فوتو: Kisi.kz
6 اقپاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا «ق.ك. توقاەۆتىڭ 3 جىلدىق ساياسي رەفورمالارىنىڭ نەتيجەلەرٸ» اتتى تاقىرىپتا «كيسي GPS: Gylym. Pikir. Sayasat.» ۇلتتىق ساراپتاما الاڭىنىڭ وتىرىسى ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
شارا بارىسىندا تالقىلاۋعا قاتىسۋشىلار – مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن پارلامەنت ٶكٸلدەرٸ, جەتەكشٸ تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ باسشىلارى, تەۋەلسٸز ساراپشىلار مەن قوعام قايراتكەرلەرٸ قازاقستاندا سوڭعى ٷش جىلدا جٷزەگە اسىرىلعان ساياسي رەفورمالاردىڭ نەگٸزگٸ اسپەكتٸلەرٸن, ولاردىڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋدى, قۇقىقتىق جٷيەنٸ جەنە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا ىقپالىن تالقىلادى.
تالقىلاۋداعى العىسٶزٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قسزي ديرەكتورى ەركٸن تۇقىموۆ قازاقستاندا سوڭعى ٷش جىلدا ەلٸمٸزدە عانا ەمەس, بٷكٸل پوستكەڭەستٸك ەلدەردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەموكراتييالىق رەفورمالار جٷزەگە اسىرىلعانىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
«مەملەكەت باسشىسى بٸرنەشە رەت اتاپ ٶتكەندەي, ساياسي جاڭعىرتۋسىز ەلدٸڭ تۇراقتى ٸلگەرٸلەۋٸ مٷمكٸن ەمەس. جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا جان-جاقتى ساياسي رەفورمالاردىڭ جٷزەگە اسۋى ەلەمدٸك قاۋىمداستىققا قازاقستاندى اياعىنا نىق تۇرعان مەملەكەت جەنە بٸزدٸڭ اۋىزبٸرلٸكتٸ بٸرتۇتاس ۇلت ەكەنٸمٸزدٸ بٸلدٸرەتٸن سيگنال. پرەزيدەنت توقاەۆ قازاقستاننىڭ دامۋ, ٸلگەرٸلەۋ جەنە رەفورمالار جولىن تاڭداپ جاتقانىن كٶرسەتتٸ. بۇل ونىڭ تاريحي ميسسيياسى, ەل باسشىسى رەتٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ. رەفورمالاردىڭ تٷپكٸ ماقساتى – ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ, ەلٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸگٸن نىعايتۋ, دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ جەنە جاڭا ساياسي دەستٷرلەردٸ قالىپتاستىرۋ», – دەدٸ ە.تۇقىموۆ.
فوتو: Kisi.kz
قسزي ديرەكتورى, سونداي-اق رەفورمالاردىڭ تٷپكٸ ماقساتى ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ, ەلٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸگٸن نىعايتۋ, دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردى شىڭداۋ جەنە جاڭا ساياسي دەستٷرلەردٸ قالىپتاستىرۋ ەكەنٸن باسا ايتتى.
قر كونستيتۋتسييالىق سوتىنىڭ تٶراعاسى ەلۆيرا ەزٸموۆا ەدٸلەتتٸ قازاقستان تۇجىرىمداماسى اياسىندا زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸ مەدەنيەتٸ جاڭارتىلىپ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جەنە قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋ سالاسىندا كەشەندٸ شارالار جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن – ولاردىڭ ٸشٸندە قالپىنا كەلتٸرٸلگەن كونستيتۋتسييالىق سوت ورتالىق ورىن الاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق سوتى كونستيتۋتسييانىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ماڭىزدى ميسسييانى جٷزەگە اسىرادى. ول ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعايتىن تەجەۋ مەن تەپە-تەڭدٸك جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸنە اينالدى. سوت زاڭدار مەن نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەردٸڭ كونستيتۋتسيياعا سەيكەستٸگٸن تەكسەرٸپ, كونستيتۋتسييالىق داۋلاردى شەشەدٸ, بۇل مەملەكەتٸمٸزدەگٸ زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق تەرتٸپتٸڭ كەپٸلٸ بولىپ تابىلادى.
كونستيتۋتسييالىق سوتتى قۇرۋ ونىڭ ٶز فۋنكتسييالارىن تيٸمدٸ ورىنداۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تەۋەلسٸزدٸك پەن ەدٸلدٸك قاعيداتتارىن ساقتاي وتىرىپ جٷزەگە اسىرىلادى. كونستيتۋتسييالىق سوت قىزمەت ەتۋٸ جىلدارىندا زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸن بەكٸتٸپ, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارعا سەنٸمٸن نىعايتۋعا كٶمەكتەسەتٸن ماڭىزدى نەتيجەلەرمەن كٶرٸندٸ», — دەپ اتاپ ٶتتٸ ەلۆيرا ەزٸموۆا.
قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى ايدوس سارىم ٷكٸمەت بٸرقاتار جاعدايلارعا, اتاپ ايتقاندا قاڭتار وقيعاسىنا بايلانىستى ساياسي رەفورمالار جٷرگٸزۋگە مەجبٷر بولدى دەگەن اڭىزدىڭ جوققا شىعاردى.
«بٸراق دەموكراتييالىق ٷدەرٸستەر تەك جاعىمسىز وقيعالارعا رەاكتسييا عانا ەمەس. شىن مەنٸندە, ساياسي رەفورمالار – بۇل پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ فيلوسوفيياسى», — دەدٸ ا.سارىم.
فوتو: Kisi.kz
قوعامدىق-ساياسي رەفورمالاردىڭ قاجەتتٸلٸگٸ مەن سۇرانىسى تۋرالى ايتا كەلە, مەجٸلٸس دەپۋتاتى 2015-2019 جىلدارى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋدىڭ شەگٸنە جەتكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«ول كەزگە دەيٸن ٶسۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ەلەۋەتٸمٸز بولمادى. حالىق سانى 5 ميلليونعا ٶستٸ, بٸراق بٸزدە وسى 5 ميلليون ازاماتتى بويىنا سٸڭٸرٸپ, ەلەۋمەتتٸك جەڭٸلدٸكتەر جاساي الاتىن ەكونوميكا بولمادى. قالاي بولعاندا دا, بٸز ەلەۋمەتتٸك-ساياسي رەفورمالارعا كەلەر ەدٸك. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتٸڭ» كەيبٸر ينستيتۋتتارى ٸسكە قوسىلدى, ولاردىڭ مٸندەتتەرٸنە ٷكٸمەتتٸ, ونىڭ ورگاندارىن بولاتىن ٶزگەرٸستەرگە دايىنداۋ, تٷزەتۋ كٸردٸ», — دەدٸ ا.سارىم.
مەجٸلٸس دەپۋتاتى ەرمۇرات باپي سوڭعى ٷش جىلداعى دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ وڭ ديناميكاسىن, ونىڭ ٸشٸندە بٸرقاتار ماڭىزدى زاڭنامالىق باستامالاردىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىن اتاپ ٶتتٸ.
«الايدا رەفورمالاردى تەك زاڭ ارقىلى جٷزەگە اسىرۋ مٷمكٸن ەمەس. قوعامدىق ساناعا ٶزگەرٸستەر قاجەت. 30 جىل بويى قوعام توقىراۋ جاعدايىندا بولدى. سوندىقتان ٶزگەرٸستەردٸ جٷزەگە اسىرۋ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جٷرۋٸ كەرەك. قوعامدىق سانادا ەلٸ دە دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارعا بەتبۇرىس بولعان جوق», — دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ ە.باپي.
فوتو: Kisi.kz
بالا قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل دينارا زەكيەۆا ٶز سٶزٸندە زاڭ ٷستەمدٸگٸ قاعيداتىن نىعايتۋ جەنە ەيەلدەر مەن بالالاردى زاڭنامالىق قورعاۋ سيياقتى رەفورمانىڭ ماڭىزدى باعىتىنا توقتالدى. بالالار ومبۋدسمەنٸ ٶز ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتٸنٸڭ نەتيجەلەرٸمەن بٶلٸستٸ.
«بٷگٸندە 2 مىڭ وتباسىن قولداۋ ورتالىعى اشىلدى, تاعى 125 اشىلۋعا دايىندىق ٷستٸندە. پروبلەمالىق وتباسىلاردى باقىلاۋ ماقساتىندا 45 مىڭ رەيد ۇيىمداستىرىلادى. بارلىق وبلىستاردا پسيحولوگييالىق قولداۋ ورتالىقتارى اشىلدى. «جاقىندا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بٶلٸمدەرٸ دە اشىلادى», — دەدٸ د.زەكيەۆا.
فوتو: Kisi.kz
سونداي-اق, يۋنيسەف تە قازاقستاننىڭ بالالاردى قورعاۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىسىن جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
مەجٸلٸس دەپۋتاتى نيكيتا شاتالوۆ پرەزيدەنتتٸڭ ساياسي رەفورمالارى ۇلتتىق مەدەنيەت پەن ۇلتتىق ينستيتۋتتارمەن بايلانىستى ەكەنٸنە نازار اۋداردى. مەملەكەت پەن قوعام بۇرىنعى قوعامدىق-ساياسي فورماتسييادان مۇراعا قالعان ينستيتۋتتار جەنە سوڭعى 30 جىلداعى زاماناۋي ينستيتۋتتارمەن بايلانىستى.
«ينستيتۋت دەگەنٸمٸز نە? بۇل دەپۋتاتتار, سۋديالار, پروكۋرورلار وتىراتىن عيمارات ەمەس. بۇل ٷنەمٸ قايتالاناتىن ەرەجەلەر مەن قاعيدالار. پرەزيدەنتتٸڭ ساياسي رەفورمالارىنىڭ باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – وسى ەرەجەلەر مەن قاعيدالاردى بٸرٸكتٸرٸپ, ولاردى جٷيەلٸ ەتۋ. مىسالى, ەگەر بۇل سايلاۋ بولسا, وندا ولار تۇراقتى. ٶڭٸرلەرگە ٸسساپارلار بارىسىندا سايلانعان ەكٸمدەرگە دەگەن سەنٸمنٸڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ٶز تەجٸريبەمنەن كٶرٸپ جٷرمٸن. ٶيتكەنٸ حالىق ەكٸمگە سەنەدٸ, ال ەكٸم تۇرعىندار ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الادى. بۇل بيلٸك پەن حالىق اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتادى. مۇنىڭ بەرٸ جوعارى ەكونوميكالىق ٶسۋدٸڭ نەگٸزگٸ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە قوعامعا بازالىق سەنٸمدٸ قالىپتاستىرۋ ٷشٸن قاجەت. ەرتٷرلٸ دەڭگەيدە سەنٸم جوعارى بولعان جەردە ترانزاكتسييالىق شىعىندار بولمايدى, مەنشٸك قۇقىعىنىڭ كەپٸلدٸگٸ جەنە قۇقىقتىق جٷيەلەردٸڭ تۇراقتىلىعى بولادى. «قازٸرگٸ تاڭدا بٸز سوعان قاراي جىلجىپ كەلەمٸز», — دەپ تٷيٸندەدٸ مەجٸلٸسمەن.
فوتو: Kisi.kz
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعى مەڭگەرۋشٸسٸنٸڭ ورىنباسارى اناستاسييا ششەگورتسوۆا ٶز سٶزٸندە حالىقتىڭ قولداۋى رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى ەكەنٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
«ازاماتتىق قوعام پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ بەنەفيتسيارىنا عانا ەمەس, سۋبەكتٸسٸنە دە اينالدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندىق قوعام جاڭا ساياسي شىندىقتا – جاڭا ەتيكا, جاڭا ەرەجەلەر, جاڭا ساياسي مەدەنيەت جاعدايىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر, بۇل باسقالارمەن قاتار ونلاين ٶتٸنٸشتەر ينستيتۋتىنىڭ جەنە كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستى», — دەدٸ قحا ٶكٸلٸ.
فوتو: Kisi.kz
سونىمەن قاتار, ا.ششەگورتسوۆا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋداعى رٶلٸنە توقتالدى.
«قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ٶزٸنٸڭ 30 جىلدىق قىزمەتٸندە كونسۋلتاتيۆتٸك-كەڭەسشٸ ورگاننان پارلامەنتتەگٸ ٶكٸلدٸك فۋنكتسيياسى بار كونستيتۋتسييالىق ورگانعا اينالدى. اسسامبلەيانىڭ بارلىق جۇمىسى بٸرلٸك ورناتۋعا باعىتتالعان, ونسىز ەلٸمٸزدٸڭ ٸلگەرٸ دامۋى مٷمكٸن ەمەس. اسسامبلەيا پرەزيدەنتتٸڭ بارلىق باستامالارىنا بەلسەنە ارالاسادى», — دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تالعات قاليەۆ رەفورمالار ەرقاشان جايلىلىق اۋماعىنان شىعۋدى بٸلدٸرەدٸ دەپ مەلٸمدەدٸ.
فوتو: Kisi.kz
«قازاقستان جويقىن داۋىل جاعدايىندا رەفورمالاردى جٷزەگە اسىردى: بٸر جاعىنان قانتار بولدى, ەكٸنشٸ جاعىنان گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنٸسۋٸ بولدى. مۇنىڭ بەرٸ رەفورمالاردى توقتاتىپ, نەعۇرلىم قولايلى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق سەتتٸ كٷتۋگە سەبەپ بولۋى مٷمكٸن ەدٸ. رەفورمالاردىڭ جٷزەگە اسىرۋ پەرسپەكتيۆالارىنان گٶرٸ تەۋەكەلدەرٸ كٶپ بولدى. «ولاردى وسىنداي جاعدايدا ٶتكٸزۋ باتىل شەشٸم بولدى», — دەپ بٶلٸستٸ بەلگٸلٸ ساياساتتانۋشى.
سونىمەن قاتار, رەفورما بۇل نىساننىڭ ٶزگەرۋٸ ەكەنٸن, ال جاڭارتىلعان ينستيتۋتتاردىڭ مازمۇنى مەن تولىقتىرىلۋى ازاماتتىق سەكتور مەن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ بٸرلەسكەن جۇمىسىنا بايلانىستى بولاتىنىنا توقتالدى.
«سوڭعى ٷش جىلدا بٸز بۇل رەفورمالاردىڭ نەتيجەلەرٸن, ولاردىڭ كٷردەلٸلٸگٸ مەن اۋقىمدىلىعىن كٶردٸك. بۇعان دەيٸن ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸندە ساراپشىلار تالقىلاپ, سول كەزدە ٸسكە اسپايتىنداي بولىپ كٶرٸنگەن كٶپتەگەن باستامالار قازٸر شىندىققا اينالدى», — دەپ تٷيٸندەدٸ سٶزٸن ت.قاليەۆ.
Astana Open Dialogue اناليتيكالىق پلاتفورماسىنىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى, مەجٸلٸس جانىنداعى قوعامدىق پالاتانىڭ مٷشەسٸ الەكساندر دانيلوۆ ساياسي رەفورمالار نەگٸزٸنەن قانتاردان كەيٸن «قىلبۇراۋ سالىنادى» دەپ بولجاعان ساراپشىلاردىڭ كٷتٸلٸمٸنە قاراما-قايشى جٷزەگە اسىرىلدعانىن ەسكە سالدى.
«ساياسي رەفورمالاردىڭ ەڭ ماڭىزدى نەتيجەسٸ – وسى ۋاقىت ٸشٸندە بٸزدە ەشقانداي كەرٸ قايتارۋ بولعان جوق جەنە بٸز ىرىقتاندىرۋدى جالعاستىرامىز. دەگەنمەن, جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالاردى باعالاۋ ٷشٸن ەلٸ دە كٶپ جۇمىس ٸستەۋ كەرەك, قسزي ولاردى قاداعالايتىن نەگٸزگٸ ينستيتۋتتاردىڭ بٸرٸ», — دەدٸ ساياساتتانۋشى.
ساياساتتانۋشى, مەديا-مەنەدجەر سىرىم يتقۇلوۆ ساياسي رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸنٸڭ بٸرٸ اقپاراتتىق مەدەنيەتتٸ ارتتىرۋ بولۋى كەرەك دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
فوتو: Kisi.kz
«بٷگٸن بٸز قوعامنىڭ كٷشتٸ ساياسيلانۋىنىڭ كۋەسٸ بولىپ وتىرمىز, ول مەملەكەتتٸك شەشٸمدەردٸڭ بارلىعى ەربٸر قازاقستاندىققا قاتىستى ەكەنٸن تٷسٸنۋدەن كٶرٸنەدٸ. سوندىقتان ساياساتكەرلەردٸڭ دە, قوعامنىڭ دا جاۋاپكەرشٸلٸگٸ, ەڭ باستىسى, بارشا ادامعا ەدٸلدٸك كەرەك», — دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ س.يتقۇلوۆ.
تالقىلاۋ سوڭىندا ساراپشىلار ساياسي رەفورمالار قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋى مەن مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق قوعامدى توپتاستىرۋعا جەنە ازاماتتاردىڭ ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي ٶمٸرٸنە بەلسەندٸ قاتىسۋىنا بەرٸك نەگٸز قالادى دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ.
