ايداھار بەينەسٸ قازاق ەرتەگٸلەرٸندە جيٸ كەزدەسەدٸ. قۇبىجىق, زور كٷشتٸڭ يەسٸ, ادامزاتقا قييانات جاسايتىن جاعىمسىز بەينەنٸڭ باتىرلارمەن كٷرەسٸپ جاتقان سۋرەتٸ سانامىزدا مەڭگٸ قالعان. بٸرنەشە باستى الىپ ايداھار باتىرلاردان جەڭٸلٸپ, ەرتەگٸ كٶڭٸلدٸ اياقتالاتىن. كٶز الدىمىزعا ەلەستەگەن قورقىنىشتى بەينەدەن ٶزٸمٸز شوشىپ, ەلگٸ ايداھاردىڭ ٶلگەنٸنە كەدٸمگٸدەي قۋاناتىنبىز. بارلىق ەرتەگٸلەردە جاعىمسىز كەيٸپكەر رەتٸندە بەرٸلەتٸن وسى قۇبىجىقتىڭ تٸرٸ قالاتىنى نەمەسە جەڭٸسكە جەتەتٸنٸ ەسٸمدە جوق. دەمەك, ەرتەگٸنٸڭ ماقساتى – جاعىمسىز بەينەنٸ قۇربان ەتۋ ارقىلى بالاعا جاقسىلىقتىڭ, ەدٸلدٸكتٸڭ جەڭٸسكە جەتەتٸنٸن ۇعىندىرۋ. ال ادامدى تٸرٸدەي جۇتۋعا قۇمار وسى بٸر قۇبىجىقتى نەگە ايداھار سومداعان? ەدەبيەتتانۋشى, فولكلورشى عالىم س. قاسقاباسوۆ «ايداھار, تٷپتەپ كەلگەندە, عالامات الىپ جىلان» دەپ پايىمدايدى. بٸز ٷشٸن تەك ەرتەگٸ كەيٸپكەرٸ سانالاتىن الىپ جىلان, شىن مەنٸندە, شەكسٸز مەيٸرٸم يەسٸ بولماعانى انىق. سوندىقتان بولار ٷيدٸڭ شاڭىراعىنان موينىن سوزىپ, ٶزەننەن سۋ ٸشٸپ, كەيدە ىسقىرىپ اسپاننان جاڭبىر جاۋدىراتىن, ٶلٸلەر ەلەمٸن كٷزەتٸپ, جاندى و دٷنيەگە جەتكٸزۋشٸ رۋح رەتٸندە سۋرەتتەلەتٸن قورقىنىشتى كەيٸپكەر سانامىزدا جىلان دا ەمەس, ايداھار دا ەمەس, بٸر تٷرلٸ جۇمباق جاراتىلىس بولىپ ورنىققان.
ۇلتتىق مۋزەيدٸڭ تٶرٸنەن ورىن العان س. نارىنوۆتىڭ «مەنٸڭ اتامنىڭ ەلەمٸ» دەپ اتالاتىن مٷسٸنٸ مەنٸ كٶپ ويلاندىردى. ٶز قۇيرىعىن ٶزٸ جۇتپاق بولعان جىلان بەينەسٸ قولادان قۇيىلعان. قاراپايىم جىلانعا مٷلدە ۇقسامايدى. جەلكە تۇسىنان جالداي جىعىلا بٸتٸپ, جايقالا تٶگٸلگەن سيرەك قاناتتارى ٶزٸنشە سۇس بەرٸپ تۇرعانداي. تٶرت قانا ساۋساق سالالانعان قاۋھارسىز قولدار تارامىستانا تۇنجىرايدى. ەلدە مۇنى اياققا بالاساق بولا ما? ەيتەۋٸر, قيمىل-قوزعالىسىنان جۇمباق بٸر سىردىڭ شەتٸ قىلاڭدايدى.
ەلگٸ جۇمباق جاراتىلىسپەن سىرلاسقىم كەلدٸ. كەز كەلگەن شىعارمادان اۆتوردىڭ جان-دٷنيەسٸن كٶرۋگە بولادى. اقىن, جازۋشى, كومپوزيتور, سۋرەتشٸ, مٷسٸنشٸ دە ايتپاعىن ٶز تۋىندىسى ارقىلى جەتكٸزەدٸ. «ايداھار تەكتەس الىپ جىلاننىڭ سەكەن نارىنوۆتىڭ اتاسىنا قانداي قاتىسى بولدى ەكەن?» دەيمٸن. ەلدە بالا كەزدە اتاسى ايتىپ بەرگەن ەرتەگٸلەردٸڭ ەستەلٸگٸنەن تۋعان دٷنيە مە? «مەنٸڭ اتامنىڭ ەلەمٸ» دەگەنٸنە قاراعاندا, اتاسى تەك ەرتەگٸ ەلەمٸندە ٶمٸر سٷرگەندەي. ٶمٸرٸن بٸر شەتكە ىسىرىپ قويىپ, سانالى ادامنىڭ ەرتەگٸ كەيٸپكەرلەرٸمەن شەكتەلٸپ وتىرماسى انىق. سولاي بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە بٷكٸل ەرتەگٸ ەلەمٸن جىلان بەينەسٸمەن عانا جەتكٸزٸپ تۇر ما? ەرتەگٸنٸڭ جاعىمدى كەيٸپكەرلەرٸ كٶپ ەمەس پە? قاراساڭ كٶز توياتىن كٶڭٸلدٸ وبرازداردىڭ دا مٷسٸنٸن جاساۋعا بولادى عوي. ويىم ونعا, سانام سانعا بٶلٸندٸ. مٷسٸننٸڭ مەنٸن ۇعىنعىم كەلدٸ. اۆتور جاسىرعان ويمەن بەتپە-بەت كەلگٸ كەلدٸ. اقىرى تىلسىم تۋىندىنى اينالشىقتاپ شىعا الماي-اق قويدىم.
ونىڭ قاۋقارسىز قولدارى مەن جەۋدٸرەگەن جانارى سانامدى سٸلكٸندٸردٸ. ٶز كٶزٸمە ٶزٸم سەنبەي, قايتا-قايتا جٷزٸنە ٷڭٸلەمٸن. مەيٸرٸمگە مۇقتاج كەرٸلٸكتٸڭ جانارى. دەل ٶزٸ. ەش اينىمايدى. بٸر نٷكتەگە قادالىپ, كەنجە بالاسىنىڭ جولىن كٷتٸپ ۇزاق وتىراتىن مارقۇم اتامنىڭ ەلسٸز جانارى سانامدا جارق ەتە قالدى. نە دەگەن ۇقساستىق! تاڭدانىپ تۇرمىن.
ەلدە اۆتور اۋزىنان وت شاشقان "قۇبىجىقتى" مٷسٸندەۋ ارقىلى كەۋدەسٸن كٶككە كٶتەرٸپ, جولىنداعىنى جانشىپ ٶتٸپ, قارسى شىققاندى قاعىپ تٷسٸرەتٸندەردٸڭ دە ەلسٸرەيتٸنٸن, مەيٸرٸمگە مۇقتاج بولىپ, ايانىشتى حەلگە تٷسەتٸنٸن جەتكٸزگٸسٸ كەلدٸ مە ەكەن? العاش كٶرگەن ادام جاۋىزدىققا جەرٸك سۇستى بەينەنٸ انىق بايقايدى. بەرگەنٸڭدٸ قولدان, بەرمەگەنٸڭدٸ جولدان جۇلىپ الىپ, تاپتاپ ٶتٸپ, تارپا باس سالۋعا دايىن قاتىگەزدٸڭ بەينەسٸ. اشكٶزدٸگٸ سونشالىق, تٸپتٸ ويىنداعىسى ورىندالماسا, ٶز-ٶزٸنە قييانات جاساۋعا دايىن ادۋىندى اشۋ, كەك, ىزانىڭ يەسٸ. دولدانا ىسقىرىپ, ٷش ورالىپ, ٶز اشۋىن ٶزٸنەن الىپ تۇرعان جىرتقىش بەينەسٸ ەرٸكسٸز باۋراي تٷستٸ.
كٶزٸن قارا تاستان جاساماعانىنا قاراعاندا, اۆتور, مٷمكٸن, جاعىمدى كەيٸپكەردٸ مٷسٸندەدٸ مە? بولمىسى سۇستى بولسا دا, جانارى جۇمباق جاراتىلىستىڭ جٷزٸندە سەل دە بولسا جىلۋ جاسىرىنىپ جاتقانداي. مەيٸرٸم مٶلدٸرەيدٸ. بٸر قاراعاندا, ٶز قۇيرىعىن ٶزٸ تٸستەگەن جىلان بارماعىن شايناپ, ٶكٸنٸپ, شاراسىزدىقتى امالسىز مويىنداپ تۇرعان قارييانى ەلەستەتەدٸ. ايتقانىنا كٶنبەي, دەگەنٸنە قۇلاق اسپاي, جٷگەنسٸز كەتكەن ۇل-قىزىنىڭ قىلىعىنا كٷيٸنٸپ تۇرعانداي. سەبەبٸ, كٶزدەرٸنەن ەلدەبٸر مۇڭنىڭ تابىن سەزەمٸن. ساناسى ۋلانعان ۇرپاعىن كەرٸ قايتارۋ مٷمكٸن بولمايتىنىن ٸشتەي سەزٸنٸپ تۇرعان اتانىڭ جان ەلەمٸندە اشۋ بار سەكٸلدٸ. ەندٸ بٸر قاراعاندا, ٶز زامانىندا قايسار رۋح, قاجىرلى قايرات پەن كٶزسٸز باتىلدىقتىڭ يەسٸ بولعان باتىردىڭ كەلبەتٸن بايقادىم. ەلٸ دە العا ۇمتىلعىسى كەپ, ەلٸ دە ەجەتكە جاراعىسى كەلٸپ, قارتتىعىن مويىنداماي ايباتتانعانىمەن, كەرٸلٸكتٸ جەڭە الماي, سونىسىنا كٶندٸگە الماي قينالعان حاس باتىردىڭ بەينەسٸ. كەزٸندە ٶزٸ باستاعان قارۋلى توپقا ٸلەسە الماعانىنا كٷيٸنٸپ, كٷشتٸلەر مەن مىقتىلاردىڭ سوڭىنان قادالىپ قاراپ تۇرعانداي ەسەر بەردٸ.
تٷرلٸ وي مازا بەرەر ەمەس. قانشا توپشىلاسام دا, ٶز بولجامىما كٶڭٸلٸم تويمادى. كٶپ مٷسٸنگە بٸر قاراپ-اق, ماعىناسىن ويشا توقيسىڭ. تاريحىن تانىپ, ايتپاعىن ٷنسٸز ۇعىپ الاسىڭ. ال مىنا مٷسٸن بٸر بٶلەك سىر جاسىرىپ تۇرعانداي. قىزىعۋشىلىعىم ارتىپ, جاسىرعان سىرىن بٸلۋگە قۇمارتا تٷستٸم. سەكەن نارىنوۆقا تەلەفون سوعىپ, تٸلەگٸمدٸ ايتتىم. ول كٸسٸ ەڭگٸمەدەن باس تارتپادى. تەلەيٸمە اۆتور الماتىدان استاناعا كەلە قالىپ, ەدەمٸ ەڭگٸمەنٸڭ سەتٸ تٷستٸ.
سەكەن نارىنوۆ ۇلتتىق مۋزەي تابالدىرىعىن اتتاعاننان كەيٸن, مەن ٷشٸن «جۇمباققا تولى ەلەم» بولعان جىلانعا جاقىنداي تٷسٸپ, ايالاي سيپادى. سان تٷرلٸ سۇراقتىڭ استىنا السام دا سابىرلى قاراپ, ەڭگٸمەسٸن باستادى.
«بارلىق حالىقتىڭ تٷسٸنٸگٸندە «عالام, ەلەم» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. ەرتەدە كەيبٸر حالىقتار پٸل نەمەسە الىپ جانۋار شاردى, ياعني, جەردٸ ۇستاپ تۇر دەپ سەنگەن. سونداي-اق, شارشى تەكتەس عالامدى بەلگٸسٸز نەرسە تٸرەپ تۇر دەگەن دە تٷسٸنٸك بولعان. ال افريكا ەلٸ عالامدى وسى ايداھار مٷسٸنٸنٸڭ بەينەسٸندە ەلەستەتەدٸ. ال قازاقتا الىپ ايداھار باسىمەن اسپاندى, دەنەسٸمەن جەردٸڭ ٷستٸن, اياعىمەن جەردٸڭ استىن تٸرەپ ۇستاپ تۇر دەگەن تٷسٸنٸك بولعان. بۇل, ەرينە, كٶنە دەۋٸردە قالىپتاسقان ميفتٸك تانىم بولسا كەرەك. جالپى جىلاندى ايداھارعا ۇقساتىپ, ونى كيەلٸ دەپ تانۋ – وسىدان باستاۋ العان. قازاقتاردىڭ باياعى زاماننان جىلاننىڭ باسىنا اق قۇيىپ قۇرمەتتەيتٸنٸ دە بارشاعا ايان».
اۆتور «مەنٸڭ اتامنىڭ ەلەمٸ» دەپ اتالاتىن بۇل جۇمىستا «اتا» دەپ بٷكٸل بابالارىمىز تۋراسىندا ايتقىسى كەلگەنٸن جەتكٸزدٸ.
«زەر سالىپ قاراساڭىز, ايداھاردىڭ مٷسٸنٸ ساقينا تەرٸزدٸ ٷش رەت ورالعان. ەر ورالعان ساقينا بٶلەك تٷسٸنٸك بەرەدٸ. ونىڭ ەرقايسىسىندا اياق بار. مۇندا ٷش تٷرلٸ اياق تۇر. بٸرەۋٸ – بٸر ورىندا قوزعالىسسىز تۇر, ەكٸنشٸسٸ – جٷگٸرٸپ بارادى, ٷشٸنشٸسٸ – جاي جٷرٸپ بارادى. بٸر ورىندا قوزعالىسسىز تۇرعان اياقتىڭ دەنەسٸ تٸستەلٸپ تۇر. ٸزدەنبەگەن, دامىماعان كٸسٸ جەڭٸلٸس تابادى, قۇربان بولادى, قوعامعا ٸلەسە المايدى دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ. ال جٷگٸرٸپ بارا جاتقان اياقتىڭ دەنەسٸ ايداھاردىڭ باسىنا ۇلاسىپ, دەنەنٸڭ باسقا بٶلٸگٸن تٸستەپ تۇر. ياعني, ٷنەمٸ ٸزدەنٸپ, بٸلٸپ, ٷيرەنٸپ, كٶزٸ اشىلعان كٸسٸ ماقساتسىز ادامدى باسىپ وزادى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ال جاي جٷرٸپ بارا جاتقان اياقتىڭ دەنەسٸ تٸستەپ تە, تٸستەلٸپ تە تۇرعان جوق. ول بٸرقالىپتى قوزعالۋدا. وسى ٷش اياق ارقىلى ادامزات دامۋىنىڭ نەتيجەسٸن كٶرسەتكٸم كەلدٸ», – دەپ نارىنوۆ مٷسٸننٸڭ ەر بٶلٸگٸنە جەتە توقتالىپ, استارىن اشا ەڭگٸمەلەپ.
بۇل مٷسٸن بەدە شٶبٸنٸڭ فورماسىمەن جاسالىپتى. ٶسٸمدٸكتٸڭ بۇل تٷرٸ تۋرالى دەرەكتەر ساق مەدەنيەتٸ جٶنٸندەگٸ جازبالاردا كەزدەسەدٸ. سول دەۋٸردە بەدەنٸڭ جاپىراقتارى شەكسٸزدٸكتٸڭ, مەڭگٸلٸكتٸڭ سيپاتىن بٸلدٸرٸپتٸ. مٷسٸندەگٸ ٷش ساقينا – بەلگٸلٸ بٸر عالامنىڭ ٷش تٷرلٸ كٶرٸنٸسٸ.
«ال جىلان نەگە ٶز قۇيرىعىن تٸستەپ تۇر?» دەگەن سۇراققا س. نارىنوۆ: «مەن ەرتە دەۋٸردەگٸ قازاق تانىمىن بٷكٸل حالىقتىڭ ميفتٸك تٷسٸنٸگٸمەن ٷيلەستٸردٸم. سول ارقىلى جالپى ادامزاتقا ورتاق ۇعىم قالىپتاستىرعىم كەلدٸ. قالاي دەيسٸز عوي? بۇل مٷسٸندە ۋروبوروستىڭ بەينەسٸ بار. ۋروبوروس – ساقينا تٷرٸندە ورالعان, ٶزٸنٸڭ قۇيرىعىن ٶزٸ تٸستەپ تۇرعان ايداھار بەينەسٸ. مٷسٸندەگٸ جىلاننىڭ ساقينا تٷرٸندە ورالۋى عالامنىڭ ٷزدٸكسٸز قوزعالىسىن بٸلدٸرەدٸ. ۋروبوروس, ياعني, ايداھار, كٷندٸز بەلگٸلٸ بٸر كٶلەمگە دەيٸن ٶز دەنەسٸن جەيدٸ, ال تٷندە سول جەگەن كٶلەمٸنە دەيٸن قايتادان ٶسەدٸ. بۇل تۋرالى عىلىمدا ايتىلعان. بۇل – تەپە-تەڭدٸك زاڭى. ال ەگەر ول ارتىق جەسە, وندا ٶسٸپ ٷلگەرمەيدٸ دە, ٶز-ٶزٸن قۇربان ەتەدٸ. ەگەر از جەسە, بەرٸبٸر كٶپ ٶسەدٸ دە, ٶتە زور كٶلەمگە ۇلعايىپ, ٶزٸن-ٶزٸ مەڭگەرە المايدى. ٶمٸردە وسى زاڭدىلىق ساقتالۋ كەرەك. ٶمٸردەن ٶز ٷلەسٸڭدٸ الۋ ٷشٸن, بارىڭدى ٶزگەمەن بٶلٸسۋٸڭ قاجەت. بٸلگەنٸن باسقالارعا ٷيرەتكەن ادام عانا باعالى بولادى. مەن وسىنى ناسيحاتتاعىم كەلدٸ. مٷسٸندە قازاق حالقى قۇرمەتتەيتٸن كيەلٸ جىلانمەن بٸرگە ايداھاردىڭ بەينەسٸ ٷيلەستٸرٸلگەن», – دەپ, اۆتور جىلان بەينەسٸ جاسىرعان سىردى اشىپ بەردٸ.
ۇلتتىق مۋزەيدەگٸ بۇل مٷسٸن ەكٸنشٸ رەت ٶڭدەلٸپ, قايتا جاسالعان جۇمىس ەكەن. العاشقىسى قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ مۋزەيٸندە تۇر. اۆتور يدەيا تۋعاننان كەيٸن, ەكٸ جىل جۇمىس ٸستەگەن. ەكٸنشٸ جۇمىستىڭ قولادان جاسالعانى بولماسا, قوس جۇمىستىڭ ايىرماشىلىعى كٶپ ەمەس. جىلاننىڭ تەرٸسٸندەگٸ قابىرشىقتار جەكە-جەكە قولمەن جاسالىپ, قاتار تٸزٸلگەن. جالپى مٷسٸننٸڭ فورماسى دايىن بولعان سوڭ, ەكٸنشٸ مٷسٸندٸ جاساۋعا كٶپ ۋاقىت قاجەت بولماپتى. بۇل جۇمىس ٷش ايدا اياقتالعان.
ٶزٸنە ماگنيتتەي تارتىپ, «جۇمباعىن» جارييا ەتۋگە اسىقتىرعان جاراتىلىسقا قۇرمەتٸم ارتا تٷستٸ. بۇل مەن ويلاعانداي قوعام دا, ٶكٸنگەن اتا دا, قاۋقارسىز حاس باتىر دا ەمەس, بابالارىمىزدىڭ ەلەمٸنەن حاباردار ەتٸپ تۇرعان تۋىندى ەكەن. ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ جازىلماعان, بٸراق ادامزاتقا ورتاق «بەرۋ مەن الۋ» تۋرالى باستى قاعيداتتارىن ناسيحاتتاپ تۇرعانىن ەندٸ ۇققاندايمىن. ول قاعيدانى اتام قازاق: «كەڭ بولساڭ, كەم بولمايسىڭ» دەپ بٸراۋىز سٶزبەن ايتا سالعان. كٶرگەن جاقسىلىعىنا سەبەپ بولعان كەڭ پەيٸلدٸلٸكتٸڭ قادٸرٸن تٷسٸنٸپ, سول اسىل قاسيەتتٸ ٶز نەپسٸسٸنەن قىزعىشتاي قورىپ, قۇدايعا «بارىمدى الساڭ دا, پەيٸلٸمدٸ الما» دەپ جالبارىنعانى بارشامىزعا ايان. ۇلتتىق مۋزەيگە باس سۇقساڭىز, عالامدىق اقيقاتتى ارقالاپ, ادامنىڭ ساۋ, تابيعاتتىڭ بار بولىپ, تٸرشٸلٸكتٸڭ تٷزۋ جالعاسۋىنا ٶزٸندٸك ٷلەسٸن قوسىپ تۇرعان ايداھارعا امانداسپاي كەتپەڭٸز.
لەيلە نوعايبەك,
