ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا «تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ سالاسىنداعى باستى مٸندەت – مٸندەتتٸ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگٸزۋ», دەپ اتاپ كٶرسەتكەن ەدٸ. نەتيجەسٸندە, «مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى» ارنايى زاڭ جوباسى جاسالىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جەتٸلدٸرٸلگەن جاڭا جٷيەسٸ 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قولدانىسقا ەنگٸزٸلۋ جوسپارلانۋدا. ياعني ەلٸمٸزدٸڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ جەنە مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋ باعىتىندا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر كٷتٸلۋدە. الايدا, قولدانىسقا دايىندالىپ جاتقان جاڭا جٷيە تۋرالى ەلەۋمەتتٸڭ اقپاراتى از بولىپ تۇر. تٸپتەن, مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ (مەمس) جٷيەسٸ دەگەنٸمٸز نە, ونىڭ ارتىقشىلىعى مەن تيٸمدٸلٸگٸ نەدە دەگەن مەسەلەلەردە تٷسٸنٸك تاياز. وعان رەداكتسييامىزدىڭ حات-قورجىنىنا كەلٸپ جاتقان وقىرمان حاتتارى كۋە. ولقىلىقتىڭ ورىنىن تولتىرۋ ماقساتىندا وقىرمان ساۋالىنا وراي مامانداردىڭ جاۋابىن نازارعا ۇسىنىپ وتىرمىز. سونىمەن…
مەمس دەگەنٸمٸز نە?
ايگٷل سىزدىقوۆا,
استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى:
– جاسىراتىنى جوق, ەلٸمٸزدٸڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى رەفورمالاردان كٶز اشپاي كەلەدٸ. بٸراق, بۇل رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸندە مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ ساپاسى جاقسارىپ كەتە قويعان جوق. ەندٸ مٸنە, مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلمەك ەكەن. قىسقا قايىرعاندا, مەمس دەگەنٸمٸز نە? بۇل ٶزٸ قاي ەلدٸڭ تەجٸريبەسٸنە نەگٸزدەلٸپ وتىر?
سەرٸكجان سابىراليەۆ,
دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ مەديتسينالىق قىزمەتكە اقى تٶلەۋ كوميتەتٸنٸڭ باس ساراپشىسى:
– بٸرٸنشٸدەن, مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك ساقتاندىرۋ جٷيەسٸنٸڭ باستى ماقساتى – ەلٸمٸزدەگٸ مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋ جاعدايىن جاقسارتۋ, ازاماتتاردىڭ تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەك الۋىنا قاجەتتٸ كەپٸلدٸكتەردٸ قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. مەمس جٷيەسٸ جۇمىس ٸستەي باستاعان كەزەڭدە قورعا جارنا تٶلەمەگەن ازاماتتارعا تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ كەپٸلدٸك بەرٸلگەن كٶلەمٸنٸڭ شەڭبەرٸندە جەدەل مەديتسينالىق كٶمەك, سانيتارلىق اۆياتسييا كٶمەگٸ, ەلەۋمەتتٸك مەنٸ بار اۋرۋلارمەن سىرقاتتانعان ادامدارعا قاجەتتٸ مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ جەنە ساۋىقتىرۋ ەكپەلەرٸ جاسالادى. تابىسى جوق جەنە قورعا جارنا اۋدارا المايتىن ازاماتتارعا 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيٸن العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كٶمەك تەگٸن كٶرسەتٸلەدٸ.
قازٸرگٸ كەزدە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸ كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸندە تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەپ تۇر. مەسەلەن, ەۋروپانىڭ 16 ەلٸندە. اتاپ ايتقاندا, تٷركييادا (1945 جىلدان بەرٸ), جاپونييادا (1961 جىلدان بەرٸ) ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸ بيۋدجەتتٸك جوسپارلاۋدى الماستىرىپ, تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. قازاقستاندىق مەمس مودەلٸن ەزٸرلەۋ كەزٸندە بٸز گەرمانييا, رەسەي فەدەراتسيياسى, ليتۆا جەنە شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸ – ونىڭ ٸشٸندە سلوۆاكييا, چەحييا, پولشا ەلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەلەرٸن نەگٸزگە الدىق. وسى ەلدەردە قولدانىلىپ كەلە جاتقان مەمس مودەلٸنٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸ قازاقستاندىق تەجٸريبەدە ٸسكە اسىرىلاتىن بولادى.
اۋىلداعىلار قايدا ەمدەلەدٸ?
كەمەش بورين,
اقمولا وبلىسى, قورعالجىن اۋدانى, ٷشسارت اۋىلىنان, جەكە شارۋا:
– بٸز اۋىلدىق جەردە تۇرامىز. قازٸر اۋىلىمىزدا جەكەلەگەن شارۋا قوجالىقتارى عانا جۇمىس ٸستەيدٸ. سوڭعى جىلدارى زايىبىم دا, ٶزٸم دە ەشقانداي جەردە جۇمىس ٸستەمەيمٸز. ٷش بالامىز بار. جۇمىسسىز رەتٸندە تٸركەلٸپ كٶرگەن ەمەسپٸز. قولداعى ازىن-اۋلاق مالىمىزدى ٶسٸرٸپ, كٷنٸمٸزدٸ كٶرٸپ كەلەمٸز. بٸز مەمس جٷيەسٸ بويىنشا مەديتسينالىق قىزمەت تٷرلەرٸن قالاي پايدالانامىز? اۋىلدا اۋرۋحانا دا, دەرٸگەرلٸك-فەلدشەرلٸك پۋنكت تە جوق. باسىمىز اۋىرىپ, بالتىرىمىز سىزداسا قايدا بارامىز?
لەززات شومانوۆا,
دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ مەديتسينالىق قىزمەتكە اقى تٶلەۋ كوميتەتٸنٸڭ تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ كەپٸلدٸك بەرٸلگەن كٶلەمٸ شەڭبەرٸندە كٶرسەتٸلگەن مەديتسينالىق قىزمەتتەردٸڭ كٶلەمٸن باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى:
– مەمس جٷيەسٸندەگٸ باسقا دا مەديتسينالىق كٶمەككە (امبۋلاتورييالىق-ەمحانالىق, ستاتسيونارلىق, ستاتسيوناردى الماستىراتىن, پاللياتيۆتٸك, وڭالتۋ كٶمەكتەرٸ جەنە جوعارى تەحنولوگييالىق مەديتسينالىق قىزمەتتەر) قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن سٸزدەر جەكە كەسٸپكەر رەتٸندە تٸركەلۋلەرٸڭٸز نەمەسە جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا بارىپ جۇمىسسىز رەتٸندە تٸركەلۋلەرٸڭٸز قاجەت. سوندا سٸزدەر ٶزدەرٸڭٸز قورعا قارجى تٶلەۋ نەمەسە سٸزدەر ٷشٸن مەملەكەت جارنا تٶلەۋ تەرتٸبٸن رەتكە كەلتٸرەتٸن بولاسىزدار. مەمس جٷيەسٸندەگٸ بارلىق مەديتسينالىق كٶمەك سٸزدٸڭ بالالارىڭىزعا تەگٸن كٶرسەتٸلەدٸ. ٶيتكەنٸ, سٸزدٸڭ بالالارىڭىز ٷشٸن مەمس قورىنا تيٸستٸ جارنالاردى مەملەكەت تٶلەيتٸن بولادى.
قازٸر اقمولا وبلىسىنىڭ قورعالجىن اۋدانىنا قاراستى ٷشسارت اۋىلىندا 182 تۇرعىلىقتى ادامدار تۇرادى. سٸزدٸڭ اۋىلىڭىزعا مەديتسينالىق قىزمەتتٸ قىزىلساي مەديتسينالىق پۋنكتتٸ كٶرسەتەدٸ. بۇل مەديتسينالىق پۋنكتە ورتا بٸلٸمدٸ مەيٸرگەر قىزمەت كٶرسەتەدٸ جەنە بۇل پۋنكت ارنايى سانيتارلىق كٶلٸكپەن قامتاماسىز ەتٸلگەن. سونىمەن بٸرگە, بۇل اۋىل تۇرعىندارىنا قورعالجىن اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحاناسى مەن ەمحانالارى كەز كەلگەن ۋاقىتتا قاجەتتٸ مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋگە مٸندەتتٸ.
جارنانى كٸم تٶلەيدٸ?
التىنگٷل ەمٸروۆا,
استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى, دەرٸگەر:
– مەن ۇزاق جىلداردان بەرٸ دەنساۋلىق سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ەمحانادا قىزمەت ٸستەپ كەلەمٸن. مەمس جٷيەسٸ جۇمىس ٸستەي باستاعاندا دەنساۋلىق سالاسى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جالاقىسى كٶبەيەدٸ دەگەن سٶز بار. ول قالاي جٷزەگە اسىرىلادى? سونىمەن بٸرگە, كٶپشٸلٸك كٶكەيٸندە جٷرگەن تاعى بٸر سۇراق, مەمس قورىنا كٸم جەنە قانشا كٶلەمدە جارنا تٶلەيتٸن بولادى?
لەززات شومانوۆا:
– مەمس جٷيەسٸندە مەديتسينالىق قىزمەتتەردٸ ساتىپ الۋ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى ارقىلى مەملەكەتتٸك جەنە جەكە مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ تەڭ دەرەجەدە قاتىسۋى نەگٸزٸندە جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى. مەديتسينالىق قىزمەتتەردٸ قور ارقىلى ساتىپ الۋ كەزٸندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا اككرەديتتەۋدەن ٶتكەن, تيٸستٸ مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋ سالاسى بويىنشا ٷش جىل ٷزدٸكسٸز تەجٸريبەسٸ بار دەنساۋلىق ساقتاۋ سۋبەكتٸلەرٸ باسىمدىققا يە بولادى. مەمس جٷيەسٸ ەنگٸزٸلگەن كەزدە ەمدەلۋشٸ ٷشٸن جەنە وعان ساپالى قىزمەت كٶرسەتۋ ٷشٸن بەسەكەلەستٸك كٷشەيەدٸ. بەسەكەگە قابٸلەتتٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ جاعدايى جاقسارادى. وسىعان بايلانىستى بۇل مەكەمەلەردە جالاقى دەڭگەيٸن ارتتىرۋعا جەنە ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋعا قول جەتكٸزٸلەدٸ. باعدارلاما بويىنشا دەرٸگەرلەردٸڭ جالاقىسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن 2030 جىلعا دەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسى سالاسىنداعى ورتاشا جالاقىمەن سالىستىرعاندا كەمٸندە ەكٸ ەسە ارتتىرۋ كٶزدەلٸنٸپ وتىر.
جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, مەمس جٷيەسٸ بويىنشا دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ مەديتسينالىق قىزمەتكە اقى تٶلەۋ كوميتەتٸنٸڭ بازاسىندا ارنايى قور قۇرىلادى. قازاقستاندىقتار اتالعان قورعا اي سايىن مٸندەتتٸ جارنالارىن اۋدارىپ وتىرادى. جارنالاردىڭ مٶلشەرلەمەسٸ ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ 7 پايىزىن قۇرايدى. بۇل رەتتە مٶلشەرلەمە كەزەڭ-كەزەڭمەن ۇلعايتىلادى. قورعا اۋدارىلاتىن جارنالاردىڭ 5 پايىزىن ٶز جۇمىسكەرلەرٸ ٷشٸن جۇمىس بەرۋشٸلەر اۋدارادى. بۇل رەتتە كەزەڭ-كەزەڭمەن ۇلعايتىلاتىن مٶلشەرلەمە مەجەسٸ: 2017 جىلى – 2 پايىزدى, 2018 جىلى – 3 پايىزدى, 2019 جىلى – 4 پايىز جەنە 2020 جىلدان باستاپ 5 پايىزدى قۇرايدى. ال جۇمىس ٸستەۋشٸلەردٸڭ ٶزدەرٸ ٷشٸن قورعا تٶلەيتٸن جارنالارى جالاقىنىڭ 2 پايىزىن قۇرايدى. بۇل جارنانى اۋدارۋ 2019 جىلدان باستاپ 1 پايىز كٶلەمٸندە بولسا, 2020 جىلدان باستاپ 2 پايىزدى قۇرايتىن بولادى. ٶزٸن ٶزٸ جۇمىسپەن قامتيتىن ازاماتتار, ياعني جەكە كەسٸپكەرلەر, جەكە نوتاريۋستار, جەكە سوت ورىنداۋشىلارى, ادۆوكاتتار جەنە ازاماتتىق قۇقىقتىق شارتتار بويىنشا كٸرٸس الاتىن باسقا دا جەكە تۇلعالار كٸرٸستەرٸنٸڭ 7 پايىزى كٶلەمٸندە جارنا تٶلەيدٸ. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا سەيكەس تيٸستٸ قارجى جىلىنا بەلگٸلەنگەن ەڭ تٶمەنگٸ بٸر جالاقى مٶلشەرٸ بيزنەس سۋبەكتٸسٸنە ارنالعان ارناۋلى سالىق رەجٸمٸندە قولداناتىن جەكە كەسٸپكەردٸڭ نەمەسە فەرمەر قوجالىقتارى باسشىسىنىڭ نەمەسە مٷشەسٸنٸڭ كٸرٸسٸ بولىپ تابىلادى.
ساقتاندىرۋ پوليسٸ بەرٸلە مە?
سەميعا تۇياقوۆا,
«نۇرگاز پرومستروي» جشس-نىڭ مەنەدجەرٸ, ورال قالاسىنان:
– مەمس جٷيەسٸ ەنگٸزٸلگەن كەزدە مەديتسينالىق قىزمەتكە قول جەتٸمدٸلٸك قانداي دەرەجەدە بولادى? بٷگٸندە «جاڭبىردان كەيٸن قاپتاعان ساڭىراۋقۇلاقتاي» قاپتاپ كەتكەن جەكە مەنشٸك مەديتسينالىق ورتالىقتار كٶرسەتەتٸن مەديتسينالىق قىزمەت تٷرلەرٸ قولجەتٸمدٸ بولا ما? ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە ازاماتتارعا مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ پوليسٸ بەرٸلەدٸ. مەمس جٷيەسٸ ەنگٸزٸلگەن كەزدە بٸزدٸڭ ازاماتتارعا پوليستەر بەرٸلە مە?
ايگٷل ەبٸلداەۆا,
دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ مەديتسينالىق قىزمەتكە اقى تٶلەۋ كوميتەتٸنٸڭ مونيتورينگ جەنە بٸرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸن دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى:
– مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸ تۇرعىنداردى مەديتسينالىق قىزمەتكە جۇمسالاتىن شىعىنداردان قار جىلىق تۇرعىدان قورعاۋ, ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ, مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن جەنە قارجىلىق تۇراقتىلىعىن جاقسارتۋ ماقساتىندا قولدانىسقا ەنگٸزٸلگەلٸ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەلٸمٸزدە مەمس جٷيەسٸن قولدانىسقا ەنگٸزۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بٸرشاما ساپالى ٶزگەرٸستەرگە قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە. اتاپ ايتقاندا, العاشقى مەديتسينالىق سانيتارلىق كٶمەكتٸ باسىمدىقپەن دامىتۋعا, جالپى تەجٸريبەدەگٸ بٸر دەرٸگەرگە تيەتٸن جٷكتەمەنٸ 2 000-نان 1 500 ادامعا دەيٸن كەزەڭ-كەزەڭمەن ازايتۋعا, مەديتسينالىق قىزمەتتەردٸڭ كٶلەمٸن ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى. بۇل شارالار ٶز كەزەگٸندە مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جەنە ەمحانالارداعى كەزەكتەردٸ قىسقارتۋعا الىپ كەلەدٸ. بۇل جٷيە جوعارى مامانداندىرىلعان وڭالتۋ جەنە پاللياتيۆتٸك كٶمەكتٸ ۇلعايتۋعا, ازاماتتاردىڭ وسى مەديتسينالىق كٶمەك تٷرلەرٸنە قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا, ٶلٸم-جٸتٸمنٸڭ تٶمەندەۋٸنە جەنە ادامداردىڭ ٶمٸر سٷرۋ جاسىنىڭ ارتۋىنا قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەڭ باستىسى, ەلٸمٸزدٸڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ساپالى مەديتسينالىق كٶمەككە بارلىق ەمدەلۋشٸلەردٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ ارتادى.
مەمس جٷيەسٸنە قاراستى مەديتسينالىق مەكەمەلەردە دەرٸگەردٸڭ تاعايىنداۋى بويىنشا دەرٸلٸك زاتتار تەگٸن نەمەسە جەڭٸلدٸكپەن بەرٸلەدٸ. تەگٸن نەمەسە جەڭٸلدٸكپەن بەرٸلەتٸن دەرٸ-دەرمەكتٸڭ اتاۋلارىن جەنە اۋرۋلاردىڭ تٸزبەسٸن دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ بەكٸتەدٸ. بۇل تٸزبەلەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى حالىققا جان-جاقتى ناسيحاتتالادى. مەمس جٷيەسٸندە جوعارىدا ايتىلعان تەگٸن نەمەسە جەڭٸلدٸكپەن بەرٸلەتٸن دەرٸ-دەرمەكتەر تٸزبەسٸن كەڭەيتۋ كەزەڭ-كەزەڭمەن, ياعني قوردىڭ كٸرٸس بٶلٸگٸنٸڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى جٷزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان. مەسەلەن, سوزىلمالى اۋرۋلار بويىنشا دەرٸ-دەرمەك قۇنىنىڭ 100 پايىزىن, نەگٸزگٸ جەنە جۇقپالى اۋرۋلار بويىنشا دەرٸ-دەرمەك قۇنىنىڭ 70 پايىزىن, جالپى سيپاتتاعى اۋرۋلار بويىنشا دەرٸ-دەرمەك قۇنىنىڭ 30 پايىزىن مەمس قورى تٶلەيتٸن بولادى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە مەمس جٷيەسٸ بويىنشا مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ پوليسٸ بەرٸلمەيدٸ. ەمدەلۋشٸنٸڭ مەرتەبەسٸ جسن ارقىلى ەلەكتروندىق دەرەكتەر بازاسىمەن راستالاتىن بولادى.
ەزٸرلەگەن
جىلقىباي جاعىپارۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
.jpeg)