قر قورعانىس مينيسترٸ نۇرلان ەرمەكباەۆ جامبىل وبلىسىنىڭ سارىكەمەر اۋىلىندا بايزاق اۋدانىنداعى №28349 ەسكەري بٶلٸمٸنٸڭ وق-دەرٸ قويماسىندا بولعان جارىلىس تۋرالى جۋرناليستەر سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردٸ. قازاقپارات اگەنتتٸگٸ مينيسترلٸكتٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ ۇسىنعان ماتەريال نەگٸزٸندە كەزدەسۋدە كٶتەرٸلگەن سۇراقتاردى جيناقتاپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىندى.
- وقيعا ورنىندا تاعى جارىلىستار بولا ما, جوق پا? ناقتى ايتا الاسىز با? جاقىن ماڭداعى ەلدٸ مەكەن تۇرعىندارى الاڭسىز ٷيلەرٸنە ورالىپ, تىنىش ۇيىقتاي بەرسە بولا ما?
- بۇل جەردە جارىلىستار بولمايدى. بٸراق بىقسىپ جاتقان, جانىپ ەمەس, بىقسىپ جاتقان قويمالار بار. باسقاشا ايتساق, جالىن بٷكٸل جەردە سٶندٸرٸلدٸ. دەگەنمەن, دٷمپۋدەن كەيٸن جەرگە كٸرٸپ كەتكەن قويمالار بار, كٶمٸلٸپ قالعان. بىقسىعان تٷتٸن سول جاقتان شىعىپ جاتىر. تٷتٸن توقتاماعاندىقتان, جۇمىستى توقتاتا المايمىز. سوندىقتان ەلٸ دە قاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن ساقتاۋ كەرەك. ٶزدەرٸڭٸز دە تٷسٸنٸپ وتىرعان شىعارسىزدار, قيراندىلاردىڭ استىندا قانداي دا بٸر مينا قالعان بولسا, ٶزدٸگٸنەن اتىلىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان بٸز اۋماقتى تٷگەل قورشاۋعا الدىق. ەسكەريلەر, ساپەرلەر, ٶرت سٶندٸرۋشٸلەر ەشقانداي قاۋٸپتٸ قالدىق قالماعانىنا كٶزٸمٸز جەتكەنشە جۇمىس ٸستەيدٸ. جارىلىس دەپ سۇراپ جاتىرسىز, ونىڭ دا تٷر-تٷرٸ بار عوي. تٸپتٸ قۋاتى ەلسٸز جارىلىس بولسا دا, ادامداردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ەسكەريلەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋٸمٸز كەرەك.
- قۇرمەتتٸ مينيستر مىرزا, مىنا جەردە 500 تونناداي قارۋ ساقتالعان دەدٸ. ونىڭ قانشاسى جارىلدى, جارىلماعانى قانشا? جالپى ارىستان وسىندا قانشا توننا قارۋ جەتكٸزٸلگەن ەدٸ? ارىستان شىعارىلعان ارسەنالدىڭ ٸشٸندە راكەتالار بولعان ەدٸ. ولاردى بۇل قويمادا ساقتاماعان بولساڭىزدار, باسقا قاي جاققا ەكەتٸپ ەدٸڭٸزدەر?
- بٸرٸنشٸدەن, بۇل ەسكەري قويما ەمەس, وق-دەرٸلەر بازاسى. ٶيتكەنٸ تەرمينولوگييا بويىنشا قويما بار, ساقتاۋ ورنى بار, بازا بار, ارسەنال بار. ارىستا ارسەنال بولاتىن. مۇنداعى بازا, ارسەنالدان كٸشٸ. بۇل بازادا تەك ينجەنەرلٸك وق-دەرٸلەر ساقتالعان. ينجەنەرلٸك وق-دەرٸلەر جارىلعاندا الىسقا ۇشپايدى, ول بٸر. ەكٸنشٸدەن, ونىڭ كٶلەمٸ, سانى ارىستاعىدان 7-8 ەسەگە از. سوندىقتان ارىسقا قاراعاندا قاۋپٸ ەلدەقايدا تٶمەن. ارىسقا قاراعاندا تۇرعىن ٷيلەر بازادان الىستا ورنالاسقان. جاقىن راديۋستا ورنالاسقان ادام سانى كٶپ ەمەس.
- بٸراق, ارىسقا قاراعاندا, ادام شىعىنى كٶپ بولدى عوي?
- ٶكٸنٸشكە قاراي, قازا تاپقاندار ارىسقا قاراعاندا كٶپ. وسى سەتكە دەيٸن 12 ادامنىڭ وقيعا ورنىندا قازا بولعانى انىقتالدى. ولاردىڭ بەرٸ ەسكەري قىزمەتشٸلەر مەن ٶرت سٶندٸرۋشٸلەر. بەرٸ دە باتىلدىقتىڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ, ٶرتتٸ سٶندٸرەمٸز دەپ جٷرٸپ ٶز ٶمٸرٸن قۇربان ەتتٸ.
- قازا بولعان ەسكەري ادامداردىڭ وتباسىنا ناقتى قانشا قاراجات بەرٸلەدٸ? ٷي, پەتەر بەرۋ مەسەلەسٸ قارالدى ما? سودان كەيٸن قازا بولعان ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸ ناگراداعا ۇسىنۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى ما? قانداي ناگراداعا ۇسىناسىزدار?
- قازا تاپقان ەسكەري قىزمەتشٸلەر مەن ٶرت سٶندٸرۋشٸلەر شىن مەنٸندە ناگراداعا دا, باسقا دا قولداۋعا, ماقتانىشقا لايىق. سوندىقتان, پرەزيدەنت پەن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا, زاڭعا سەيكەس, ولاردىڭ وتباسىنا, بالا-شاعاسىنا جان-جاقتى كٶمەك, ەلەۋمەتتٸك قولداۋ كٶرسەتٸلەدٸ. قارۋلى كٷشتەردٸڭ تاراپىنان, قورعانىس مينيسترلٸگٸ تاراپىنان كٶمەك كٶرسەتٸلۋدە. ودان باسقا ەربٸر قازا تاپقان ازاماتتىڭ وتباسىنا ناقتى قارجىلاي كٶمەك قاراستىرىلعان. ونىڭ كٶلەمٸ شامامەن 20 ملن تەڭگەدەن استام. ودان باسقا, ەرينە, تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸ بولادى. وعان جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار دا قاتىسادى. وبلىس ەكٸمٸ دە ايتتى, تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸ بولسا, شەشەمٸز. قازٸر وسى باعىتتا جۇمىس باستالىپ كەتتٸ. كٶمەك كٶرسەتٸلٸپ جاتىر, ەلٸ دە كٶرسەتەمٸز. ونىڭ بەرٸ زاڭ بويىنشا بٸرنەشە كٷن ۋاقىت الادى.
- جارىلىسقا ادامي سالعىرتتىق تٷرتكٸ بولۋى مٷمكٸن بە? جالپى قانداي نۇسقالار قاراستىرىلىپ جاتىر?
- ونداي نۇسقانى دا قاراپ جاتىرمىز. تٷسٸنەسٸز بە, بۇل ٶزٸ كٶپتەگەن ادام جۇمىلدىرىلعان كٷردەلٸ مەحانيزم. قويما باستىعى, ساقتاۋ بٶلمەسٸنٸڭ باستىعى, كومانديردٸڭ ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى, ەسكەري بٶلٸم كومانديرٸ جەنە تاعى باسقالار بار. بەلكٸم سولاردىڭ بٸرٸ سالعىرتتىققا جول بەرگەن شىعار. ەڭ بٸرٸنشٸ وسىنداي بولجام بار. بٸراق ەزٸرگە ونداي اۋىتقۋشىلىق بايقاعان جوقپىز. تەرگەۋ ونداي فاكتٸلەردٸ انىقتاعان جوق. سوندىقتان قازٸر مٷمكٸن نۇسقالاردىڭ ەشقايسىسىن تٸزٸمنەن شىعارىپ جاتقان جوقپىز. تەرگەۋ جان-جاقتى جٷرٸپ جاتىر. ەڭ ٷزدٸك دەگەن ساراپشىلار تارتىلدى. جارىلعىش زاتتاردىڭ سىنامالارى زەرتحاناعا بەرٸلەدٸ. تالداۋ جاسالادى. مٸندەتتٸ تٷردە شىندىققا كٶز جەتكٸزەمٸز دەپ ويلايمىن.
- ٸز-تٷسسٸز جوعالعانداردىڭ سانى قانشا? اتى-جٶندەرٸ بەلگٸلٸ مە?
- ەزٸرگە قازٸر 4 ەسكەري قىزمەتشٸمەن جەنە تٶتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتٸنٸڭ قىزمەتشٸلەرٸمەن بايلانىسقا شىعا الماي وتىرمىز.
- تۇرعىندار ٷيلەرٸنە قاشان ورالادى?
- اۋىل تۇرعىندارى ٷيلەرٸنە قايتتى.
- ٶرت پەن جارىلىستىڭ نەدەن شىققانىن وتاندىق ماماندار انىقتاي ما, ەلدە سىرتتان ادامدار كٶمەككە تارتاسىزدار ما?
- قازٸر ارنايى كوميسسييا مەن ارنايى تەرگەۋ توبى قۇرىلدى. سولار شەشٸم شىعارادى. ەگەر قاجەت بولسا, شەتەلدەن دە مامان تارتادى.
- 12 ادام ٶلدٸ, 60 جۋىق جاقىن ادام جارالاندى. ارىستاعى تراگەدييانىڭ جاراسى دا جازىلىپ بٸتكەن جوق. وسى وقيعاعا بايلانىستى سٸز وتستاۆكاعا بەرۋگە دايىنسىز با? ونداي شەشٸم قابىلدايسىز با, قابىلدامايسىز با?
- ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز عوي. مەن بۇل تۋرالى كەشە ايتتىم.
- بٸز كەشە بولعان جوقپىز, كەشٸرٸڭٸز.
- ەرينە. مەسەلەن, بەرٸنە مينيستردٸ كٸنەلٸ دەپ ايتۋ ناداندىق. ٶيتكەنٸ كەيبٸر ساۋاتتى ادامدار قارۋلى كٷشتەردٸڭ ٶز الدىنا بٸر كٸشٸ مەملەكەت ەكەنٸن بٸلەدٸ. مەملەكەتتٸڭ ٸشٸندە بار جٷيەنٸڭ بەرٸ قارۋلى كٷشتەردٸڭ ٸشٸندە دە بار: بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸ, جاۋىنگەرلەردٸ دايارلاۋ, ساربازداردى ٷيرەتۋ. بۇل ٶتە كٷردەلٸ مەحانيزم. ەرينە, بٸر ادامنىڭ بەرٸنە قاراپ, قاداعالاۋى ٶتە قيىن. بٸراق بٸزدە بٸرٸنشٸ جەتەكشٸ بەرٸنە جاۋاپ بەرۋ كەرەك دەگەن تٷسٸنٸك بار. سول سيياقتى مەن ٶزٸم كٸنەسٸز, جەكە باسىم جازىقسىز بولسا دا, بەرٸنە جاۋاپ بەرەمٸن. ونىڭ ٷستٸنە وفيتسەر, گەنەرال ار-نامىسى دەگەن ۇعىم بار. سوعان سەيكەس مەن, ەرينە, وتستاۆكاعا ٶتٸنٸش بەرەمٸن. وتستاۆكا بەرۋدٸ سۇرايمىن. الايدا جوعارى قولباسشى مەن مەملەكەت باسشى قانداي شەشٸم قابىلدايدى, ونى ايتا المايمىن. قازٸر مەنٸڭ مٸندەتٸم – اپاتتىڭ سالدارىن جويۋ, حالىقتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ.
- جاڭا سۇراعىما جاۋاپ بەرمەدٸڭٸز. وسىندا ارىستان جەتكٸزٸلگەن قارۋلار بار دەدٸڭٸز, ارىستان شىعارىلعان ٶزگە قارۋلار قاي ەسكەري بٶلٸمدە ساقتالۋدا? باسقا قارۋلار قاي وبلىستارعا جٸبەرٸلگەن?
- مۇندا ارىستاعى وق-دەرٸلەردٸڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸ عانا ەكەلٸنگەن. كٶپ ەمەس. ونىڭ ٷستٸندە تەك ينجەنەرلٸك وق-دەرٸلەر ساقتالعان.
- ال قالعان وق-دەرٸلەر قاي جاقتا?
- جارىلىستىڭ شىعۋىنا ارىستان ەكەلگەن قارۋلار سەبەپ بولماعان. ٶرت تروتيل ساقتاعان قويمادا باستالعان. تروتيل ارىستان ەكەلٸنبەگەن.
- قازاقستان بويىنشا بٷكٸل ەسكەري بٶلٸمدەر تەكسەرٸلگەن شىعار , سولاي ما? قۇداي بەتٸن ەرٸ قىلسىن, بٸراق باسقا ٶڭٸرلەردە ارىس پەن تارازداعىداي وقيعا بولۋى مٷمكٸن بە?
- بٸر عانا نەرسە ايتا الامىن. وندايعا جول بەرمەۋ ٷشٸن بٷكٸل شارالار قابىلدانىپ جاتىر. مۇنداي اۋقىمدا بولۋى مٷمكٸن ەمەس دەپ ەسەپتەيمٸز.
