ەكٸ كٷن بويى استانا قىزۋ جىر دوداسىن تاماشالادى. بٸر-بٸرٸنەن كەم تٷسپەيتٸن 20 اقىن الامانعا تٷستٸ. مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق ايتىس ەلوردامىزدىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالدى. ەكٸ كٷن بويى اقىندار ەسەم قالا استاناسىن جىرعا قوستى. ايتىسقا قىرعىزستاننان, موڭعولييادان اقىندار كەلدٸ. بۇل ايتىستا بەرٸ ايتىلدى. قولداۋ دا, جولداۋ دا, شۇرايلى تٸركەس پەن ەدەمٸ ۇيقاس تا بولدى.
بۇل ايتىس بۇرىنعىعا ۇقسامايدى. ۇقسامايتىن دا جٶنٸ بار. تالاي دودالاردا باق سىناعان حاس جٷيرٸكتەر كٶرەرمەنٸنٸڭ الدىندا قىزىل كٸلەممەن جٷرٸپ ٶتتٸ. قازىلار القاسىنا دا سٶز مەيەگٸن ۇعاتىن قالامگەرلەر جيىلعان.
مەدەنيەت جەنە سپورت ۆيتسە-مينيسترٸ اقتوتى رايىمقۇلوۆا مينيستردٸڭ العىسٶزٸن وقىپ بەردٸ. مينيستر: «ايتىس – حالىق اسىعا كٷتەتٸن, جوعارى باعالايتىن ۇلتتىق ٶنەرٸمٸزدٸڭ بٸرٸ. دودادا ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن, شەت ەلدەردەن كەلگەن وت اۋىزدى, وراق تٸلدٸ ايتىسكەرلەرٸمٸز ٶز باعىن سىنايدى. بارشاڭىزدى جىر-بەيگەنٸڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ, ايتىسكەرلەرگە سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن», – دەپ تٸلەك بٸلدٸرٸپتٸ.
ەكٸ ەلدٸڭ اراسىن جالعاعانداي
بٸرٸنشٸ كٷن...
كٷنٸ بۇرىن تارتقان جەرەبە بويىنشا العاش بولىپ ساحناعا رينات زايىتوۆ پەن مەيٸربەك سۇلتانحان شىقتى. «كەرٸ قايىڭ مەن جاس ساڭلاقتىڭ» ايتىسى سىيلاستىققا قۇرىلدى. استانالىق اقىن سەمەيلٸك سەرٸنٸڭ ارىنىنان بارىنشا ساقتانىپ ايتىستى. ٶيتپەي قايتسىن, رينات بۇل ايتىستا ايتىس جاساۋدان گٶرٸ, مىسىنىڭ باسىم ەكەنٸن دەلەلدەۋمەن بولدى. «مەن بٸلگەن رەكەڭ قاشاننان دا. حالىقتى شوۋ كٶرسەتٸپ شۋلاتىپ ەد» دەپ مەيٸربەك ايتىسىنىڭ اتاۋىن ٶزٸ قويدى. ريناتتىڭ ايتىسقا كٶپ شىقپايتىنىن ايتا كەلە, «جوعالعان جولبارىستى تاۋىپ بەرگەن, مينيستر ارىستانعا مىڭ راقمەت» دەپ جٶن تەڭەۋ بٸلدٸردٸ. «بٷگٸن قانداي توسىن سىي الىپ كەلدٸڭ, ٶزٸڭ جاقسى كٶرەتٸن ەلورداعا» دەگەنٸنە, «استانا – مەنٸڭ جالعىز ماحابباتىم, كەدەيدٸڭ تويعا كيەر شاپانىنداي» دەپ رينات دٶپ جاۋاپ بەردٸ. قىسىلاڭقىراپ وتىرسا دا, ٶتٸمدٸ جىر ايتقان مەيٸربەكتٸڭ ۇپايى تٷگەل بولدى. بارىنشا ايتام دەگەن رينات بٸر توعىزبەن كەم قالدى.
ەدٸلبەك بٷركٸتقازى مەن مۋندۋزبەك ۋسۋپبەكۋۋلى قىرعىز بەن قازاق ايتىسىنىڭ جاراسىمدى ٷلگٸسٸن كٶرسەتتٸ. ايىر قالپاق اعايىننىڭ احۋالى مەن ەكٸ ەل اراسىنداعى دوستىق جايىن سٶز ەتتٸ. ماناس شىڭى مەن الاتاۋدان ەن كەتپەسٸن دەگەن تاماشا تٸلەك تە ايتىلدى. «ەكٸ ەلگە بٸلەسٸڭ ايتىس ورتاق, ەكٸ ەلدٸڭ اراسىن جالعاعانداي» دەپ حالىقارالىق ايتىستىڭ ماڭىزىن جىرعا قوستى. دەگەنمەن ايتىس شىرايىنىڭ كٸرۋٸ قارسىلاسقا دا بايلانىستى. حالىق «ەدٸلبەك الىسقا شاباتىن بالا ەكەن» دەپ باعاسىن بەردٸ.
موڭعولييادان كەلگەن امانجول قۋانتقان مەن سەرٸك قويشۇعىلوۆتىڭ ايتىسى باۋىرلاردىڭ بٸرٸن-بٸرٸ دەمەگەنٸن كٶرسەتتٸ. سەرٸك امانجولعا «ەلگە كەل, جاقسىلىقتىڭ كٶشٸن باستا» دەپ ساۋال تاستاسا, «اللا قالاسا, ول كٷندە الىس ەمەس دەپ» قۋانتقان ەلدٸ بٸر قۋانتىپ تاستادى. سەرٸكتٸڭ باتىس مٸنەز ماقامى مەلستەردٸ ساحناعا قايتا ەكەلگەندەي ەسەرگە بٶلەدٸ. ماقسات اقانوۆ پەن اياۋلىم جۇمابەكقىزى قىز بەن جٸگٸت ايتىسىنىڭ كٶرٸگٸن قىزدىردى. مۇنان بۇرىن دا تالاي قىزدى ساحنادا تولقىتقان ماقسات اياۋلىمنىڭ دا ادۋىنىن بايقاپ كٶردٸ. اقانوۆقا جاراسار ەزٸل مەن اياۋلىم كٶرسەتكەن يبا جۇرتتى تەنتٸ ەتتٸ. كەلەسٸ بولىپ ايتىس الاڭىنا شىققان بٸرجان بايتۋوۆ پەن اسىلبەك ماراتوۆ بٸراز شارپىسىپ قالدى. قازاق پەن قىرعىزدىڭ ارتىقشىلىعىن ايتىپ بٸراز جەرگە بارىستى. كٶپ ٶتپەي, سىيلاستىق جاراسىم تاپتى. «قييامەت كٷنٸ تۋىپ كەلگەنٸنشە, اراعا تٸلماش سالماي تٸلدەسەيٸك» دەگەن بٸرجان اقىن اسىلبەكپەن ايتىسىنا ەدەمٸ نٷكتە قويدى.
التى قۇرلىققا التى الاش,
سەنٸمەن مەلٸم, استانا!
ورتاعا ايبەك قاليەۆ پەن ديدار قاميەۆ شىقتى. بٸر قىزىقتىڭ باستالارىن ٸشٸمٸز سەزٸپ وتىردى. اقىندار ايتىستى تاريحي جىرلارىمەن كٶركەمدەپ, ەزٸل ارالاس ۇنامدى ايتىس جاسادى. بٸر-بٸرٸنە ورىندى سىن ايتىپ, لايىقتى جاۋاپ بەردٸ. جەرەبە تارتۋ رەسٸمٸنە كەلمەي قالعان ديدارعا: «كٶرشٸنٸڭ قىزى قۇساپ قوي كەلگەندە, كەستە تٸگٸپ جاتقانىڭ قىزىق بولدى» دەپ ايبەك ٸنٸسٸنٸڭ بەتاشارعا قاتىسقانىن سىنعا الدى. توسىلماعان ديدار: «قىرىقتاعى قاليەۆ رەنجيدٸ دەپ, سەكسەندەگٸ ەجەمدٸ اتتاپ كەتە المادىم» دەپ ۋەدەلٸ جەرگە بارعانىن باياندادى. «اقشاسىن قيماعاننان ەمەس اعا, اق شاشىن سىيلاعاننان كەتە المادىم» كەلٸستٸ تەڭەۋمەن كٶپكە ۇنادى. «موڭعولييا مەن قىرعىزدىڭ اقىندارى سەنەن ەرتە كەلدٸ» دەگەنٸنە, «سامولەتپەن ۇشقام جوق سٸز سەكٸلدٸ, گولولەدتەن ۇشىپ كەتە جازداپ كەلدٸم» دەپ جۇرتتى قىران-توپان كٷلكٸگە قالدىردى. ايبەكتٸڭ سان قىرىن جىرعا قوسىپ: «قۇر ەڭگٸمە ايتقاندا زييانىڭ جوق, پروبلەما ايتقاندا تىم قاۋٸپتٸ ەڭ» دەپ اعاسىنا باعا بەردٸ. قاليەۆ تا قاميەۆتٸڭ كٶڭٸلٸن قالدىرعان جوق. ورىندى تۇستان شابۋىلدايتىن ستراتەگ ەكەنٸن كٶرسەتٸپ, جايمەن جىرلادى. ەر سٶزٸمەن بايىپتى جىر ٶردٸ. استانا ماڭىنداعى اۋىل جاعدايىن, كٶمٸر باعاسىن, گاز بەن وتىن-سۋدىڭ مەسەلەسٸن قوزعادى. مەندٸ ايتىس ديداردىڭ استانا جايلى ويلى تولعاۋىمەن تٷيٸندەلدٸ.
– ەز تەۋكە دەيٸن حانداردىڭ,
ورداسىنان وزعان, استانا!
جەتٸ جارعىداي زاڭداردىڭ,
جالعاسىن جازعان, استانا!
التى قۇرلىققا التى الاش,
سەنٸمەن مەلٸم, استانا!
اتاسى باسقا جۇرتقا دا,
جاماعايىنسىڭ, استانا!
سوعىسقان ەكٸ ۇلتقا دا,
اراعايىنسىڭ, استانا!
اتاق پەن داڭقى ەپ-سەتتە,
جوعارىلاي كەتكەن, استانا!
ەليحاندارىم ارمانداپ,
كٶرە الماي كەتكەن, استانا!
باتپاق پەن سوردىڭ ٷستٸنە,
شاڭىراق قۇرعان, استانا!
سوردا تۇرعانىمەن قازاقتىڭ,
باعى بوپ تۇرعان, استانا!
بابانىڭ جولىن جالعاعان,
شىرقالدى قايتا ارمان-ەن!
ازاتتىعىڭنىڭ كٶگٸندە,
قىران قۇسىڭ بار سامعاعان,
وسىناۋ ازات كٷنٸمنەن,
دٸنٸمنەن, انا تٸلٸمنەن,
ايىرماشى دەپ تٸلەيمٸن
جاراتقان جالعىز اللادان!
ەجەسٸنٸڭ «قارعىسى»,
اتاسىنىڭ العىسى
رٷستەم قايىرتايۇلى مەن مۇحتار نييازوۆ قۇرداس-قالجىڭعا قۇرىلعان ايشىقتى ايتىس جاسادى. بٸرٸن-بٸرٸ ٸلٸپ ەكەتٸپ, شاپپا-شاپ ايتىس قۇردى. تابان استىندا قويىلعان سۇراق پەن لەزدە بەرٸلگەن جاۋاپ ەرەكشەلٸگٸمەن ەستە قالدى.
«اپامنىڭ بالاسى ەدٸم استانانى,
اپامشا جاقسىلاپ بٸر قارعايىنشى»
دەگەن رٷستەم:
–يت تۇمسىعى ماڭايى,
ورمان بوپ كەتكٸر, استانا!
قوياندىنىڭ ماڭايى,
جولدار بوپ كەتكٸر, استانا!
نٶسەر قۇيسا دا كٶشەگە,
سۋ جينالماعىر, استانا!
مۇڭ مەنەن زارى قازاقتىڭ,
مۋزەيدە قالعىر, استانا!
كٶمٸردٸ بەرٸپ اۋىلعا,
گازى تەز كەلگٸر, استانا!
تون كيگٸزبەي مامىردا,
جازى تەز كەلگٸر, استانا!
ابۋ-دابيٸ اسپانداپ,
جانا بەرمەگٸر, استانا,
قوقىستا جاتار ٸڭگەلاپ,
بالا كٶرمەگٸر, استانا!
جاتاقحاناداعى جاستاردىڭ,
پەتەرٸ بولعىر, استانا!
سول پەتەرٸندە ون-ون بەس,
بٶپەلٸ بولعىر, استانا!
قارعايدى سەنٸ وسىلاي,
قارا كەمپٸردٸڭ بالاسى», – دەپ ەدەمٸ جىر شۋماعىن ارنادى. مۇحتار بولسا:
«قارا كەمپٸر بالاسىن ايتىپ جاتسىڭ,
ول دا بولسا ويىڭنىڭ شالاسى عوي.
نەمەرەسٸ سەكٸلدٸ ەركەلەتكەن,
ەلوردا – ەلباسىنىڭ قالاسى عوي.
ەجەڭنٸڭ ەڭگٸمەسٸن ايتا بەرمە,
استانا – اتاسىنىڭ بالاسى عوي»,– دەپ ەزٸلمەن جاۋاپ قايىردى.
ايدوس راشات پەن ەرجان ەمٸروۆ ايتىسى دا ساحناعا شىراي بەردٸ. وسپاندار وققا كەۋدە تٶسەگەن عوي, قازاقتار قازاق بولىپ قالۋ ٷشٸن» دەيتٸن ايدوستىڭ جىر جولدارى كٶرەرمەنگە رۋح بەردٸ. ەرجان اقىن قازاق استانالارىنىڭ تاريحىنا ٷڭٸلٸپ, جاڭا استانانىڭ كٶز تارتار سۇلۋلىعىن جىرعا قوستى.
– كەرەي مەن جەنبەكتٸڭ زامانىندا,
ەسپەتتەلگەن قازاقتىڭ شار قالاسى.
الاشتىڭ ازاماتتارى قىزمەت قىلعان,
سىر ەلٸ التى الاشتىڭ ارلى اناسى.
الماتىداي ساپ بەرگەن الىپ شاھار,
قوناەۆتاي قازاقتىڭ ەر, داراسى.
استانا نۇر اعامنىڭ قولتاڭباسى,
باس قوسقان بار ەلەمنٸڭ حان-قاراسى.
مەڭگٸلٸك ەل بولامىز دەپ جاتىرمىز,
بۇيىرسا بولاشاققا باعدار وسى.
قازاق ەلٸ مەڭگٸلٸك بولماي قايتسىن?
بٸر قالادان ساپ بەرسە ەر بالاسى.
ايتىستىڭ جاس تولقىنى ارۋنا مەن ديدار قىز-جٸگٸت ايتىسىن جاساسا, اسپانبەك پەن شۇعايىپ ٷزەڭگٸلەستەردٸڭ بٸر-بٸرٸنەن قارا ٷزبەيتٸنٸن دەلەلدەدٸ.
«اي مەن اسپاننىڭ» تارتىسى
ەكٸنشٸ كٷن...
ايتىستىڭ ەكٸنشٸ كٷنٸ 12 اقىن الاماننىڭ كٶركٸن قىزدىردى. شەتٸنەن «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتٸن كٸل مىقتىلار. كٶرەرمەن دە قايسىسى قارا ٷزٸپ شىعار ەكەن دەپ, ىنتىعىپ وتىر. بەرٸ دە – «كٸل جٷيرٸكتە كٸم جٷيرٸك» دەيتٸندەي ەمەس, تالاي دودالاردا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماعان ناعىز جٷيرٸكتەر. بٸر كٷن بۇرىنعى دودادا ايرىقشا ٶنەر كٶرسەتكەن اقىنداردان دا ايرىقشا ايتىس كٷتەتٸنٸ راس. 12 اقىن, 6 جۇپ. جەرەبە تاستالىپ, جۇپتارى انىقتالىپ قويعان. قايسىسى كٸممەن شىعاتىنى دا انىق. بٸر-بٸرٸنٸڭ قىر-سىرىن دا جاقسى بٸلەدٸ.
سونىمەن, العاشقى اينالىم. ساحنا تٶرٸنە ايتىستىڭ اقتاڭگەرٸ ايبەك قاليەۆ پەن پاۆلودارلىق جٷيرٸك اسپانبەك شۇعاتاي شىقتى. بٸرٸ – حاس جٷيرٸك, ەكٸنشٸسٸ – جاس پەرٸ. اقىنداردىڭ تٸلٸمەن ايتقاندا «اي مەن اسپاننىڭ» سٶز قاقتىعىسى. اقتاڭگەردٸڭ اياق الىسى بەلگٸلٸ, اسپاي-ساسپاي, باپپەن ايتىساتىن ايبەكتٸڭ ماقامىنا كٶرەرمەن دە ٷيرەنگەن. ال تٶكپە جىردىڭ شەبەرٸ اسپانبەك تە قارسىلاسىنان قالىسپايتىنى انىق.
– عاسىرداعى عالامات شەشٸم بولدى,
ارقاعا استانانى كٶشٸرگەنٸ.
ٸرگەتاسى قۇيىلىپ ەڭ العاشقى,
كٸرپٸشتٸڭ قالانعانى ەسٸمدە ەدٸ.
سودان بەرٸ جيىرما جىل ۋاقىت ٶتتٸ,
زىمىراپ ۋاقىتتىڭ كٶشٸ ٸلگەرٸ.
استانا سەۋلەتٸنەن سەۋلە شاشىپ,
كٶركٸڭمەن كٶز قۋانتىپ, ٶس ٸلگەرٸ.
ەلوردام – قازاعىما قۇتتى مەكەن,
ۇلىس پەن ۇلتتىڭ ۇلى كٶشٸندەگٸ.
استانام – تاريح تارتقان التىن القا,
اياۋلى انام الاشتىڭ تٶسٸندەگٸ, – دەپ ەۋەزدٸ سٶز باستاعان ايبەك اقىن استانانىڭ 20 جىلدىعىن ەرەكشە جىرلاپ ٶتتٸ.
قاشاندا ەلدٸڭ مۇڭىن, كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸندە جٷرگەن ويىن اشىق ايتاتىن ارقالىق اقىن بۇل جولى ول تاقىرىپتان اينالىپ ٶتپەدٸ. ارقاداعى اعايىنعا ساۋىن ايتا وتىرىپ, تٸلدٸڭ, اۋىلدىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتادى.
– سولتٷستٸك تەشەنوۆكە قارىزدارمىز,
ازاتتىق دەپ شىرقاساق, اسقاق ەندٸ,
جۇمابەك تەشەنوۆتەر بولماعاندا,
قاي جەرگە سالار ەدٸڭ استاناڭدى, – دەپ تەشەنوۆتٸڭ ەرلٸگٸن دە تٸلگە تيەك ەتتٸ.
«سەنٸڭ اتىڭ اسپانبەك, مەن – ايبەكپٸن,
اي مەن اسپان قاشاندا جاراسادى» دەپ قارسىلاسىن دا ەدەمٸ قالجىڭمەن دەمەپ جٸبەردٸ.
اسپانبەك تە قارسىلاسىنىڭ سٶزٸن ٸلٸپ ەكەتتٸ.
– قۇشاعىنا اسپاننىڭ, اي دا سىيىپ كەتەدٸ,
كٷن دە سىيىپ كەتەدٸ.
جەر دە سىيىپ كەتەدٸ.
مىناۋ وتىرعان قايمانا,
ەل دە سىيىپ كەتەدٸ» دەپ سٶز باستاعان اقىنعا ايبەك قاليەۆ:
«اي مەن كٷنٸ, جۇلدىزى بولماسا ەگەر,
اسپان دەگەن قاپ-قارا تٷنەك قانا» دەپ ەدەمٸ ۋەجٸن جەتكٸزدٸ.
جٷيرٸكتٸڭ اتى – جٷيرٸك. اقتاڭگەردٸڭ اتى ەردايىم وزا شاباتىنى بار. بۇل جولى دا ايبەك اقىن قارسىلاسىنان وزىق ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
بوزوقتىڭ تامىرىنان گٷلدەپ شىققان,
جاساسىن, استاناداي ازات قالا!
قاراعاندىلىق ماقسات اقانوۆتىڭ ٶزٸنە تەن ەرەكشە ەۋەزٸ بار. ەسٸرەسە, قىز بەن جٸگٸتتٸڭ ايتىسى دەسە, ماقسات اقىننىڭ جانى كٸرەدٸ. ەردايىم اقىن قىزدارمەن دوداعا جيٸ تٷسەتٸنٸ دە سوندىقتان بولسا كەرەك. بۇل جولى اقىنعا شىعىسقازاقستاندىق رٷستەم قايىرتايۇلى تاپ كەلٸپتٸ. رٷستەم دە «وڭاي شاعىلا قوياتىن جاڭعاق» ەمەس. ە دەگەننەن رٷستەمنٸڭ:
– شىنىمەنەن, ەركەكپەنەن شىقتىم با دەپ,
جاقتىرماي قاراپ تۇرعان ۆزگليادىن-اي, – دەپ قاعىتقانى دا سوندىقتان.
ماقساتتىڭ دا قاعىتپاسى دايىن تۇراتىنى بەلگٸلٸ. ول دا ۇتىمدى سٶز, ۋىتتى قالجىڭمەن قارسىلاسىن تٷيرەپ ٶتتٸ.
–قالايسىڭ, رٷستەمدەي قاقيعانىم,
ساقاسى يۋمور مەنەن ساتيرانىڭ.
كەلە سالىپ كەسكٸنٸن ايتىپ جاتسىڭ,
كەشەگٸ ايتىستاعى وقيعانىڭ.
كەرەك بولسا, الىپ كەلدٸم دەپ قويادى,
اياۋلىمنان تاپپاعان ماتەريالىن, – دەپ ٶزٸنە جاراسىمدى ەزٸلمەن باستادى.
«ابىلايدىڭ ارمانى بىلاي تۇرسىن, تٸلەگٸ ورىندالدى تۇرسىنبەكتٸڭ», «قۇداي-اۋ, ادام تٷگٸل قوشقارى دا, بۇزىلا باستاعان با بۇل زاماننىڭ», «دومالاق دٷنيەدە تاسى ٶرگە, دومالاپ تۇرعان حالىق بٸز عانامىز», «ەلدٸنٸڭ ەلسٸزگە كەپ, كٷش كٶرسەتۋ, ەلٸمساقتان كەلە جاتقان ۋايىم-قايعى», «اسپاندا دا, جەردە دە ەدٸلدٸك جوق, ەلەمنٸڭ ەر بۇرىشى مويىندايدى», «اسپانداعى تورعايعا لاشىن ۋايىم, تەڭٸزدەگٸ بالىققا جايىن قايعى», «بەس كٷندە بٸرلٸگٸڭە بەرٸك بولساڭ, ەشكٸم دە ەلدٸگٸڭنەن ايىرمايدى», «ٶزٸمٸزدە ٶندٸرگەن شيكٸزاتپەن, ٶزٸمٸزدە بٸتەيٸك كەمٸمٸزدٸ» دەپ تولعاتسا, ماقسات اقىن: «قازاقتىڭ ايتىس دەيتٸن عۇرپى باردا, ەر سٶزٸڭ جٷك بولادى-اۋ, شٸركٸن نارعا», «جاناشىر سەندەي ٸنٸم كٶپ بولسا ەكەن, جالعىز بوپ جٷرگەن جوقپىن جۇرتىم باردا», «ۇنجىرعاسى تٷسپەيدٸ بۇل اعاڭنىڭ, ۇلىم جوق بولسا-داعى, ۇلتىم باردا», «ونسىزدا ەل ەدٸك عوي, از-اق قانا, قازاققا جانى اشيدى قازاق عانا», «بوزوقتىڭ تامىرىنان گٷلدەپ شىققان, جاساسىن, استاناداي ازات قالا» دەپ جىر-مارجانىن تەردٸ.ٷشٸنشٸ اينالىمعا اتىراۋلىق اقىن سەرٸك قويشىعۇلوۆ پەن قىرعىز اقىنى اسىلبەك ماراتوۆ شىقتى. ەكٸ اقىن «سٷيٸنباي مەن قاتاعاننىڭ» جىرىن جالعاپ, ەدەمٸ ايتىس ٷلگٸسٸن جاسادى.
ەلوردام – قازاعىما قۇتتى مەكەن
ودان كەيٸنگٸ كەزەك مەيٸربەك سۇلتانحان مەن شۇعايىپ سەزٸمحانعا بەرٸلدٸ. مەيٸربەك اقىننىڭ مەدەنيەتتٸ سٶز ساپتاسى, سابىرلىبولمىسى, ەشكٸمگە ۇقسامايتىن ەرەك بەينەسٸ كٶرەرمەنٸن جاۋلاپ العالى قاشان?! مەيٸربەك اقىن دەسە, ەل ەلەڭ ەتپەي تۇرا المايدى. اقىننىڭ كەسەك-كەسەك سٶزدەرٸ, ويلى ورالىمدارى ەردايىم كٶپتٸڭ ەسٸندە جٷرەدٸ. بۇل جولى قۇرداس ەكٸ اقىن بٸر-بٸرٸن سٶزبەن قاعىتىپ قانا قويماي, كٶشەلٸ سٶز ايتىپ, كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىقتى. مەيٸربەك اقىن «ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشٸلەردٸڭ» حالىقارالىق وداعىندا ورىنباسار بولىپ قىزمەت اتقاراتىن قۇرداسىن سٶزبەن تٷيرەۋدٸ دە ۇمىتقان جوق. ماگيستراتۋرا تٷسٸپ, بٸلٸم العان مەيٸربەككە «رەكتوردىڭ تٸلٸن تاۋىپ, وقۋعا تٷسٸپ الدىڭ با?» دەپ قاعىتپاق بولعان شۇعايىپ. اقىننىڭ دا ايتار سٶزٸ دايىن ەكەن:
– ٶزەننەن ٶتۋ ٷشٸن ٶتكەلدٸ ٸزدە,
ٶتە الماساڭ, بولماسىن ٶكپەڭ بٸزگە.
كەلە سالىپ, كٶزٸڭدٸ الارتتىڭ عوي,
كٶتەرٸلٸپ كەتكەندەي كٶكتەم-كٷزدە,
رەكتوردىڭ ەشقانداي قاتىسى جوق,
گرانتتىڭ مەسەلەسٸن رەتتەۋٸمٸزگە,
ەيتەۋٸر اعىلشىنشام سەنەن جاقسى,
شەت تٸلٸنەن بولعان جوق, شەكتەۋ بٸزگە.
مەيٸربەكتٸڭ: «شەنەۋنٸكتٸڭ بارلىعى جينالعانمەن, شەراعامنىڭ ورىنى ويسىراپ تۇر», «جەرگە قاراپ تۇرماي قايتسٸن ەندٸ, ۇرپاعى ٷشٸن ۇيالعان قايران اباي», «ەلباسى مۇعالٸمدەر مەرتەبەسٸن, نازارعا جولداۋىندا ٸلگەن جوق پا?», «ۇستازدار قاعازباستى بوپ كەتكەنٸن, اشىپ ايتىپ, اشۋعا مٸنگەن جوق پا?», «ونسىزدا سول مەكتەپتە ۇستازداردىڭ, كٶز جاستارى كٶل بولىپ, جٷرگەن جوق پا?» دەگەن وتتى تٸركەستەرٸمەن كٶپتٸڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن كٶپ تٷيتكٸلدٸ ورتاعا سالدى.
ەكٸ اقىننىڭ تارتىسىندا مەيٸربەك سۇلتانحاننىڭ بەسٸ بيٸك تٷستٸ.
الاماندى قىزدىرعان تارتىستى ايتىس جاساعان – رينات زايتوۆ پەن ايدوس راشات, ديدار قاميەۆ پەن مۇحتار نييازوۆتىڭ جۇبى. تٶرت اقىن دا – تالاي دودالاردا توپ جارىپ جٷرگەن مىقتىلار. تالاي الاماندا بەيگە العان حاس جٷيرٸكتەر. بٸرٸنەن بٸرٸ قارا ٷزٸپ تۇر. «باق شابا ما, باپ شابا ما?» دەگەندەي, ايتىستا دا باعى وزعاندار العا شىعادى. العاشقى كٷنٸ تارتىستى ايتىس جاساعان ديدار قاميەۆ بۇل جولى مۇحتار نييازوۆقا ەسە جٸبەردٸ. قاشاندا شاپپا-شاپ ايتىسقا دايىن تۇراتىن مۇحتار اقىن بۇل جولى دا وسالدىق تانىتقان جوق. سوڭىنا دەيٸن «جان الىسىپ, جان بەرٸستٸ». «حالىقتىڭ ماڭدايىنان اققان تەرگە, قايىق سالىپ, جٷزۋدٸ دوعارىڭدار» دەگەن اقىن جەڭٸسكە جەتتٸ.
رينات زايتوۆ – كٶرەرمەننٸڭ ىقىلاسىنا بٶلەنگەن اقىن. رينات اقىن قاتىسادى دەگەن اقپار شىقسا, تايلى-تاياعى قالماي جينالادى. قاي كەزدە تۋراشىل مٸنەزٸمەن كٶپكە ۇنايتىن اقىن. بۇل جولى «تۋعانىنا دا جاقپايتىن تۋرا مٸنەزٸمەن» قوعامداعى ٶتكٸر مەسەلەلەردٸ سٶزبەن تٷيرەپ ٶتتٸ. موڭعولييادان كەلگەن قارسىلاسى ەكەۋٸ كٶپكە ورتاق تٷيتكٸلدٸ ورتاعا سالدى. قارسىلاسىنان وزا شاپقان اقىن فينالدا مۇحتار نييازوۆپەن قايتا كەزدەستٸ.
ەكٸ كٷندٸك ايتىستا اقىندار قازاقتىڭ استاناسىن عانا جىرعا ارقاۋ ەتكەن جوق, قوعامدى الاڭداتقان مەسەلەلەر دە ورتاعا سالىندى. تٷيدەك-تٷيدەك وي ايتىلدى اقىنداردىڭ اۋزىمەن. «ٶزٸنٸڭ استاناسىن ەربٸر قازاق, قورعاسىن ەكٸ كٶزدٸڭ قاراسىنداي» دەگەن اقىندار 20 جىلدا جەتكەن جەتٸستٸگٸمٸزدٸ دە جىرعا ارقاۋ ەتتٸ.
باس جٷلدە – ەكٸ اقىندا
«جىر ارقاۋى – استانا» ايتىسىنا قاتىسقان 20 اقىننىڭ دا وسالى جوق. بەرٸ بٸر-بٸر وبلىستىڭ ٷكٸلەگەن ٷمٸتتەرٸ. سەنٸم ارتقان سەرٸلەرٸ. ايتىس – ۇلتتى رۋحى. ايتىس دەسە, دەلەبەسٸ قوزبايتىن قازاق جوق. قازاق ٶنەرٸنٸڭ ٸشٸندە اسقاعى دا, بيٸگٸ دە – ايتىس. ايتىسكەر دە – سول دەڭگەيدە. «اعايىننىڭ اتى وزعانشا, اۋىلداستىڭ تايى وزسىن» دەيتٸن قازاق ەكٸ كٷن بويى ايتىس كٶرٸپ, جىرعاپ قالدى.
قازىلار القاسىن جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما تٶراعاسى, اقىن ۇلىقبەك ەسدەۋلەت باسقاردى. قۇرامىندا بەلگٸلٸ اقىن جٷرسٸن ەرمان, موڭعولييادان كەلگەن زەرتتەۋشٸ عالىم شىناي راحمەتۇلى, تٷركييادان كەلگەن عالىم ەبدۋاقاپ قارا, حالىق اقىنى ەسييا بەركەنوۆا, ەۋرازييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پرورەكتورى ديحان قامزابەكۇلى, بەلگٸلٸ پۋبليتسيست, «ايقىن» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى نۇرتٶرە جٷسٸپ بار. قازىلار القاسىنىڭ شەشٸمٸمەن, 20 اقىننىڭ ٸشٸنەن وزا شاپقاندار جٷلدەلٸ ورىندارعا يە بولدى. ٷش بٸردەي اقىن ٷشٸنشٸ ورىن: ايبەك قاليەۆ, ماقسات اقانوۆ, سەرٸك قويشىعۇلوۆقا بۇيىرسا, ەكٸنشٸ ورىن مەيٸربەك سۇلتانحان مەن رٷستەم قايىرتايۇلىنا بەرٸلدٸ. فينالدا بٸر-بٸرٸنەن كەم تٷسپەگەن ەكٸ اقىن: مۇحتار نييازوۆ پەن رينات زايتوۆ تا باس جٷلدەنٸ قانجىعاسىنا بايلادى. ايتىستى باستان-اياق تاماشالاعان مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ ارىستانبەك مۇحامەديۇلى ەكەۋٸن بٸر-بٸرٸنەن بٶلمەي, تەڭ جٷلدە تاعايىنداپ, ٶز قولىمەن تابىس ەتتٸ. ەكٸ اقىنى جٷلدە العاسىن كٶرەرمەن دە دەن ريزا بولدى. جٷلدە قورى دا قوماقتى: ىنتالاندىرۋ سىيلىعىن العان اقىندار 500 مىڭنان جٷلدەگە يە بولدى. ەدٸلقازىعا دا رەنٸش بٸلدٸرٸپ, ٶكپە ارتقان اقىن بولعان جوق. كٶپشٸلٸك تە دەن ريزا, جٷلدە العان اقىندار دا ريزا. تەك قانا ديدار قاميەۆ قامىعىپ قالعانداي...
«ايتىس – حالىقتىڭ رۋحىن كٶتەرەتٸن ٶنەر» ەكەنٸن ٷنەمٸ ايتىپ جٷرەمٸز. بٸراق سوڭعى كەزدەرٸ ايتىسكەرلەر دە «قۋلانىپ» الدى. قايتالاۋلار كٶپ. الماتىدا ايتقان سٶزٸن استانادا قايتالايدى, بولماسا, تالدىقورعان تٶرٸندەگٸ ايتىستى «بٸلدٸرمەي» قوسىپ جٸبەرەدٸ. «جىمىن بٸلدٸرمەي» جٸبەردٸم دەپ, جىمىڭ-جىمىڭ ەتكەنٸمەن, تۇراقتى كٶرەرمەنگە بەرٸ انىق. ٷنەمٸ ايتىستاردا قايتالانىپ كەلە جاتقان «بٸر تٸركەستەر» بار. ونى اقىننىڭ ٶزٸ دە بٸلەدٸ, كٶرەرمەننٸڭ ٶزٸ دە سەزەدٸ. بۇل – بٸر.
ەكٸنشٸدەن, اقپاراتتى تولىق زەرتتەمەيدٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە «حيت» بولعان تاقىرىپقا ەۋەس. ترەندتەگٸ دٷنيەنٸ قوزعاساق, كٶپ «ۇپاي» جينايمىز دەپ ويلايدى. ٷشٸنشٸدەن, كٶرەرمەنگە نە ۇنايتىنىن بٸلەتٸن كەي «اكتەر» اقىندار بار. ەلەۋمەتتٸڭ ەلسٸز تۇسىن تيٸمدٸ مەڭگەرگەن. سول ارقىلى ٶزٸنە «بەدەل» جينايدى. اقىننىڭ بۇل «ويىنى» ٶزٸنە ۇتىس ەكەلگەنٸمەن, ابىروي ەپەرمەيتٸنٸن ەسكەرسە دەيمٸز.
گٷلزينا بەكتاس, ايدار ايزاتقىزى
"ايقىن" گازەتٸ
