. سونىمەن بٸرگە, بۇل زۇلمات قازاق ۇلتىنىڭ ٶسٸمٸن كەم دەگەندە 100 جىلعا كەيٸن شەگەرٸپ تاستاعان دا كٶرٸنەدٸ.
1928 جىلى قازاقستاندا 40 ميلليونعا جۋىق مال بولسا, 1933 جىلدىڭ اقپان ايىندا 4 ميلليون عانا مال قالعان ەكەن.
جىلدار ٶتٸپ, ۇرپاقتار دا الماسىپ جاتىر. تاريحتىڭ بٷگٸنگٸ تالابىنا ساي بولسىن دەسەك, وسى بٸر اشارشىلىقتىڭ زالالى مەن زاردابىن ەلٸ دە بولسا ناقتىلاي تٷسۋ قاجەت. بۇل ورايدا 1992 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ تٶرالقاسى جانىنان قۇرىلعان كوميسسييا حالقىمىزدىڭ اشارشىلىققا ۇرىندىرعان ٶتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدار ارالىعىندا قابىلدانعان قاۋلىلار مەن قارارلاردى زەرتتەۋ جٶنٸندە اۋقىمدى جۇمىستار اتقاردى. دەگەنمەن, ەلٸ دە بولسا قازاقستان تاريحىنداعى وسى بٸر نەۋبەتتٸ كەزەڭدٸ ەستە قالدىرۋ ٷشٸن ٷكٸمەت الداعى ۋاقىتتا مىنا مەسەلەلەرگە نازار اۋدارسا:
بٸرٸنشٸ,ٷكٸمەت دەڭگەيٸندە وتاندىق جەنە حالىقارالىق مول تەجٸريبەسٸ بار ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ تاريحي قۇجاتتار مەن فاكتٸلەردٸڭ, اشتىقتى كٶزبەن كٶرگەن ادامداردىڭ ەستەلٸكتەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە اشارشىلىقتىڭ قۇربانى بولعان وتانداستارىمىزدىڭ بٸرتۇتاس مەملەكەتتٸك رەەسترٸن جاساۋ ٷشٸن اشارشىلىق مەسەلەسٸنە قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ كەرەك.
ەكٸنشٸ,ٷكٸمەت دەڭگەيٸندە قۋعىن-سٷرگٸندەردٸڭ قاسٸرەتٸنە جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىنا رەسمي قۇقىقتىق, ساياسي باعا بەرٸلەتٸن ارنايى شەشٸم شىعارىلۋى كەرەك. بٸز مۇنى توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ قولدان ۇيىمداستىرعان اشتىقتىڭ ميلليونداعان قۇرباندارى بولعان جازىقسىز جانداردىڭ رۋحى الدىنداعى ٶزٸمٸزدٸڭ ازاماتتىق پارىزىمىز دەپ تٷسٸنەمٸز.
ٷشٸنشٸ, زۇلمات اشارشىلىقتىڭ قايعى-قاسٸرەتٸ مەن سالدارى ەلٸ دە بولسا كەڭٸنەن ايتىلىپ, بارلىق اقپارات قۇرالدارى مەن ارنايى كينوفيلمدەر ارقىلى جاس ۇرپاققا تەرەڭ جەتكٸزۋ بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز دەپ بٸلەمٸن.
اشارشىلىق تاريحى مەن ونىڭ زاردابىن ٶزگە بٸر حالىقتان كەك الۋ ٷشٸن ساياسي ويىن قۇرالدارىنا اينالدىرۋعا بولمايدى. بۇل قاسٸرەتتٸڭ ساياسي سيپاتىنان ەلەۋمەتتٸك-رۋحاني سالدارى اناعۇرلىم جوعارى تۇرعاندىعىن ٷنەمٸ ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. بٸزدٸڭ ٶتكەن تاريحىمىزدا قاسٸرەتتٸ كەزەڭدەر مەن قايشىلىقتاردىڭ بولعاندىعىن شىنايى تاريحي دەلەلدٸ دەرەكتەرمەن, تەرەڭ ساراپتالعان زەرتتەۋلەرمەن ايتىپ, جەتكٸزە بٸلسەك, بۇل بٸزدٸڭ جاستارىمىزدىڭ وتانشىل بولىپ ٶسۋٸنە ٷلكەن ىقپال جاساۋعا نەگٸز بولارى انىق. جەنە دە حالقىمىزدىڭ ٶز تاريحىندا جٷرٸپ ٶتكەن اۋىر دا, كٷردەلٸ ەرٸ زارداپتى جولدارىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ودان دۇرىس قورىتىندى جاساپ, ودان تاعىلىم مەن عيبرات الا بٸلسەك, مۇنىڭ بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ قادىر-قاسيەتٸن تەرەڭ تٷسٸنۋٸمٸزگە دە زور ىقپال ەتەتٸنٸ سٶزسٸز.
قولدان جاسالعان اشارشىلىق تەك جىل سايىن ەسكە الۋمەن عانا شەكتەلەتٸن ناۋقاندىق شارا ەمەس. ول ەل تاريحىنداعى تٷيٸنٸ تارقاتىلماعان قارا داق. اشارشىلىقتى كەي ساياساتشىلار ۇلتقا ارنايى جاسالعان گەنوتسيد رەتٸندە باعا بەرۋدە. قالاي بولعاندا دا قازاق حالقىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىنىڭ ٶمٸرٸن ٷزگەن قاسٸرەتكە لايىقتى ساياسي باعاسى بەرٸلۋگە تيٸس.
ەدٸلبەك قابا
