ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترٸ ب. ساپارباەۆتىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن قر ٷكٸمەتٸنٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا سٶيلەگەن سٶزٸ
***
قۇرمەتتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى!
قۇرمەتتٸ ەرٸپتەستەر!
بٸرٸنشٸدەن ەلباسىنا, سٸزگە قاسىم-جومارت كەمەلۇلى بيىلعى ەلەۋمەتتٸك سالاداعى حالىقتىڭ ەل-احۋالىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان شەشٸمدەرٸڭٸز ٷشٸن بٷكٸل قازاقستاندىقتاردىڭ اتىنان العىس بٸلدٸرەمٸز!
2019 جىلى ەلەۋمەتتٸك قامتاماسىز ەتۋ مەن قولداۋعا 3,4 ترلن تەڭگە بٶلٸندٸ, بۇل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸڭ 27%-ىن قۇرايدى. جالپى, ەلٸمٸزدە ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەردٸڭ 39 تٷرٸ كٶرسەتٸلەدٸ.
بيىلعى جىلى جۇمىسكەرلەردٸڭ جالاقىسى ەكٸ رەت ٶستٸ. ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىنىڭ مٶلشەرٸن 1,5 ەسە ارتتىرۋ 1,3 ملن ادامنىڭ تابىسىن ۇلعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. 203 مىڭنان اسا جۇمىس بەرۋشٸلەر تٶمەن جالاقى الاتىن 1,1 ملن جۇمىسكەردٸڭ جالاقىسىن كٶتەردٸ. ماۋسىم ايىنان باستاپ 1,1 ميلليوننان استام ازاماتتىق قىزمەتشٸلەردٸڭ جالاقىسى 30%-عا كٶبەيدٸ. ا.ج. 6 ايدا 5 ملن 200 مىڭ قازاقستاندىق ەلەۋمەتتٸك كٶمەك الدى.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلٸمٸزدە 2,1 ميلليوننان استام زەينەتكەر بار. بىلتىرعى جىلدىڭ جارتىسىنان باستاپ بازالىق زەينەتاقى تٶلەمدەرٸ تٸكەلەي ەڭبەك ٶتٸلٸنە بايلانىستى تاعايىندالۋدا. نەتيجەسٸندە بازالىق زەينەتاقى ورتا ەسەپپەن 80%-عا كٶتەرٸلدٸ.
ەلٸمٸز بويىنشا ورتاشا جالاقى 85 692 تەڭگەنٸ قۇرايدى.
وڭ بەتالىستارعا قاراماستان, شەشۋدٸ قاجەت ەتەتٸن پروبلەمالىق مەسەلەلەر بار.
بٸرٸنشٸدەن, 6 ملن-عا جۋىق ازامات نەمەسە جۇمىسپەن قامتىلعان تۇرعىنداردىڭ 70%-ى قاتىساتىن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جٷيەسٸمەن جۇمىسپەن قامتىلعان تۇرعىنداردىڭ تولىق قامتىلماۋى. قازٸر 6 ميلليوعا جۋىق ازامات نەمەسە جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 70%-ى عانا زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارىپ جاتىر. بۇل جارنالار رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭبەكاقى قورىنىڭ 45%-ىنان تٶلەنەدٸ.
بۇل رەسمي ەمەس ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ جەنە ەكونوميكادا كٶلەڭكەلٸ سەكتوردىڭ بولۋىن كٶرسەتەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, جۇمىسكەردەردٸڭ رەسمي تابىستارىنىڭ تٶمەن دەڭگەيٸ.
قاتىسۋشىلاردىڭ 85%-عا جۋىعى جارنالاردى 85 000 تەڭگەگە دەيٸنگٸ تابىستان اۋدارادى.
ٷشٸنشٸدەن, زەينەتاقى جٷيەسٸنە دەگەن سەنٸم تٶمەن دەڭگەيدە بولىپ وتىر. ۇلتتىق بانكتٸڭ ٷكٸمەتپەن بٸرلەسٸپ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جٷيەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ بويىنشا تيٸستٸ شارالار قابىلداۋىن ۇسىنامىز.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندا 685 مىڭ مٷگەدەك ادام تۇرىپ جاتىر. شٸلدە ايىنان باستاپ اقتٶبە وبلىسىنىڭ ەكٸمدٸگٸمەن بٸرلەسٸپ ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەر پورتالى بويىنشا پيلوتتى باستادىق. پورتال ارقىلى ازامات ٶز قاجەتتٸلٸگٸنە ساي كەلەتٸن ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەرگە تاپسىرىس بەرە الادى. سونداي-اق, تامىزدان باستاپ ولار وڭالتۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىن الاتىن بولادى.
بيىل مٷگەدەك ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جەنە تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ جٶنٸندەگٸ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ ۇلتتىق جوسپار بەكٸتٸلدٸ.
دەگەنمەن, مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىلا ٸستەيتٸن بٸرقاتار مەسەلەلەرٸ بار. ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىم وبەكتٸلەرٸنە قولجەتٸمدٸلٸك ەلٸ دە ٶز دەڭگەيٸندە قامتاماسىز ەتٸلمەي وتىر. تٸپتٸ, قايتا پايدالانۋعا بەرٸلگەن نىسانداردىڭ ٶزٸ كٶبٸنە قولجەتٸمدٸلٸك تالاپتارىنا ساي كەلمەيدٸ. بۇل جۇمىستى جوبالاۋ, قۇرىلىس جٷرگٸزۋ كەزٸندە نەمەسە قوعامدىق كٶلٸكتەردٸ پايدالانۋعا بەرمەي تۇرىپ جاساۋ قاجەت.
از قامتىلعان ازاماتتاردى قولداۋ ٷشٸن اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتٸلۋدە. بٷگٸنگٸ كٷنٸ بۇل كٶمەكتٸ 291 مىڭ وتباسى نەمەسە 1,4 ملن. استام ادام الىپ وتىر.
ەڭبەككە جارامدى 413 مىڭ الۋشىنىڭ 86 مىڭى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا قاتىسا السا دا, تەك 60 مىڭى (71%) عانا جۇمىسپەن قامتىلعان.
قاسىم-جومارت كەمەلۇلى, سٸزدٸڭ تاپسىرماڭىزعا سەيكەس, از قامتىلعان ازاماتتاردى قولداۋ ٷشٸن قوسىمشا 70,1 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ.
ەربٸر قازاقستاندىق وتباسىنىڭ قاجەتتٸلٸك دەڭگەيٸن انىقتاۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارمەن بٸرلەسٸپ وتباسىلاردىڭ ەلەۋمەتتٸك كارتالارى ەزٸرلەندٸ.
اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ – مۇقتاجدىق جاعدايىنان شىعۋ. بٸراق, بٷگٸن كٶبٸنە اقشالاي كٶمەك قانا كٶرسەتٸلٸپ جاتىر. ەكٸمدٸكتەر قاراجات الىپ, اەك تٶلەيدٸ, بٸراق وقىتۋ جەنە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ سيياقتى قوسىمشا شارالار تيٸستٸ دەڭگەيدە جٷرگٸزٸلمەي جاتىر.
ٶڭٸرلەردە تٶلەم تٶلەۋمەن قاتار, ادامداردى جۇمىسپەن, جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىمەن قامتاماسىز ەتٸپ, مەملەكەتتٸك باعدارلاما مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانۋعا باسا كٶڭٸل اۋدارۋ قاجەت. تەك وسى جاعدايدا عانا ادام مۇقتاجدىقتان قۇتىلىپ, ٶزٸنٸڭ ەلەۋەتٸن ٸسكە اسىرا الادى.
ٶڭٸرلەردٸ ارالاۋ بارىسىندا اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ ارتىق تٶلەۋ, ۋچاسكەلٸك كوميسسييالاردىڭ فورمالدى جۇمىس اتقارۋى, شىنايى تابىستىڭ تٶمەندەتٸلۋٸ سيياقتى فاكتٸلەر انىقتالدى. مەسەلەن, مينيسترلٸكتٸڭ مونيتورينگ جٷرگٸزەتٸن توپتارىنىڭ ارالاۋ جۇمىستارى كەزٸندە ەل-اۋقاتىنىڭ دەڭگەيٸ جوعارى ادامداردىڭ اەك الۋ فاكتٸلەرٸ انىقتالدى.
جالپى, ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتى مەن ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ٷشٸن ەكٸمدٸكتەر قامتاماسىز ەتۋٸ تيٸس:
- جالاقى بويىنشا بەرەشەكتٸڭ بولماۋىن;
- ەڭبەك قىزمەتٸن زاڭداستىرۋدى;
- جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋدٸ;
- قولايلى جەنە قاۋٸپسٸز ەڭبەك جاعدايلارىن جاساۋدى;
- جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدى.
ا.ج. بٸرٸنشٸ جارتىسىنىڭ ٶزٸندە جەكە كەسٸپكەرلەر اراسىنداعى ەلەۋمەتتٸك تٶلەم الۋشىلاردىڭ 20%-ى زەينەتاقى جارنالارىن ەڭ تٶمەن مٶلشەردە, ال ەلەۋمەتتٸك اۋدارىمداردى ەڭ جوعارى تابىستان تٶلەگەن.
وسىعان بايلانىستى قارجى مينيسترلٸگٸ جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە جوسىقسىز جەكە كەسٸپكەرلەردٸڭ قىزمەتٸن ەسەپكە الۋ جەنە مونيتورينگ جٷرگٸزۋدٸ كٷشەيتۋ بويىنشا تيٸستٸ شارالار قولدانۋى جەنە بار بەرەشەكتٸڭ ٶتەلۋٸن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك دەپ سانايمىز.
تۇرعىنداردىڭ تابىسى مەن ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ماڭىزى زور. «ەڭبەك» باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە 2019 جىلعى بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىمەن 281 مىڭ ادام قامتىلدى, ونىڭ ٸشٸندە 195 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. بٸراق 70%-ى ٷشٸن عانا زەينەتاقى جارنالارى تٷسٸپ وتىر.
جالپى باعدارلاما اياسىندا 1,5 ملن ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. ونى جٷزەگە اسىرۋ قورىتىندىسى بويىنشا 1 ملن جۇمىس ورنى اشىلدى, ونىڭ 800 مىڭى – تۇراقتى. تەڭگەرٸمدٸ ساقتاۋ ماقساتىندا بٸز باعدارلامانى 2025 جىلعا دەيٸن ەزٸرلەدٸك. قانشا قىزمەتكەر كەتەدٸ, قانشاۋى كەلەدٸ? شامامەن 350 مىڭ جۇمىس ورنىن جىل سايىن اشۋىمىز كەرەك. وسىلايشا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸن 4,8 پايىزدان 4,5 پايىزعا تٶمەندەتەمٸز.
2019 جىلى ەلباسىنىڭ «ەلەۋمەتتٸك قامقورلىق» شارالارىن ٸسكە اسىرۋ شەڭبەرٸندە 15 مىڭ كٶپ بالالى وتباسىنا, مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامدارعا, جاستارعا جاڭا بيزنەس-يدەيالارعا مەملەكەتتٸك گرانتتار مەن جەڭٸلدٸكتٸ ميكروكرەديتتەر بەرۋدٸ باستادىق. سونىمەن قاتار, سۇرانىسقا يە كەسٸپتەرگە قىسقا مەرزٸمدٸ وقىتۋ مەن ٷيدە ەلەۋمەتتٸك جۇمىس ورىندارىنا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ٸسكە اسۋدا.
ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا جىل باسىنان «نۇرلى ەرتٸس» جوباسى ٸسكە اسىرىلۋدا, ونىڭ شەڭبەرٸندە نۇر-سۇلتان قالاسىنان ەكٸباستۇز قالاسىنا 76 كٶپبالالى وتباسى قونىس اۋداردى, ولار تۇرعىن ٷيمەن, جۇمىسپەن, بالاباقشامەن جەنە باسقا دا ەلەۋمەتتٸك قولداۋ شارالارىمەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ.
جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋدى قولداۋ ٷشٸن «جاس مامان» جەنە «جاس كەسٸپكەر» جاڭا جوبالارى, جاستار پراكتيكاسى جٷرگٸزٸلۋدە.
ٷش جىل ٸشٸندە جاڭعىرتىلعان وقۋ ورنى بازاسىندا 100 سۇرانىسقا يە كەسٸپ بويىنشا 200 مىڭ جاس مامان دايىندالادى.
بۇدان باسقا, سٸزدٸڭ تاپسىرماڭىزعا سەيكەس جۇمىسپەن قامتۋ شارالارى كٷشەيتٸلدٸ.
قوسىمشا قاراجات ەسەبٸنەن 56 مىڭنان استام ادام ميكروكرەديتتەۋ جەنە مەملەكەتتٸك گرانتتار الۋ ارقىلى بيزنەس باستامالارىن دامىتۋعا مٷمكٸندٸك الادى. بٶلٸنگەن قاراجاتتىڭ 70%-ى اۋىلدىق جەرلەردٸ قولداۋعا باعىتتالادى.
وقىتۋمەن قامتىلاتىن ازاماتتاردىڭ سانى ەكٸ ەسەدەي ارتادى. ونىڭ 70%-عا جۋىعى جاستار بولماق.
ەڭبەك رەسۋرستارىنا دەگەن سۇرانىس پەن ۇسىنىستى تەڭەستٸرۋ ٷشٸن بولجاۋدىڭ جاڭا ٷش دەڭگەيلٸ (قىسقا, ورتا, ۇزاق مەرزٸمدٸ نەگٸزدە) جٷيەسٸ جاسالدى.
كادرلار دايارلاۋ پروتسەسٸندە قوعامنىڭ, ٸرٸ كومانييالار مەن كەسٸپورىنداردىڭ كەڭٸنەن قاتىسۋىن كەلەسٸكەي قامتاماسىز ەتۋ كەرەك:
- دۋالدٸ وقىتۋ جٷيەسٸ بويىنشا كادرلار دايارلاۋ;
- ERG اتلاس كومپانيياسىنىڭ قاتىسۋىمەن جاستاردى كەسٸپتٸك باعدارلاۋ ٷشٸن سۇرانسقا يە كەسٸپتەردٸ ەنگٸزۋ.
بٸزدٸڭ بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەرٸمٸز قىزمەتتەر ۇسىنۋدىڭ وزىق سيپاتىنا يە بولۋى تيٸس, ونىڭ ٸشٸندە ادامدار كٶپ شوعىرلاناتىن جەرەلەردە موبيلدٸ ورتالىقتاردى قۇرۋ ارقىلى دا. بۇل ىقپال ەتەدٸ:
- بٸلٸكتٸلٸگٸ جوق جاستاردى سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا باعىتتاۋعا جەنە دەربەس انىقتاۋعا;
- جۇمىسسىز تۇلعالارعا جەنە نىسانالى اۋديتوريياعا جۇمىسپەن قاتۋ شارالارىن شۇعىل كٶرسەتۋگە (كٶپ بالالىلار, از قامتىلعاندار, زەينەت جاسى الدىنداعى تۇلعالار).
بۇل رەتتە, بارلىق مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى نىسانالى ينديكاتورلاردى كٶرسەتۋمەن جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا باعىتتاۋدىڭ ماڭىزى زور.
اعىمداعى جىلدىڭ ٸ جارتىجىلدىعىنا 3,4 ملرد تەڭگە سوماعا جالاقى بويىنشا قارىز ٶتەلدٸ. شامامەن 25 مىڭ قىزمەتكەردٸڭ قۇقىعى قورعالدى.
ٷكٸمەت ەڭبەك جانجالدارىنىڭ الدىن الۋ جەنە ٶندٸرٸستٸك جاراقاتتانۋ مەن ەڭبەك جاعدايلارى زيياندى جەنە قاۋٸپتٸ جۇمىس ورىندارىن ازايتۋ جٶنٸندەگٸ جول كارتالارىن بەكٸتتٸ.
سونىمەن قاتار جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ جۇمىسكەرلەرگە تەڭ جالاقى مەن ەڭبەك جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مٸندەت پەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ بەكٸتۋدٸ, ەڭبەكتٸ قورعاۋ بويىنشا زاماناۋي جٷيەنٸ ەنگٸزۋدٸ, ەلەكتروندىق ەڭبەك شارتتارىنا ٶتۋدٸ كٶزدەيتٸن زاڭ جوباسى ەزٸرلەندٸ.
قۇرمەتتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى, مينيسترلٸك سٸزدٸڭ تۇرعىنداردىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ بويىنشا بەرگەن تاپسىرمالارىڭىزدى دەر كەزٸندە تولىعىمەن ورىندايدى.
