قازاقستان مىس كونتسەنتراتىن ٶندٸرۋمەن جەنە ونى ەكسپورتتاۋمەن عانا شەكتەلمەي, شيكٸزاتتى ەل ٸشٸندە ٶڭدەۋگە باسىمدىق بەرۋٸ كەرەك. پروفەسسور ٶمٸرسەرٸك بايكەنجەنوۆ مىس كونتسەنتراتىن ٶڭدەۋ تاريفٸن ايقىندايتىن ەدٸستەمە تٶڭٸرەگٸندەگٸ پٸكٸرتالاسقا قاتىستى وسىنداي پٸكٸر بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى ult.kz.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەسەلەنٸ بٸر عانا قىزمەتتٸڭ باعاسىنا قاتىستى داۋ دەپ قاراستىرۋ دۇرىس ەمەس. ونىڭ ارعى جاعىندا قازاقستاننىڭ بولاشاقتا قانداي مىس ٶنەركەسٸبٸن قالىپتاستىرعىسى كەلەتٸنٸ تۋرالى ماڭىزدى تاڭداۋ تۇر.
"قازاقستان مىس كونتسەنتراتىن ٶندٸرۋمەن جەنە ەكسپورتتاۋمەن عانا شەكتەلە مە, ەلدە شيكٸزاتتى ەل ٸشٸندە ٶڭدەپ, قوسىلعان قۇنى جوعارى ٶنٸم شىعارۋدى دامىتا ما? نەگٸزگٸ مەسەلە – وسى", – دەيدٸ پروفەسسور.
بۇل مەسەلە قازٸر ەرەكشە ٶزەكتٸ. ەلەمدٸك نارىقتا مىس كونتسەنتراتىن ٶڭدەگەنٸ ٷشٸن تٶلەنەتٸن اقى تاريحي ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيگە تٷستٸ. وسى تۇستا قازاقستان الدىنا ٶڭدەۋ دەڭگەيٸ جوعارى ٶنٸم ٶندٸرٸسٸن ۇلعايتۋ مٸندەتٸن قويىپ وتىر.
مەملەكەت ورتاق ەرەجە بەلگٸلەۋگە قۇقىلى
بايكەنجەنوۆتٸڭ سٶزٸنشە, تاريفتٸ ايقىنداۋ ەدٸستەمەسٸنٸڭ تٸكەلەي قۇقىقتىق نەگٸزٸ بار. 2026 جىلى ٶنەركەسٸپ جەنە قۇرىلىس مينيسترلٸگٸنە مىس كونتسەنتراتىن ٶڭدەۋ تاريفٸن ەسەپتەۋ ەدٸستەمەسٸن ەزٸرلەپ, بەكٸتۋ ٶكٸلەتتٸگٸ بەرٸلگەن. بۇل شارا مەملەكەتتٸڭ جالپى ٶنەركەسٸپتٸك ساياساتىنا ساي كەلەدٸ.
پروفەسسور كونستيتۋتسييادا جەر قويناۋى مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ حالىققا تيەسٸلٸ ەكەنٸ, ال مەملەكەت مەنشٸك قۇقىعىن حالىق اتىنان جٷزەگە اسىراتىنى جازىلعانىن ەسكە سالدى.
ونىڭ پايىمىنشا, بۇل قاعيدا شيكٸزات ەكسپورتىنا تىيىم سالۋ كەرەك دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. الايدا مەملەكەت تابيعي رەسۋرستاردىڭ ەلگە تەك ٶندٸرۋدەن تٷسەتٸن تابىس ەمەس, ٶڭدەۋ كەسٸپورىندارىن, ينۆەستيتسييانى, جۇمىس ورىندارىن جەنە ٶنەركەسٸپتٸك دامۋدى قامتاماسىز ەتۋٸنە جاعداي جاساۋعا قۇقىلى.
"رەسۋرستىق بازا قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ مٷددەسٸنە قىزمەت ەتۋٸ كەرەك. جەر قويناۋىنان تابىس الۋمەن عانا شەكتەلمەي, شيكٸزاتتى ٶڭدەۋ ارقىلى قوسىمشا قۇن قالىپتاستىرۋ قاجەت", – دەپ جازدى ول.
بۇل باعىت «ٶنەركەسٸپتٸك ساياسات تۋرالى» زاڭدا دا قاراستىرىلعان. قۇجاتتا شيكٸزاتتىق مودەلدەن بٸرتٸندەپ باس تارتۋ, ٶڭدەۋ ٶندٸرٸسٸن تەرەڭدەتۋ جەنە قوسىلعان قۇنى جوعارى ٶنٸم شىعارۋ مٸندەتتەرٸ بەلگٸلەنگەن. زاڭنىڭ 60-بابىندا ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ كەسٸپورىندارىن وتاندىق شيكٸزاتپەن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ارنايى تەتٸگٸ كٶزدەلگەن.
پروفەسسور پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ:
"جوعارى دەڭگەيدە ٶڭدەلگەن ٶنٸم ٶندٸرۋ شيكٸزات ەكسپورتىنان كوممەرتسييالىق تۇرعىدان اناعۇرلىم تارتىمدى بولۋى كەرەك", - دەگەن 2026 جىلى ايتقان سٶزٸن دە كەلتٸردٸ.
بايكەنجەنوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, جاڭا ەدٸستەمەنٸڭ ماقساتى – كونتسەنتراتتى ەكٸمشٸلٸك جولمەن ەلدە ۇستاپ قالۋ نەمەسە كەن ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ تابىسىن مەتاللۋرگييالىق كەسٸپورىندارعا بٶلٸپ بەرۋ ەمەس. ول ٶندٸرۋ سالاسىنىڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىن ساقتاي وتىرىپ, قازاقستانداعى ٶڭدەۋ كەسٸپورىندارىنىڭ جۇمىس ٸستەۋٸنە, جاڭعىرتىلۋىنا جەنە جاڭا قۋاتتار اشۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تٷسٸنٸكتٸ ەكونوميكالىق ورتا قالىپتاستىرۋعا تيٸس.
ەلەمدەگٸ نٶلدٸك مٶلشەرلەمە ٶڭدەۋ تەگٸن دەگەن سٶز ەمەس
پٸكٸرتالاستاعى نەگٸزگٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – ەلەمدٸك Treatment Charge نەمەسە كونتسەنتراتتى ٶڭدەۋ اقىسى. بۇل كٶرسەتكٸش كەيدە مىس بالقىتۋدىڭ ناقتى قۇنى رەتٸندە قابىلدانادى. الايدا پروفەسسور مۇنداي تٷسٸنٸكتٸڭ قاتە ەكەنٸن ايتادى.
ٶڭدەۋ اقىسى نەگٸزٸنەن نارىقتاعى كونتسەنترات كٶلەمٸ مەن ونى ٶڭدەيتٸن زاۋىتتاردىڭ قۋاتىنا بايلانىستى قالىپتاسادى. ەگەر شيكٸزات تاپشى بولسا, زاۋىتتار كونتسەنترات ٷشٸن ٶزارا بەسەكەگە تٷسٸپ, ٶڭدەۋ اقىسىن تٶمەندەتەدٸ.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2026 جىلى ەلەمدٸك جىلدىق ەتالوندىق ٶڭدەۋ اقىسى تونناسىنا نٶل دوللار دەڭگەيٸندە بەلگٸلەنگەن. ال جەدەل نارىقتاعى كٶرسەتكٸش 2024 جىلدان بەرٸ تەرٸس مەندە قالىپ وتىر.
بۇعان قىتايداعى مىس بالقىتۋ قۋاتىنىڭ كٷرت ارتۋى دا ەسەر ەتكەن. 2005 جىلدان كەيٸن ەلەمدە ٸسكە قوسىلعان جاڭا مىس بالقىتۋ قۋاتىنىڭ 90 پايىزدان استامى قىتايعا تيەسٸلٸ. 2025 جىلعا قاراي ەلدٸڭ ٷلەسٸ دٷنيەجٷزٸندەگٸ جالپى قۋاتتىڭ شامامەن جارتىسىنا جەتكەن.
"ٶڭدەۋ اقىسى نٶلگە تٷسكەنٸمەن, زاۋىتتىڭ شىعىنى جويىلمايدى. ەلەكتر ەنەرگيياسىنا, قىزمەتكەرلەرگە, جٶندەۋگە, ەكولوگييالىق شارالار مەن ٶندٸرٸستٸ جاڭعىرتۋعا بەرٸبٸر قاراجات قاجەت. سوندىقتان ەلەمدٸك كٶرسەتكٸشتٸ ٶڭدەۋدٸڭ ٶزٸندٸك قۇنى دەپ تٸكەلەي قابىلداۋعا بولمايدى", – دەپ تٷسٸندٸردٸ پروفەسسور.
ونىڭ سٶزٸنشە, مىس ٶندٸرۋ كەزٸندە الىناتىن التىن, كٷمٸس, كٷكٸرت قىشقىلى سيياقتى ٸلەسپە ٶنٸمدەر كەسٸپورىن ەكونوميكاسىنا قولداۋ كٶرسەتە الادى. الايدا ولاردان تٷسەتٸن كٸرٸس تازا پايدا سانالمايدى. بۇل ٶنٸمدەردٸ بٶلٸپ الۋ مەن ٶندٸرۋ دە قوسىمشا جابدىقتى, ەنەرگييانى جەنە شىعىندى قاجەت ەتەدٸ.
زاۋىتتاردى جاڭعىرتۋعا قارجى قاجەت
ٶمٸرسەرٸك بايكەنجەنوۆ مەتاللۋرگييالىق زاۋىتتاردى ونداعان جىل بويى تەك اعىمداعى جٶندەۋدٸڭ ەسەبٸنەن پايدالانۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. كەسٸپورىندارعا جابدىقتاردى جاڭارتۋ, ٶندٸرٸستٸ اۆتوماتتاندىرۋ, ەكولوگييالىق جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ جەنە جاڭا قۋاتتار سالۋ ٷشٸن تۇراقتى ينۆەستيتسييا كەرەك.
سوندىقتان ٶڭدەۋ قۇنىن ەسەپتەۋ كەزٸندە ينۆەستيتسييالىق شىعىنداردى ەسكەرۋ قيسىندى. بٸراق مۇنداي تەتٸك اشىق ەرٸ تەكسەرٸلەتٸن تالاپتارعا نەگٸزدەلۋگە تيٸس.
"ينۆەستيتسييا ناقتى كەسٸپورىن مەن ناقتى جوباعا قاتىستى بولۋى كەرەك. جۇمسالعان قاراجات قۇجاتتارمەن راستالىپ, ونىڭ قايتارىلاتىن مەرزٸمٸ انىق كٶرسەتٸلۋگە تيٸس. وسىنداي تالاپتار عانا ينۆەستيتسييالىق تەتٸكتٸ كەسٸپورىننىڭ تيٸمسٸز جۇمىسىن ٶتەۋ قۇرالىنان اجىراتادى", – دەيدٸ ول.
كەن ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ مٷددەسٸ دە ەسكەرٸلۋگە تيٸس
پروفەسسور كەن ٶندٸرۋشٸ كومپانييالاردىڭ كونتسەنتراتتى ٶڭدەۋ قۇنىن ازايتىپ, ٶنٸمٸن تيٸمدٸ نارىققا ساتۋ مٷددەسٸ بارىن دا جوققا شىعارمايدى. سوندىقتان ٸشكٸ تاريف بارلىق نارىق قاتىسۋشىسىنا تٷسٸنٸكتٸ جەنە ەكونوميكالىق جاعىنان نەگٸزدەلگەن بولۋى كەرەك.
ونىڭ ايتۋىنشا, تاريف قولمەن بەلگٸلەنبەي, تەكسەرٸلگەن شىعىندار, ناقتى ينۆەستيتسييالىق بٶلٸك جەنە بارلىق جەتكٸزۋشٸگە ورتاق قاعيدالار نەگٸزٸندە ەسەپتەلۋگە تيٸس. بۇل تالاپتار ٶزارا بايلانىستى كومپانييالارعا دا, تەۋەلسٸز جەتكٸزۋشٸلەرگە دە بٸردەي قولدانىلۋى قاجەت.
سونىمەن بٸرگە ٶڭدەۋ سالاسىنىڭ ەكونوميكاسىن دا ەسكەرۋ ماڭىزدى. ەگەر وتاندىق زاۋىتتاردىڭ تابىسى ەلەمدٸك ٶڭدەۋ اقىسىنىڭ كٷندەلٸكتٸ قۇبىلۋىنا تولىق تەۋەلدٸ بولسا, جۇمىس ٸستەپ تۇرعان كەسٸپورىنداردى جاڭعىرتۋ مەن جاڭا ٶندٸرٸس ورىندارىن سالۋ ينۆەستورلار ٷشٸن تيٸمسٸز بولىپ قالۋى مٷمكٸن.
"مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ – بٸر تاراپتى ەكٸنشٸسٸنٸڭ ەسەبٸنەن قولداۋ ەمەس. كەن ٶندٸرۋ مەن ٶڭدەۋ سالاسىنىڭ قاتار دامۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بولجامدى ەرەجە قالىپتاستىرۋ", – دەدٸ پروفەسسور.
شيكٸزاتتىق ارتىقشىلىق ٶنەركەسٸپتٸك مٷمكٸندٸككە اينالۋى كەرەك
بايكەنجەنوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, جەر قويناۋىنىڭ حالىققا تيەسٸلٸ بولۋى مەملەكەتتٸڭ شيكٸزات ەكسپورتىنا مٸندەتتٸ تٷردە تىيىم سالۋىن بٸلدٸرمەيدٸ. بۇل قاعيدانىڭ ەكونوميكالىق مەنٸ ەلدەقايدا كەڭ: تابيعي رەسۋرستار ەل ٷشٸن ۇزاقمەرزٸمدٸ قۇندىلىق قالىپتاستىرۋى قاجەت.
وعان شيكٸزات ٶندٸرۋدەن تٷسەتٸن تابىسپەن قاتار, ٶڭدەۋ قۋاتتارى, ينۆەستيتسييا, جاڭا جۇمىس ورىندارى, ينجەنەرلٸك بٸلٸكتٸلٸك جەنە ٶندٸرٸستٸڭ كەلەسٸ ساتىلارىن دامىتۋ مٷمكٸندٸگٸ كٸرەدٸ.
"مەسەلە بٷگٸنگٸ پايدانى نارىق قاتىسۋشىلارى اراسىندا قايتا بٶلۋ تۋرالى ەمەس. مەسەلە – قازاقستان كەلەشەك ۇرپاققا قانداي ٶنەركەسٸپ قالدىرادى دەگەن ساۋالدا. ەدٸستەمە ەلٸمٸزدٸڭ تابيعي ارتىقشىلىعىن ۇزاقمەرزٸمدٸ ٶنەركەسٸپتٸك باسىمدىققا اينالدىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ", – دەپ قورىتىندىلادى ٶمٸرسەرٸك بايكەنجەنوۆ.
