پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن رەفورمالار جٶنٸندەگٸ جوعارى كەڭەستٸڭ كەزەكتٸ وتىرىسى ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقورداعا سٸلتەمە جاساپ.
كٷن تەرتٸبٸندە تٶرت مەسەلە قاراستىرىلدى. ولار: ۇلتتىق جوبالار, تيٸمدٸ تاۋار ٶتكٸزۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ, ەكسپورتتى ٸلگەرٸلەتۋ جٶنٸندەگٸ جٷيەلٸ شارالار جەنە اۋماقتىق دامۋ جوسپارىنىڭ جوباسى.
ستراتەگييالىق جوسپارلاۋ جەنە رەفورمالار اگەنتتٸگٸنٸڭ تٶراعاسى قايرات كەلٸمبەتوۆ ۇلتتىق جوبالار بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى بايانداما جاسادى.
ۇلتتىق جوبالار جٶنٸندەگٸ باياندامانى مۇقييات تىڭداعان مەملەكەت باسشىسى كەڭەستٸڭ ٶتكەن وتىرىسىندا ۇلتتىق جوبالاردىڭ تٸزٸمٸ ماقۇلدانعانىن جەنە ولاردى قارجى جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ, قورىتىندى نەتيجەلەرٸنٸڭ شىنايىلىعى, تيٸمسٸزدٸككە جول بەرمەۋ تۇرعىسىنان پىسىقتاۋعا تاپسىرما بەرٸلگەنٸن ەسكە سالدى.
– بۇل باعىتتا جۇمىس جٷرگٸزٸلگەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. قارجىلاندىرۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى سۇراق بار. پرەزەنتاتسيياعا سەيكەس, جەكەلەگەن ٸس-شارالاردى جٷزەگە اسىرۋ شىعىنىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن كٶتەرۋ, ياعني 3,3 تريلليون تەڭگە قارجى بٶلۋ جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتكە جٷكتەلٸپتٸ. بۇل از قاراجات ەمەس. جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت بۇعان دايىن با? ۇلتتىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا قاتىستى بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردىڭ ناقتى مەحانيزمدەرٸن انىقتاپ الۋ كەرەك. جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە ۇلتتىق جوبالارعا بٶلەتٸن قارجىسىن باقىلاۋ قاجەت. ٷكٸمەت اتالعان مەسەلەنٸ مۇقييات پىسىقتاۋى كەرەك, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جەكە ينۆەستيتسييالارعا قاتىستى مەسەلەنٸ دە قوزعادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا قاجەتتٸ 49 تريلليون تەڭگەنٸڭ 33 تريلليونى نەمەسە جالپى سومانىڭ 67 پايىزى بيۋدجەتتەن تىس قاراجاتقا تيەسٸلٸ.
– بۇل قارجىلار ەگجەي-تەگجەيلٸ پىسىقتالىپ, ناقتى جوبالارعا باعىتتالعان جەنە قارجىلاندىرۋ كٶزدەرٸ انىقتالعان دەپ ويلايمىن. جەكە ينۆەستورلارمەن اراداعى شالا جٷرگٸزٸلگەن جۇمىستاردىڭ كەسٸرٸنەن ۇلتتىق جوبالاردىڭ جٷزەگە اسىرىلماي قالۋىنا جول بەرمەۋ قاجەت. جەكە ينۆەستيتسييالاردى تيٸمدٸ تارتۋ مەسەلەسٸ بيۋدجەت قارجىسىن اقىلعا قونىمدى پايدالانۋ سيياقتى ماڭىزدى ەكەنٸن ەستەرٸڭٸزگە سالامىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بٷگٸنگٸ تالقىلاۋلار مەن پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ەسكەرتپەلەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, جالپى ۇسىنىلعان ۇلتتىق جوبالاردى ماقۇلداۋدى ۇسىندى. ٷكٸمەتكە بەكٸتۋ تۋرالى تيٸستٸ قاۋلىنى ەكٸ اپتا ٸشٸندە قابىلداۋعا تاپسىرما بەرٸلدٸ.
– ٷكٸمەت پەن اگەنتتٸك ساراپتاما قوعامداستىعى مەن حالىق اراسىندا تيٸمدٸ تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەنٸ جٶن. ايتىلۋى مٷمكٸن سىندارعا ناقتى ەرٸ جەدەل جاۋاپ بەرۋ قاجەت. ٷندەمەي قالۋعا بولمايدى. كونسترۋكتيۆتٸ ديالوگ جٷرگٸزۋ كەرەك. ۇلتتىق جوبالار بەكٸتٸلگەننەن كەيٸن بٸردەن جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸسٸڭٸزدەر. ٷكٸمەتتٸڭ جوبالىق وفيسٸنٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانۋ ماڭىزدى. ول شۇعىل مونيتورينگ جاساۋدى جەنە ەربٸر ۇلتتىق جوبانىڭ جٷزەگە اسىرىلعانى جٶنٸندە بەرٸلەتٸن ەسەپتٸ قامتاماسىز ەتۋگە تيٸس. ۇلتتىق جوبالاردىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىنا قاراي ولاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن قاراستىرىپ, قاجەتتٸ شەشٸمدەر قابىلدايمىن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
كەڭەستە تيٸمدٸ تاۋار ٶتكٸزۋ جٷيەسٸنە قاتىستى مەسەلە دە قاراستىرىلدى. بۇل باعىت بويىنشا ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ باقىت سۇلتانوۆ بايانداما جاسادى.
مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جىل ٶندٸرٸس, ٶنٸمدەردٸ ساقتاۋ جەنە ٶتكٸزۋ سالاسىندا قوردالانعان پروبلەمالار بار ەكەنٸن كٶرسەتكەنٸن ايتتى. ينفلياتسييا, ەسٸرەسە ازىق-تٷلٸك باعاسىنىڭ قۇبىلۋى بەكٸتٸلگەن مەجەدەن ەلدەقاشان شىعىپ كەتكەن.
– شۇعىل شارالار, باعاعا قويىلعان باقىلاۋ نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ٸرگەلٸ قاعيداتتارىن الماستىرا المايتىنى بەلگٸلٸ. جٷيەلٸ شارالار كەرەك. سوندىقتان ۇلتتىق تاۋار ٶتكٸزۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ اتالعان جۇمىستىڭ ماڭىزدى قۇراۋشى بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى. كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى جەنە ولاردىڭ ستاندارتتاۋ, تاۋاردىڭ تۇراقتى جەتكٸزٸلۋٸن قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستارى ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە شاعىن بيزنەس ٶكٸلدەرٸ كووپەراتسيياسىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولۋعا تيٸس. بۇل اۋىلدا تۇرىپ, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىن ادامدار ٷشٸن اسا ماڭىزدى. بٷگٸندە مۇنداي كەسٸپ يەلەرٸن ەكونوميكالىق اينالىمعا تارتۋ جۇمىستارى ماردىمسىز جٷرگٸزٸلۋدە. سونىمەن قاتار ولار ٶز ٶنٸمدەرٸن ەگٸن باسىنان ساتۋعا مەجبٷر بولىپ وتىر. كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ تاعى بٸر مٸندەتٸ – «ەگٸس باسىنان سٶرەگە» دەيٸنگٸ جولداعى قاجەتسٸز دەلدالداردى جويۋ. حالىق ٷشٸن ازىق-تٷلٸكتٸڭ قولجەتٸمدٸ باعادا بولۋىن ٸس جٷزٸندە رەتكە كەلتٸرۋ قاجەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.
كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٷشٸنشٸ مەسەلە – ەكسپورتتى ٸلگەرٸلەتۋ جٶنٸندەگٸ جٷيەلٸ شارالار تۋرالى باقىت سۇلتانوۆ بايانداما جاسادى.
باياندامانى تىڭداعان قاسىم-جومارت توقاەۆ شيكٸزات ەكسپورتىن ۇلعايتۋ ٷكٸمەتتٸڭ كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶتە ماڭىزدى مەسەلە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەكسپورتقا قاتىستى كەدەرگٸلەردٸ جويۋ, ەكسپورتتىڭ گەوگرافيياسى مەن نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتۋ, ۇلتتىق ەكونوميكالىق مٷددەلەردٸ قورعاۋ ٷشٸن بٷكٸل ٷكٸمەتتٸڭ كٷش-جٸگەرٸن جۇمىلدىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ مەن ونىڭ شەتەلدەگٸ مەكەمەلەرٸ ەكسپورتتى ٸلگەرٸلەتۋ, نارىقتارعا جول اشۋ جەنە كەدەرگٸلەردٸ جويۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستارعا بەلسەندٸ اتسالىسۋى قاجەت.
– قازاقستاننان قىتايعا جٷك ەكەلۋگە قويىلعان شەكتەۋلەرگە قاتىستى قوردالانعان مەسەلە ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ شەشٸلمەي كەلەدٸ. ترانزيتتٸك جٷكتەر ٶتەدٸ, ال بٸزدٸڭ جٷكتەرٸمٸز شەكارادا قالىپ قويادى. قازاقستاندىق تاۋارلار تيەلگەن مىڭداعان ۆاگون بەكەتتەردە تۇر. بيزنەس تٸكەلەي پرەزيدەنتتەن كٶمەك سۇرايدى. مۇنداي جاعدايلاردا ٷكٸمەت جەدەل ەرەكەت ەتٸپ, سەرٸكتەستەرمەن اراداعى بارلىق مەسەلەنٸ رەتتەۋٸ تيٸس, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
اۋماقتىق دامۋ جوسپارىنىڭ جوباسى تۋرالى ەسەت ەرعاليەۆ ەسەپ بەردٸ.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸنٸڭ بايانداماسىن تىڭداعان قاسىم-جومارت توقاەۆ پىسىقتالۋى كەرەك مەسەلەلەردٸ كٶرسەتٸپ بەردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, جوسپاردا بٷكٸل ەلٸمٸزدەگٸ تيٸمدٸ اۋماقتىق ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارى مەن تەسٸلدەرٸ عانا ەمەس, ەربٸر ٶڭٸردٸ دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ ٶلشەمدەرٸ قامتىلۋعا تيٸس.
– بٸزدٸڭ گەوگرافييالىق, دەموگرافييالىق, ەكونوميكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸمٸزدٸ ەسكەرە وتىرىپ, اۋماقتىق دامۋ جوسپارى مەملەكەتتٸك جوسپارلاۋدىڭ ماڭىزدى قۇجاتى بولىپ تابىلادى. جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە وسى جۇمىستى دۇرىس, جٷيەلٸ جەنە جوسپارلى ۇيىمداستىرۋ قوعامنىڭ بيلٸككە, بيلٸك تاراپىنان قابىلداناتىن شارالار مەن رەفورمالارعا دەگەن سەنٸمنٸڭ ٶزەگٸنە اينالادى. سوندىقتان جوسپار مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ باسقا مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جازعان جاي قۇجاتى عانا بولماۋى كەرەك. جوسپار ەلٸمٸزدٸڭ ەربٸر ازاماتى ٷشٸن تٷسٸنٸكتٸ بولىپ, دۇرىس قابىلدانۋى قاجەت. سونداي-اق اتالعان قۇجات بيزنەس پەن ينۆەستورلاردىڭ باعدارىنا اينالۋى كەرەك. ولار بٸزدٸڭ ايماقتاردى قالاي دامىتىپ جاتقانىمىزدى, قانداي سالالارعا باسىمدىق بەرٸلەتٸنٸن انىق تٷسٸنۋٸ قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق جيىندا «اتامەكەن» ۇكپ تٶرالقا تٶراعاسى تيمۋر قۇلىباەۆ پەن پرەزيدەنتتٸڭ ەكونوميكالىق دامۋ جٶنٸندەگٸ شتاتتان تىس كەڭەسشٸسٸ, رەفورمالار جٶنٸندەگٸ كەڭەس تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەر سۋما چاكرابارتي سٶز سٶيلەدٸ.
