ادامزات ٶمٸرٸندەگٸ تەڭدەسٸ جوق ەڭ قۇندى سىيلىق جەنە باعا جەتپەس زور بايلىق – دەنساۋلىق. دانا حالقىمىز «دەنساۋلىق – زور بايلىق» دەپ, وعان جٸتٸ نازار اۋدارىپ وتىرۋدى ٷنەمٸ شەگەلەي تٷسۋٸ مٸنە, وسىدان بولسا كەرەك. ٶيتكەنٸ دەنٸ ساۋدىڭ جانى ساۋ بولاتىندىعى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. دەسەك تە, بٷگٸنگٸ تاڭدا اۋرۋدىڭ تٷرلەرٸ كٶبەيٸپ, ادامداردىڭ ودان زارداپ شەگۋٸ شەكتەن تىس ۇلعايىپ بارادى. قازاقستاندا 35 مىڭعا جۋىق ناۋقاس پاركينسون دياگنوزىمەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. جىل سايىن ولاردىڭ قاتارى 2,5 مىڭ ادامعا ارتىپ وتىرادى ەكەن.
سونىمەن پاركينسون دەگەن قانداي اۋرۋ? ول قانداي جاعدايدا پايدا بولادى? كلينيكالىق بەلگٸلەرٸ, ونى ەمدەۋدەۋدٸڭ ەم-دومدىق تٷرلەرٸ قانداي? مٸنە, وسى سيياقتى باسقا دا ٶزەكتٸ سۇراقتارعا جاۋاپتى كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىنا ۇسىنعاندى جٶن سانادىق.
پاركينسون – جٷيكە جٷيەسٸنٸڭ ەڭ قاۋٸپتٸ ەرٸ جۇمباق اۋرۋلارىنىڭ بٸرٸ. بۇل اۋرۋعا شالدىققاندا ميداعى نەيروندار قىزمەتٸ بۇزىلادى. ەدەتتە, بۇل دەرت 55 پەن 65 جاس ارالىعىنداعى ادامداردا جەنە كٶبٸنە ەرلەر اراسىندا جيٸ كەزدەسەدٸ. بٸراق 30-40 جاسىندا, تٸپتٸ 20 جاسىندا پاركينسونعا شالدىققان ناۋقاستار دا جوق ەمەس. ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸرگٸ مەديتسينا بۇل اۋرۋدىڭ نەدەن پايدا بولاتىنىن دٶپ باسىپ, دەل انىقتاي الماي وتىر.
سوندىقتان پاركينسون اۋرۋى قازٸرگٸ تاڭدا التسگەيمەر اۋرۋىنان كەيٸن ەلەمدە ەڭ كەڭ تاراعان نەيرودەگەنەراتسييالىق اۋرۋ بولىپ تابىلادى. نەيرودەگەنەراتسييا دەگەنٸمٸز نەرۆ جاسۋشالارىنىڭ بٸرتٸندەپ ٶز قىزمەتٸن جوعالتىپ, تٷبٸندە ٶلٸپ قالۋى. نەيرودەگەنەراتسييا ادامدى مٷگەدەكتٸككە الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. بٷگٸنگٸ كٷندە ەلەمدە پاركينسون اۋرىنا شالدىققىن ادامداردىڭ سانى 4 ميلليونعا جۋىق. پاركينسون اۋرۋىنىڭ ورتا ەسەپپەن تارالۋى 100 مىڭعا شاققاندا 150-200, الايدا بۇل كٶرسەتكٸش جاسى 70-80-نەن اسقان ادامدار اراسىندا 300-گە دەيٸن جەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. پاركينسون اۋرۋىنا نەگٸزٸندە ەگدە جاسقا جەتكەن ادامدار بەيٸم بولعانمەنەن, سوڭعى جىلدارى بۇل اۋرۋ 30 بەن 60 جاس ارالىعىنداعى جۇمىس ٸستەيتٸن جاس ادامدار اراسىندا جيٸلەپ كەتتٸ. قازاقستاندا پا ەپيدەميولوگيياسى زەرتتەلمەگەن. ەلەمدٸك ستاتيستيكانى ساراپتاعاندا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە مٶلشەرمەنەن وتىز بەس مىڭعا جۋىق ادام پاركينسون اۋرۋىنا شالدىققان دەپ ساناۋعا بولادى. عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا بۇل اۋرۋمەن الدىڭعى ون جىلدىقتا ەكٸ ميلليونعا جۋىق ادام اۋىرادى. وسى ستاتيستيكالىق بولجامدى ەسكەرە وتىرىپ, ەگەمەن قازاقستاندا پاركينسون اۋرۋىنىڭ كەڭ تارالۋى تەك ەلەۋمەتتٸك ەمەس, ەكونوميكالىق ىقپالدىڭ دا ەسەرٸنەن تۋىنداۋى مٷمكٸن دەپ ويلاۋعا بولادى.
پاركينسون اۋرۋىنىڭ سەبەبٸ ميدىڭ جاساۋشالارىندا الفا سينۋكلەين دەگەن اقۋىزدىڭ مٶلشەردەن تىس جينالۋى, جينالعان اقۋىزدىڭ توكسين بٶلۋٸ جەنە سول توكسيندەردٸڭ سالدارىنان ورتالىق ميدا ورنالاسقان قارا سۋبستانتسييانىڭ دوفامين دەگەن حيمييالىق زاتتى تٷزەتٸن نەرۆ جاسۋشالارىنىڭ ٶلۋٸ بولىپ تابىلادى. دوفامين جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ پاركينسون اۋرۋىنىڭ نەگٸزگٸ بەلگٸلەرٸنە الىپ كەلەدٸ. ولار اياقتاعى قايتالمالى قيمىل-قوزعالىس شاپشاڭدىعى باياۋلاۋى مەن بۇلشىقەتتٸڭ, بەلدٸڭ سٸرەسۋٸ, قاجۋى. بۇنداي بەلگٸنٸ مەديتسينا تٸلٸندە براديكينەزييا دەپ اتالادى. براديكينەزييا پاركينسون اۋرۋىنىڭ نەگٸزگٸ بەلگٸسٸ. اۋرۋدىڭ قوسىمشا بەلگٸلەرٸ قول مەن اياقتىڭ دٸرٸلدەۋٸ, قاقساپ اۋرۋى, بۇلشىقەتتەردٸڭ تىرىسىپ, قاتىپ قالۋى. پا 90% جاعدايدا سپوراديكالىق تٷردە پايدا بولادى, ياعني اۋرۋدىڭ انىق سەبەبٸ بولمايدى. ون پايىز جاعدايدا اۋرۋ تۇقىم قۋالاپ جٷرەتٸنٸ دە بەلگٸلٸ بولىپ وتىر. ميدا الفا سينۋكلەين جينالۋىنا سپوراديكالىق جاعدايلاردا بٸرقاتار ريسك گەندەر مەن قورشاعان ورتا فاكتورلارىنىڭ ٶزارا قارىم قاتىناسى الىپ كەلەدٸ.
پاركينسون اۋرۋىن ەلەمدە دەرٸلٸك جەنە حيرۋرگييالىق ەدٸستەرمەن ەمدەۋ قولعا الىنعان. دەرٸلٸك ەمنٸڭ نەگٸزٸ ميداعى دوفامين جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸن قايتا قالپىنا كەلتٸرەتٸن «لەۆودوپا» دەرٸلەرٸ تاعايىندالادى. قازاقستاندا بۇل اۋرۋعا قارسى تٸركەلگەن «لەۆودوپا» دەرٸلەرٸ ناكوم, لەۆوكاربيسان جەنە مادوپار دەيتٸن تٷرلەرٸ بار. «لەۆودوپا» دەرٸلٸك پرەپاراتى پاركينسون اۋرۋى ەمٸندەگٸ التىن ستاندارت بولىپ سانالادى. قازٸرگٸ تاڭدا لەۆودوپاعا قاراعاندا جۇمساق دەرٸلەر شىقتى. ولاردىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا تٸركەلگەندەرٸ «ميراپەكس», «ازيلەكت». الايدا, كٶپتەگەن پاركينسون اۋرۋىنا قارسى جاڭا دەرٸلەر بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە جوق.
پاركينسون اۋرۋىن حيرۋرگييالىق جولمەن ەمدەۋدٸڭ ەڭ ۇتىمدى ەدٸسٸ – ميدىڭ تەرەڭ ستيمۋلياتسيياسى دەپ اتالادى (Deep brain stimulation). بۇل ەدٸس قازاقستاندا 2013 جىلدان بەرگٸ ۋاقىتتا شاشكين شىڭعىس ساقاۇلى دەگەن نەيروحيرۋرگتٸڭ قولىمەن قولدانىلىپ كەلە جاتقانى بەلگٸلٸ. وسى كٷنگە دەيٸن ول 200-دەن استام پاركينسون اۋرۋىمەن اۋىراتىن ادامعا ميدىڭ تەرەڭ ستيمۋلياتسيياسىن جاساپ ٷلگەردٸ. الايدا, بۇل وپەراتسييا پاركينسون اۋرۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸن تٷبەگەيلٸ جويا المايدى, بٸراق اۋرۋدىڭ اسقىنۋ بەلگٸلەرٸن ٶتە جاقسى باسادى. وپەراتسييا جاسالعان ادامدار كٶپ دەرٸ ٸشپەيدٸ. كٷندەلٸكتٸ تٷرلٸشە جاتتىعۋلار جاساۋ مەن ٶزٸن-ٶزٸ قاتاڭ قاداعالاۋدىڭ ارقاسىندا ۇزاق ٶمٸر سٷرەدٸ. بۇل وپەراتسييانى قازاقستان ازاماتتارى ٷشٸن تەگٸن كۆوتا الۋدىڭ كەزەگٸنە دەر كەزٸندە تۇرۋ ارقىلى جاساۋعا بولادى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلەمدە پاركينسون اۋرۋىنىڭ بەلگٸلەرٸن باساتىن دەرٸلەر عانا بار. بٸراق اۋرۋدىڭ ٷدەۋٸن باياۋلاتاتىن جەنە سەبەبٸن جوياتىن دەرٸلەر مەن ەدٸستەر ەلٸ ويلاپ تابىلماعان. سول سەبەپتٸ عالىمدار ٸزدەنٸس ٷستٸندە. الايدا كٶپتەگەن ەكسپەريمەنتتٸك ەدٸستەر ەلەمنٸڭ تٷپكٸر تٷپكٸرٸندە قولدانىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ٸشٸندە ميعا دوفامين تٷزەتٸن باعانالى جاسۋشالاردى يمپلانتاتسييا جاساۋ, گەنەتيكالىق ەدٸستەرمەن اۋرۋ شاقىراتىن گەندەردٸڭ قىزمەتٸن قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە تاعى باسقا زاماناۋي ەدٸستەر كٸرەدٸ. وسى ەدٸستەردٸ قولدانۋ ەلٸ دە كەڭ قولدانىسقا ەنگٸزٸلمەگەنٸنە قاراماستان, بولاشاقتا وسى ەدٸستەر ٶزٸنٸڭ ۇتىمدى پايدالىلىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن دەلەلدەپ, كەڭ دەرەجەدە قولدانىلىپ, پاركينسون اۋرۋىن تولىق ەمدەۋگە الىپ كەلەدٸ دەگەن ٷمٸت عالىمداردا بار.
قازاقستان مەن ورتالىق ازييادا پاركينسون اۋرۋىمەن جٷيەلٸ تٷردە اينالىساتىن پاركينسون ورتالىعى قازٸرگٸ تاڭدا ەزٸرگە تەك الماتى قالاسىندا عانا بار. بۇل ورتالىق «Standardneuro ورتالىعى» دەپ اتالادى. ول پاركينسون اۋرۋىنىڭ قازاقستان ايماعى بويىنشا مەديتسينانىڭ جوعارى ساناتىنداعى بٸلٸكتٸ دەرٸگەر, ٸزدەنٸمپاز عالىم, باستاماشىل ماماندار – قايىرجانوۆ راۋان باعدانۇلى مەن پاركينسون اۋرۋىن نەيروحيرۋرگييالىق جولمەن ەمدەيتٸن شاشكين شىڭعىس ساقاۇلىنىڭ تٸكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن قۇرىلعان. بٷگٸنگٸ تاڭدا بۇل ورتالىقتا بٸرقاتار پاركينسون اۋرۋىنا قاتىستى مامان-نەۆرولوگ دەرٸگەرلەرٸ, پاركينسون رەابيليتولوگتارى, پسيحولوگتار, سٶيلەۋ مەن جۇتىنۋ جولدارىن ەمدەۋ ماماندارى, ميدى ماگنيتتٸ ستيمۋلياتسييا جاساۋ ماماندارى, نەيروحيرۋرگتار جۇمىس ٸستەيدٸ. ورتالىق 2018 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اشىلىپ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن 500-دەن استام پاركينسون اۋرۋىنا شالدىققان سىرقاتتاردى قاراپ, ولارعا دەل دياگنوز قويىپ, ديسپانسەرلٸ ەسەپكە العان. بٸرنەشە اي بويى ورتالىق پاركينسون اۋرۋىنىڭ كومپلەكستٸ رەابيليتاتسيياسىن جاساۋدى تٷبەگەيلٸ قولعا العان. كومپلەكستٸ رەابيليتاتسيياعا رەابيليتولوگتىڭ قاراۋىنا قوسا ونىڭ جەكە رەابيليتاتسييالىق پروگرامماسىنىڭ قۇراستىرىلۋى, ودان كەيٸنگٸ جەكەشە تٷردە ينسترۋكتورمەن جاتتىعۋ زالىندا, جٷزۋ باسسەينٸندە جالعاستىرۋ, پسيحولوگپەن اينالىسۋ, داۋىستى جاقسارتۋ جاتتىعۋلارى, سونىمەن قاتار ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸ پايدالىلىعىن كلينيكالىق زەرتتەۋلەرمەن دەلەلدەنگەن توپتاسىمەن جاسالاتىن تانگو بيٸ, روني گاردينەر مۋزىقالىق ەدٸسٸ, سكانديناۆييالىق تاياقپەن جٷرۋ ارقىلى بٷتكٸل دەنە قۇرىلىسىن سەرپٸلتۋ, شىنىقتىرۋ, كينو-يوگا ەدٸستەرٸ كٸرەدٸ. Standardneuro ورتالىعىنان رەابيليتاتسييادان ٶتكەن ادامدار ونىڭ پايداسىن كٶرٸپ جاتىر. Standardneuro ورتالىعى پاركينسون اۋرۋىن ەمدەۋدٸڭ تولىققاندى تسيكلىن قامتۋدى جەدەل تٷردە قولعا العان. ياعني اۋرۋدىڭ دياگنوزىن دەر كەزٸندە دەل انىقتاۋ, ديسپانسەرلٸ ەسەپكە الۋ, پاركينسون اۋرۋىنىڭ اۋىرلىعىن انىقتايتىن حالىقارالىق شكالانى جاساقتاۋ, اۋرۋدى تيٸمدٸ دەرٸلٸك جولمەن ەمدەۋ, رەابيليتاتسييا جاساۋ, ميدى ماگنيتتٸ ستيمۋلاتسييالاۋ, اۋرۋدى حيرۋرگييالىق جولمەن ەمدەۋ تاعى سول سيياقتى ەمدەۋ تەسٸلدەرٸ اتالمىش تسيكلدٸڭ قۇرامىنا كٸرەدٸ. Standardneuro ورتالىعىندا اۋرۋ ادامدار مەن ولاردىڭ تۋىستارى ٷشٸن «پاركينسون اۋرۋى مەكتەبٸ» ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. بۇل ٶز كەزەگٸندە تەگٸن تٷردە پاركينسون اۋرۋى جايلى تولىق اقپارات بەرۋ, ونىڭ ۇتىمدى ەم-دومى جەنە ديەتاسى, ٶمٸر جاسىن ۇزارتۋعا قاتىستى تٷرلٸشە جاتتىعۋلاردىڭ ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋ جٶنٸندە ۇتىمدى اقپارات الىپ وتىرۋ ٷشٸن جاسالعان ەڭ ۇتىمدى تاپتىرماس مٷمكٸندٸك بولىپ تابىلادى. ٶيتكەنٸ قازاق ەلٸندە پاركينسون اۋرۋىمەن اۋىراتىن ادامدار قايدا, كٸمگە بارارىن بٸلمەي, اۋرۋدىڭ دەر كەزٸندە دياگنوزىن انىقتاي الماي جەنە دەر كەزٸندە ۇتىمدى ەم-دومعا قولىن جەتكٸزە الماي, ٶز ٷيٸندە شەكتەن تىس زارداپ شەگٸپ جاتقان سىرقاتتاردىڭ سانى قانشاما. وعان قوسا كەيبٸر دەرٸگەردٸڭ بٸلٸمسٸزدٸگٸ, بٸلٸكسٸزدٸگٸ, جاۋاپسىزدىعى تاعى بار. ولاي بولسا, پاركينسون اۋرۋىنا دۋشار بولعان ادامداردىڭ قامى ٷشٸن قۇرىلعان اسا قاجەتتٸ «كلينيكالىق Standardneuro ورتالىعىنا» ەردايىمدا سەتتٸلٸك تٸلەيمٸز.
«كلينيكالىق Standardneuro ورتالىعىنىڭ» مەكەن-جايى: الماتى قالاسى, «قالقامان» ىقشام اۋدانى, بەيكەن ەشٸموۆ كٶشەسٸ, 2, №1 قالالىق اۋرۋحانانىڭ عيماراتىندا ورنالاسقان. ۇيالى تەل.: 8 701 550 50 26.
مولداعالي ماتقان
ەلەم حالىقتارى جازۋشىلارى وداعىنىڭ مٷشەسٸ,
حالىقارالىق مۇستافا كەمال اتاتٷرٸك اتىنداعى التىن مەدالدٸڭ يەگەرٸ,
قوعام قايراتكەرٸ, پۋبليتسيست-جازۋشى, اكادەميك.
