ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ "قازاقستاندىقتاردىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ ٶسۋٸ: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ" اتتى جولداۋىندا مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ مەسەلەسٸن نازاردان تىس قالدىرعان جوق. ولار ٷشٸن "كەدەرگٸسٸز ورتا" قالىپتاستىرۋ جايىن باسا ايتتى.
مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك سالاسىنداعى ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ - وسى مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ قۇقىعى مەن ەلەۋمەتتٸك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ستاتيستيكا بويىنشا قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە 674,2 مىڭ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جان بار ەكەن. ونىڭ ٸشٸندە 62%-ى ەڭبەككە قابٸلەتتٸ جاستا بولسا, 25,4%-ن زەينەتكەرلەر قۇرايدى. ال 12,6%-ى 18 جاسقا تولماعان جەتكٸنشەكتەر.
ەلباسى جولداۋلارىندا مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردى جۇمىسپەن قامتۋ, ولارعا قاتىستى قيىندىقتاردى شەشۋ جايىنا ەرەكشە توقتالىپ كەلەدٸ. تٸپتٸ كەسٸپكەرلەرگە وسىنداي جانداردى جۇمىسقا الۋ جايىن دا تٸلگە تيەك ەتكەن ەدٸ. ال "كەدەرگٸسٸز ورتانىڭ" بولۋى مۇنداي جاندار ٷشٸن اسا ماڭىزدى. "كەدەرگٸسٸز ورتا" دەپ - مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ قوزعالىسىن جەڭٸلدەتۋگە ارنالعان پاندۋستار مەن جاقسى ىڭعايلى تروتۋارلار, ستاندارتتارعا ساي كەڭ ەسٸكتەردٸڭ جەنە باسقا دا سىرتقى ورتا ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بولۋىن ايتادى.
"كەدەرگٸسٸز ورتا" سىرتقى فاكتورلارمەن عانا شەكتەلٸپ قالماعانى ابزال-اق. مەسەلەن مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ ساياسي ناۋقان كەزدەرٸندە سايلاۋ ۋچاسكەلەرٸنە بارىپ, داۋىس بەرۋٸنە جاعداي جاسالۋى - وسىنىڭ بٸردەن-بٸر مىسالى ٸسپەتتٸ. سەبەبٸ مۇنداي جاندار وسىنداي مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار شارالارعا قاتىسا الماي كەلگەن ەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا كەدەرگٸ بولعان. جاقىندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا بۇل مەسەلە تالقىلانىپ, كەدەرگٸنٸ جويۋدىڭ جولى تابىلدى.
- سايلاۋ ۋچاسكەلەرٸنە بارىپ داۋىس بەرگٸسٸ كەلەتٸن مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ سانى از ەمەس. ٶتٸنٸشتەر تٷسٸپ, ارنايى ناۋقانعا قاتىسقىسى كەلەتٸن جاندار سانى كٶبەيٸپ كەلەدٸ. ولار داۋىس بەرۋگە كەلگەننەن كەيٸن قاجەتتٸلٸگٸنە بايلانىستى ىڭعايلى فورماتتا سايلاۋ ماتەريالدارىن, بيۋللەتەندەردٸ ۇسىنۋ بۇل سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ مٸندەتٸ بولىپ سانالادى. وسىعان بايلانىستى وسك جٷيەلٸ تٷردە بٸراز جۇمىستار جاسادى, - دەدٸ قر ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ مٷشەسٸ لەززەت سٷلەيمەنوۆا.
وسىعان دەيٸن مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جاندار ساياسي ناۋقانعا ٷيلەرٸندە وتىرىپ قاتىساتىن. الدا سايلاۋ ورىندارىنا ارنايى بارىپ داۋىس بەرگٸسٸ كەلەتٸن جاندارعا جاعداي جاسالماق. سەبەبٸ ولاردىڭ بارلىعى سايلاۋ قۇقىعىنا يە. وسى ساناتتاعى ازاماتتارعا ىڭعايلى ورتا قالىپتاستىرۋ ٷشٸن ۋچاسكەلەر تەحنيكالىق بازامەن جارىقتاندىرىلادى. كٶلٸگٸن قوياتىن ارنايى ورىننان باستاپ, اربامەن كەلەتٸندەردٸڭ سايلاۋ ورىندارىنا ەركٸن كٸرٸپ-شىعۋلارىنا دەيٸن مٷمكٸندٸك جاسالادى. زاعيپ جاندار ترافارەتتەرمەن, ناشار كٶرەتٸندەرٸ جارىقتاندىرۋ جايلارىمەن تولىق قامتاماسىز ەتٸلمەك. بۇل دا "كەدەرگٸسٸز ورتا" قالىپتاستىرۋدىڭ بٸر نىشانى. ٶيتكەنٸ, قوعامدا مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ شەكتەلمەگەنٸ ماڭىزدى.
