قازاقستاندا 2019 جىلدان 2026 جىلعا دەيٸن جالپى قۇنى 8,7 ترلن تەڭگە بولاتىن 1 226 جوبا جٷزەگە اسىرىلىپ, 106,8 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلعان. قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆ بۇل كٶرسەتكٸشتەردٸ ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ جولىنداعى العاشقى قادامدار دەپ باعالايدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶندٸرٸستٸ دامىتۋداعى ناقتى نەتيجەنٸ بٸرنەشە جىلدىق ەسەپپەن ەمەس, ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا باعالاۋ قاجەت.
ساراپشى Telegram-داعى جازباسىندا 2026 جىلدىڭ سەگٸز ايىندا نەگٸزگٸ كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 17%-عا ٶسكەنٸن, ال باعا ٶزگەرٸسٸن ەسكەرگەندەگٸ ناقتى ٶسٸم 8,1% بولعانىن اتاپ ٶتتٸ.
الايدا ول مۇنداي كٶرسەتكٸشتەرگە بٸردەن ٷلكەن ٷمٸت ارتۋعا بولمايتىنىن ايتادى. سەبەبٸ قازاقستان ەكونوميكاسىندا مۇناي مەن مۇنايدان تٷسەتٸن كٸرٸستٸڭ ٷلەسٸ ەلٸ دە ماڭىزدى. ال شيكٸزاتقا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتىپ, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ — ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەتٸن كٷردەلٸ ٷدەرٸس.
ەرتاراپتاندىرۋ بٸر كٷندە جٷزەگە اسپايدى
اندرەي چەبوتارەۆتٸڭ ايتۋىنشا, ەلەمدٸك تەجٸريبە ەكونوميكانى قىسقا مەرزٸمدە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. مەسەلەن, وڭتٷستٸك كورەيا اگرارلىق ەلدەن جوعارى تەحنولوگييالار ورتالىعىنا اينالۋ ٷشٸن ونداعان جىل جۇمسادى. مالايزييا دا شيكٸزاتتىق ەمەس سەكتوردى بٸرنەشە ۇرپاقتىڭ ەڭبەگٸمەن دامىتتى.
بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸنٸڭ ەكونوميكاسىندا دا مۇنايدىڭ ماڭىزى ەلٸ ساقتالعان. سوندىقتان ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن ٶزگەرتۋ نەتيجەسٸن بەس جىلمەن نەمەسە بٸر ەسەپتٸك كەزەڭمەن باعالاۋ دۇرىس ەمەس.
«ديۆەرسيفيكاتسييا توقساندىق كٶرسەتكٸشتەرمەن ٶلشەنبەيدٸ. ونىڭ شىنايى نەتيجەسٸ ون-جيىرما جىلدان كەيٸن قانداي ٶندٸرٸس ورىندارى ساقتالىپ, قايسىسى دامىعانىنان كٶرٸنەدٸ», — دەگەن ۇستانىم بٸلدٸرەدٸ ساراپشى.
ينۆەستيتسييا قايدا باعىتتالىپ جاتىر?
اندرەي چەبوتارەۆ ينۆەستيتسييا كٶلەمٸنٸڭ ٶسۋٸن ساقتىقپەن باعالاعانىمەن, قاراجاتتىڭ ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا قاجەتتٸ سالالارعا باعىتتالۋىن وڭ ٷردٸس سانايدى.
ونىڭ جازۋىنشا, قۇرىلىس ماتەريالدارى ٶندٸرٸسٸندە 242 جوبا, ال تاماق ٶنەركەسٸبٸندە 265 جوبا جٷزەگە اسىرىلعان. ساراپشى مۇنى وسى سالالاردا سۇرانىس پەن ٶتكٸزۋ نارىعىنىڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتەتٸن بەلگٸلەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە قاراستىرادى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ينۆەستوردىڭ ٶندٸرٸس اشۋعا قاراجات سالۋى ٷشٸن بولاشاق ٶنٸمدٸ ساتىپ الاتىن نارىق بولۋى كەرەك. سوندىقتان ينۆەستيتسييانى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جالعىز سەبەبٸ ەمەس, قالىپتاسقان سۇرانىستىڭ دا نەتيجەسٸ رەتٸندە قاراستىرعان جٶن.
قازاقستانعا قانداي دامۋ مودەلٸ قاجەت?
ساراپشى قازاقستاننىڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋى مەن دەموگرافييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋدىڭ ٶزٸندٸك جولىن قالىپتاستىراتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستان اۋماعى بويىنشا ەلەمدەگٸ توعىزىنشى مەملەكەت بولعانىمەن, حالقىنىڭ سانى شامامەن 20 ميلليون ادامدى قۇرايدى. سونىمەن بٸرگە ەل ورتالىق ازييا ەكونوميكاسىندا ماڭىزدى ورىن الادى جەنە قىتاي مەن ەۋروپانى بايلانىستىراتىن قۇرلىقتاعى كٶلٸك دەلٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ سانالادى.
وسى ەرەكشەلٸكتەرگە بايلانىستى قازاقستان باسقا ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸن سول كٷيٸندە قايتالاي المايدى. بٸراق ولاردىڭ جەتٸستٸكتەرٸ مەن قاتەلٸكتەرٸنەن ساباق الۋعا بولادى.
اندرەي چەبوتارەۆ ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ەكٸ تەسٸلٸن سالىستىرادى. بٸرٸنشٸسٸ — مەملەكەت بەلگٸلٸ بٸر سالانى تاڭداپ, وعان قارجى بٶلٸپ, ٶندٸرٸس ورنىن سالادى. كەيٸن دايىن ٶنٸمگە سۇرانىس ٸزدەۋگە تۋرا كەلۋٸ مٷمكٸن. ەكٸنشٸسٸ — نارىقتاعى سۇرانىسقا سٷيەنۋ: كەسٸپكەر تۇتىنۋشىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸن كٶرٸپ, سوعان سەيكەس ٶندٸرٸس اشۋعا ينۆەستيتسييا سالادى.
ساراپشى ەكٸنشٸ تەسٸلدٸڭ تۇراقتى ٶندٸرٸستەردٸ قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن ايتادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, پرەزيدەنتتٸڭ ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋعا باعىتتالعان جارلىعى دا ەلدٸڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
ناقتى نەتيجە ۋاقىت ٶتە كٶرٸنەدٸ
اندرەي چەبوتارەۆ قازاقستاننىڭ ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ جولىندا بٸرتٸندەپ العا جىلجىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ باعالاۋىنشا, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنە باسىمدىق بەرۋ — ەل ٷشٸن قاجەتتٸ باعىتتاردىڭ بٸرٸ.
دەگەنمەن جاڭا ٶندٸرٸستەردٸڭ اشىلۋى عانا جەتكٸلٸكسٸز. ولاردىڭ ۇزاق مەرزٸم بويى جۇمىس ٸستەۋٸ, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋى جەنە نارىقتاعى سۇرانىسقا ساي دامۋى ماڭىزدى.
ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ شىنايى نەتيجەسٸ بٷگٸنگٸ ەسەپتەردەن گٶرٸ كەلەشەكتە ايقىن كٶرٸنەدٸ. سوندىقتان قازاقستان ٷشٸن باستى مٸندەت — ينۆەستيتسييا تارتۋمەن قاتار, سول قاراجات ەسەبٸنەن قۇرىلعان كەسٸپورىنداردىڭ تۇراقتى دامۋىنا جاعداي جاساۋ.
