فوتو: مەيٸرمان شەكەەۆتٸڭ Facebook پاراقشاسىنان
1 قاڭتاردان باستاپ جەكە تۇلعالاردىڭ موبيلدٸ اۋدارىمدارى تەك بەلگٸلٸ جاعدايدا سالىق باقىلاۋىنا الىنادى. ەگەر ٷش اي قاتارىنان اي سايىن 100-دەن استام ەرتٷرلٸ ادامنان اقشا اۋدارىلىپ, جالپى سوماسى 1 ملن تەڭگەدەن اسسا, تەكسەرۋ جٷرگٸزٸلەدٸ. بانكتەر بۇل اقپاراتتى تەك سالىقتىق باقىلاۋ ٷشٸن بەرەدٸ, شوتتاردى بۇعاتتاۋ قاراستىرىلماعان. حابارلاما العان جاعدايدا عانا جەكە كەسٸپكەر رەتٸندە تٸركەلۋ ۇسىنىلادى. قايىرىمدىلىق سيياقتى ەرەكشە جاعدايلار ەسكەرٸلەدٸ. تۋىستار مەن دوستارعا اقشا اۋدارۋ بۇرىنعىداي ەركٸن, شەكتەۋسٸز. قولما-قول اقشاسىز تٶلەمدٸ قابىلداۋدان باس تارتۋ زاڭسىز, قايتالانسا – 147 680 تەڭگە ايىپپۇل سالىنادى. تاكسي جٷرگٸزۋشٸلەر سيياقتى جەكە تاسىمالداۋشىلار جەكە كەسٸپكەر رەتٸندە تٸركەلۋٸ قاجەت. كەسٸپكەرلەرگە جەڭٸلدەتٸلگەن سالىق رەجيمدەرٸ بار – قىزمەت تٷرٸنە قاراي 1–4% سالىق سالىنادى. موبيلدٸ اۋدارىم قابىلداۋ تەك «كٶلەڭكەگە» كەتۋدٸ ەمەس, سالىقتىق باقىلاۋعا تٷسۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ زاڭگەر مەيٸرمان شەكەەۆكە كٶپشٸلٸكتٸ مازالاعان نەگٸزگٸ سۇراقتاردى قويىپ كٶردٸ.
– مەيٸرمان مىرزا, سوڭعى ۋاقىتتا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ازاماتتاردىڭ تەلەفون ارقىلى جاسالعان اقشا اۋدارىمدارىنا مەملەكەت باقىلاۋ جٷرگٸزٸپ جاتىر دەگەن پٸكٸرلەر پايدا بولدى. بۇل شىندىق پا?
– مۇنداي پٸكٸر شىندىققا جاناسپايدى. مەملەكەت ازاماتتاردىڭ بانك وپەراتسييالارىن تٸكەلەي دە, جاپپاي دا باقىلاۋعا قۇقىلى ەمەس. الايدا سالىق كودەكسٸ مەن «بانكتەر جەنە بانك قىزمەتٸ تۋرالى» زاڭ اياسىندا بەلگٸلەنگەن تالاپتار بار جەنە بۇل كونستيتۋتسيياعا قايشى كەلمەيدٸ. جاڭا سالىق كودەكسٸندە بەلگٸلٸ بٸر تەۋەكەل توپتارىنا قاتىستى قارجىلىق مونيتورينگ جٷرگٸزۋ نورمالارى قاراستىرىلعان. تەكسەرۋ تەك زاڭدا كٶرسەتٸلگەن جاعدايدا عانا جٷزەگە اسادى, ال قاجەتتٸ اقپاراتتى سالىق ورگاندارىنا ۋەكٸلەتتٸ قۇرىلىمدار ۇسىنادى.
– جەكە تۇلعالاردىڭ بٸر-بٸرٸنە جٸبەرگەن اقشاسى تابىسقا جاتا ما?
– جوق. تابىستىڭ ناقتى انىقتاماسى بار. ادامدار اراسىنداعى قاراپايىم اقشا اۋدارىمدارى, ەگەر ولار كوممەرتسييالىق ماقساتتى كٶزدەمەسە, تابىس رەتٸندە ەسەپتەلمەيدٸ. ال بەلگٸلٸ بٸر قىزمەت كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن نەمەسە تاۋار ساتۋدان تٷسكەن اقشا تابىسقا جاتادى جەنە زاڭعا سەيكەس سالىق سالىنۋى مٷمكٸن.
– بانك قۇپيياسى بۇزىلماي ما, دەرەكتەر قاۋٸپسٸز بە?
– بانك قۇپيياسى تولىق كٶلەمدە قورعالادى. سالىق ورگاندارىنا تەك زاڭدا كٶرسەتٸلگەن اقپارات بەرٸلەدٸ. بۇل اقپارات ازاماتتىڭ شوتىنداعى جالپى قالدىقتى نەمەسە دەپوزيت كٶلەمٸن قامتىمايدى, تەك اقشا اۋدارىمدارىنا قاتىستى بولادى. باسقا جاعدايدا بانك قۇپيياسىنا جاتاتىن دەرەكتەر ەشبٸر ورگانعا بەرٸلمەيدٸ.
– قانداي جاعدايدا ازامات تٸركەلمەي كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىستى دەپ تانىلۋى مٷمكٸن?
– مۇندا ٷش نەگٸزگٸ كريتەريي بار. ەگەر بٸر ادامنىڭ شوتىنا ەرتٷرلٸ ادامداردان جٷيەلٸ تٷردە جەنە تۇراقتى ارالىقپەن كٶپ مٶلشەردە قاراجات تٷسسە, تٶلەمدەر كوممەرتسييالىق سيپاتقا يە بولسا, بۇل كەسٸپكەرلٸك قىزمەتتٸڭ بەلگٸلەرٸ بولۋى مٷمكٸن. بٸراق بٸردەن ايىپپۇل سالىنبايدى: الدىمەن ازاماتقا ەسكەرتۋ بەرٸلەدٸ جەنە زاڭدى تٷردە تٸركەلۋ ۇسىنىلادى.
– تۋىستىق نەمەسە تۇرمىستىق اۋدارىمدار كەسٸپكەرلٸككە جاتا ما?
– جوق. وتباسىلىق نەمەسە تۇرمىستىق ماقساتتاعى اۋدارىمدار كەسٸپكەرلٸك قىزمەتكە جاتپايدى. تەلەفون ارقىلى جاسالعان قاراپايىم اۋدارىمداردى كەسٸپكەرلٸككە جاتقىزۋ مٷمكٸن ەمەس.
– ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى ساۋدا جاساۋ زاڭ الدىندا كەسٸپكەرلٸك قىزمەت پە?
– جوق. قاراپايىم تۇرمىستىق نەمەسە جەكە ماقساتتاعى ساتۋلار كەسٸپكەرلٸك قىزمەت دەپ سانالمايدى. ال ەگەر تۇراقتى تٷردە جەنە جٷيەلٸ تٷردە كوممەرتسييالىق تابىس الۋ ماقساتىندا جٷرگٸزٸلسە, ول كەسٸپكەرلٸك قىزمەتكە جاتادى جەنە زاڭ بويىنشا تٸركەلۋٸ قاجەت.
– قوسىمشا قۇن سالىعى (ققس) تۋرالى ايتا الاسىز با?
– كەسٸپكەر رەتٸندە تٸركەلگەن جەنە جىلدىق اينالىمى ققس تٸركەۋ شەگٸنەن اسقان جاعدايدا عانا ققس تٶلەۋگە مٸندەتتٸ بولادى. شەك جەكە كەسٸپكەرلەر مەن جشس ٷشٸن ەر تٷرلٸ. مىسالى, ققس شەگٸ 70 ملن تەڭگەدەن 45 ملن تەڭگەگە تٶمەندەتٸلدٸ. بارلىق كەسٸپكەرلەر اۆتوماتتى تٷردە ققس تٶلەمەيدٸ – تەك شەگٸنەن اسقاندار عانا.
– ازامات سالىق شەشٸمٸنە كەلٸسپەسە نە ٸستەۋٸ كەرەك?
– الدىمەن سالىق ورگانىنا شاعىم بەرۋگە بولادى. ەگەر شاعىم قاناعاتتاندىرىلماسا, جوعارى تۇرعان ورگانعا نەمەسە سوتقا جٷگٸنۋگە بولادى. ەگەر باستاپقى ماقسات تابىسقا باعىتتالماعانىن دەلەلدەيتٸن قۇجاتتار بولسا, بۇل قيىندىق تۋدىرمايدى.
– قورىتىندىلاي كەلە, ازاماتتار نە بٸلۋٸ كەرەك?
– جەكە ادامدار اراسىنداعى قاراپايىم اۋدارىمدار, ەسٸرەسە وتباسى نەمەسە تانىستار اراسىندا جاسالعاندارى, سالىقتىق نەمەسە كەسٸپكەرلٸك باقىلاۋعا جاتپايدى. تەلەفون ارقىلى اۋدارىمدار اۆتوماتتى تٷردە كەسٸپكەرلٸك قىزمەتتٸڭ دەلەلٸ ەمەس. زاڭ شەڭبەرٸندە ەرەكەت ەتسەڭٸز, قۇقىعىڭىزعا قاۋٸپ جوق. دٷربەلەڭ تەك زاڭ دۇرىس تٷسٸندٸرٸلمەگەن جاعدايدا تۋىندايدى.
– سالىق تٶلەۋدٸڭ ماڭىزدىلىعى نەدە?
– شەتەلدٸك تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, ازاماتتار تابىسىنان 40–50% سالىق تٶلەسە دە, ساپالى مەديتسينا مەن قىزمەتتەرگە قول جەتكٸزەدٸ, زەينەتاقى قاۋٸپسٸزدٸگٸ قامتاماسىز ەتٸلەدٸ. بٸزدە سالىق تٶلەۋگە قاراماستان, جەمقورلىق سالدارىنان مەملەكەت تولىق دامىماي وتىر. سوندىقتان ەربٸر ازامات مەملەكەت دامۋىنا ٷلەس قوسۋى كەرەك.
– سۇقباتىڭىزعا راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن:
اقبوتا مۇسابەكقىزى
