جۋىردا يراكتان قازاقستاندىق 14 بالا ەلگە قايتارىلدى. تەلەارنانىڭ مەلٸمەتٸنشە, قازاقستانعا جەتكٸزٸلگەن بۇل بالالاردىڭ انالارى تەرروريستٸك ەرەكەتٸ ٷشٸن يراكتا تٷرمەدە وتىر. سيرييادان قازاقستاندىق ازاماتتاردى ەلگە جەتكٸزۋ بويىنشا كەشەندٸ گۋمانيتارلىق «جۋسان» وپەراتسييالارى بارىسىندا ەلگە جالپى 550-دەن استام قازاقستاندىق جەتكٸزٸلدٸ. ولاردىڭ 390-نان استامى كەمەلەت جاسىنا توماعان بالالار. ەلگە ورالعان قانداستارىمىزدىڭ قازٸرگٸ جاعدايى قانداي, ولاردىڭ ەلەۋمەتتەنۋٸنە كٸمدەر جاۋاپتى دەگەن سۇراق تٶڭٸرەگٸندە تەرروريزم جەنە ەكسترەميزم مەسەلەلەرٸنٸڭ ساراپشىسى – مەيرام يمانبايۇلىمەن بولعان سۇقباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
— «جۋسان» وپەراتسيياسىمەن ەلگە كەلگەن ازاماتتارىمىزدىڭ قازٸرگٸ جاعدايلارى قالاي, ولار دۇرىس جولعا تٷسٸپ جاتىر ما?
— بٸزدٸڭ باستى ماقساتىمىز دا سيرييادان قايتارىلعان ازاماتتارىمىزدى وڭالتىپ, قوعامعا بەيٸمدەۋ جەنە ەلٸمٸزدٸڭ مۇسىلماندارى ۇستاناتىن دەستٷرلٸ جولعا قايتارۋ بولىپ تابىلادى. «جۋسان» وپەراتسييالارىمەن ەلگە جەتكٸزٸلگەندەر ەڭ الدىمەن اقتاۋ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ارنايى وڭالتۋ ورتالىعىنا ورنالاستىرىلدى. ولارمەن قاجەتتٸ جۇمىستاردى جٷرگٸزۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸنەن تەرٸس اعىمدارمەن جۇمىس جٷرٸزٸپ جٷرگەن ەڭ تەجٸربيەلٸ پسيحولوگتار, تەولوگتار, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار تارتىلدى. قازٸرگٸ تاڭدا بارلىق كەلگەن ازاماتتارعا مەديتسينالىق, پسيحولوگييالىق, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتٸلۋدە. سونىمەن بٸرگە, بٸزدٸڭ ازاماتتارى وڭالتۋ باعىتىندا ٷلكەن جۇمىستار كٷتٸپ تۇرعانىن اتاپ ٶتۋ كەرەكبٷگٸنگٸ تاڭدا مينيسترلٸك ەكٸمدٸكپەن بٸرلەسە وتىرىپ, زارداپ شەككەندەرمەن جۇمىس ٸستەۋ ٷشٸن ٷزدٸك تەولوگتار مەن پسيحولوگتاردى ٸسكە جۇمىلدىرعان. «بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز - قىسقا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ورالعان ازاماتتاردى تىنىش, ەرٸ, بەيبٸت ٶمٸرگە بەيٸمدەۋ. تٷسٸندٸرۋ جەنە وڭالتۋ جۇمىستارى بەلگٸلٸ بٸر جەمٸستٸ نەتيجەلەر بار. مەسەلەن ول جاقتان كەلگەن ەيەلدەردٸڭ بٸرٸ العاشقى كٷندەرٸ فوتوعا تٷسۋدەن ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتىپ, قۇجاتتاۋدان ٶتۋگە كەلٸسپەگەن ەدٸ. بٸراق ماماندار ونىڭ تٸلٸن تاۋىپ, قازٸرگٸ تاڭدا ول ەيەل تولىققاندى وڭالتۋ كۋرسىنان ٶتۋدە.
— سيرييادان ورالعاندار ازاماتتىقتان ايىرىلا ما?
— ەرينە كەيبٸرەۋلەرٸ سيريياداعى قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسقان بولۋى مٷمكٸن, ونى دا جوققا شىعارا المايمىز. سونىمەن قاتار, سيرييادا ەشقانداي قاقتىعىستارعا قاتىسپاسا دا باسقالاي زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا قاتىستىلىعى زەرتتەلەتٸن بولادى. بٷگٸننٸڭ ٶزٸندە «تەرروريزمدٸ ناسيحاتتاۋ», «تەرروريستٸك توپتىڭ ەرەكەتٸنە قاتىسۋ», «دٸني الاۋىزدىق تۋدىرۋ» باپتارى بويىنشا ايىپتار تاعىلعاندار انىقتالىپ جاتىر. ازاماتتىقتان ايىرۋ مەسەلەسٸنە كەلەر بولساق بۇل ەلٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسيياسى شەڭبەرٸندە قارالاتىن بولادى.
قازاقستان رەسپۋبيكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىنىڭ 10-بابىنىڭ 2-تارماعىندا «رەسپۋبليكانىڭ ازاماتىن ازاماتتىعىنان, ٶزٸنٸڭ ازاماتتىعىن ٶزگەرتۋ قۇقىعىنان ايىرۋعا, سونداي-اق, ونى قازاقستاننان تىس جەرلەرگە الاستاتۋعا بولمايدى. ازاماتتىقتان ايىرۋعا تەرروريستٸك قىلمىستار جاساعانى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبيكاسىنىڭ ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار مٷددەلەرٸنە ٶزگە دە اۋىر زييان كەلتٸرگەنٸ ٷشٸن سوتتىڭ شەشٸمٸمەن جول بەرٸلەدٸ» دەپ كٶرسەتٸلگەن. ياعني ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتىن ازاماتتىعىنان ايىرۋ سوتتىڭ شەشٸمٸمەن عانا جٷزەگە اسىرىلادى.
بەلگٸلٸ بولعانداي, 2017 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باسقا ەلدەردەگٸ قاقتىعىس ايماقتارىنا بارىپ تەرروريستٸك ەرەكەتتەرگە قاتىسقانداردى ازاماتتىقتان ايىرۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. ەگەر, سيرييادان ورالعانداردىڭ ٸشٸندە تەررورلىق ەرەكەتتەرگە قاتىسقان ادامدار انىقتالعان جاعدايدا ولاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىنان ايىرۋ سوت شەشٸمٸ بويىنشا ٸسكە اسىرىلۋى مٷمكٸن.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا ەنگٸزٸلگەن ازاماتتىقتان ايىرۋ مەسەلەسٸ قاقتىعىس ايماقتارىندا ەلٸ جٷرگەن ادامدارعا قاتىستى قاراستىرىلىپ وتىر.
ال بۇل ٸستە نٷكتەنٸ سوت قوياتىن بولادى. بٸزدە سوعىسقا ارالاسىپ, قازاقستان سوتى ٷكٸمٸمەن جازاسىن ٶتەپ جاتقاندار دا, ٶتەپ بولىپ بوستاندىققا شىققان ازاماتتار دا بار.
— ەلٸمٸزدە ەكسترەميزم, تەرروريزمگە قارسى كٷرەس بەلسەندٸ جٷرٸپ جاتىر, بٸراق, ەلٸ دە جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتٸپ جاتقان جاستارىمىز بار. ولاردىڭ دٸني اعىمدارعا تەز ەرٸپ كەتۋٸنٸڭ سەبەبٸ نەدە دەپ ويلايسىز?
— قوعامنىڭ ەڭ كٶپ جەنە بەلسەندٸ توبى رەتٸندە جاستاردىڭ قانداي مەسەلەگە بولسا دا قىزىعۋشىلىقتارى جوعارى بولاتىندىعى سٶزسٸز. دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ باسقا دا مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك ۇيىمدار, دٸني بٸرلەستٸكتەرمەن, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارمەن بٸرلەسە وتىرىپ جاستار اراسىندا دەستٷرلٸ ۇلتتىق جەنە تاريحي قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ, زايىرلىلىق قاعيداتتارىن ٸلگەرٸلەتۋ, دٸني اعىمداردىڭ قاۋپٸن تٷسٸندٸرۋ جەنە ولاردىڭ بويىندا تەرٸس دٸني يدەولوگييالارعا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ باعىتىندا كەشەندٸ تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە.
جاستارمەن جٷرگٸزٸلەتٸن جۇمىستار جالپى ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىمەن, ارناۋلى ورتا جەنە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸمەن جەنە ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ ەڭبەك ۇجىمدارىنداعى جۇمىسشى جاستارمەن, ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتۋشى جەنە جۇمىسسىز جاستارمەن اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جەنە الدىن الۋ باعىتىندا ٸسكە اسىرىلۋدا. ەسٸرەسە جاستاردىڭ كٶپ شوعىرلاناتىن ورىندارىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە باسا كٶڭٸل اۋدارىلىپ, وسى ماقساتتا ستۋدەنتتٸك جاتاقحانالاردا جٷيەلٸ تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى جٷزەگە اسىرىلۋدا.
اتاپ ايتىپ كەتەر بولسام, 2015 جىلى بارلىق ٶڭٸرلەردە جاستارمەن 9 مىڭنان استام تٸكەلەي ٸس-شارالار ٶتكٸزٸلٸپ, ونىمەن 760 مىڭنان استام جاستار قامتىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ ٸ توقسانىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىمەن 2 مىڭعا جۋىق ەرتٷرلٸ فورماتتاعى تٸكەلەي ٸس-شارالار ٶتكٸزٸلٸپ, ونىمەن 169 مىڭنان استام جاستار قامتىلدى.
2014-2015 وقۋ جىلى كوميتەت بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸمەن بٸرلەسە وتىرىپ, دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ الدىن الۋ بويىنشا بەكٸتٸلگەن ٸس-شارالار جوسپارىنا سەيكەس ستۋدەنت جەنە وقۋشى جاستارمەن رەسپۋبليكا اۋماعىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. بۇل باعىتتاعى جۇمىس اعىمداعى جىلى دا جالعاسىن تابۋدا.
دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ قازٸرگٸ كٷندە قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸلٸگٸمەن, ەلٸمٸزدٸڭ جاستارىنىڭ ايتارلىقتاي كەڭ توبىن بٸرٸكتٸرٸپ وتىرعان «جاس وتان» جاستار قاناتىمەن جەنە قازاقستان جاستارى كونگرەسٸمەن بٸرلەسە وتىرىپ «جاستار اراسىندا دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ الدىن الۋ بويىنشا 2016 جىلعا ارنالعان ٸس-شارالار جوسپارىنا» سەيكەس تٷسٸندٸرۋ جەنە الدىن الۋ جۇمىستارىن ٸسكە اسىرۋدا.
دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ جاستارمەن جۇمىس جٷرگٸزۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ 2015 جىلى «نۇر وتان» پارتيياسى جانىنداعى «جاس وتان» جاستار قاناتىمەن جەنە قازاقستان جاستارى كونگرەسٸمەن ارادا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمداردى بەكٸتٸپ, قازٸرگٸ كٷندە بٸرلەسٸپ جۇمىستار جٷرگٸزۋدەمٸز.
سۇقباتتاسقان
اسحات احمەدييارۇلى
