«SMART CITY: ايماقتىڭ دامۋىنداعى جاڭا مٷمكٸندٸكتەر» اتتى رەسەي جەنە قازاقستان ساراپشىلارى قاتىسقان دٶڭگەلەك ٷستەلدە مەسكەۋ, كراسنودار, استانا قالالارىندا ٸسكە قوسىلعان «اقىلدى قالا» تۇجىرىمداماسى بويىنشا تسيفرلاندىرۋ جەنە «SMART CITY قىزىلوردا» تۇجىرىمداماسىن جٷزەگە اسىرۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى.
شارانى ايماقتا جاقىن ارادا قۇرىلعان وبلىستىق تسيفرلىق تەحنولوگييالار باسقارماسى ۇيىمداستىردى.
«مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ اتاپ ٶتكەندەي, «ەكونوميكادا تسيفرلاندىرۋدى كەڭٸنەن قولدانۋ بٸرقاتار سالالارىنىڭ جويىلىپ كەتۋٸنە جەنە تٷبەگەيلٸ جاڭالارىن قۇرۋعا ەكەلەدٸ. بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا بولىپ وتىرعان ٶزگەرٸستەر - بۇل تاريحي شاقىرتۋلار ەرٸ ۇلت ٷشٸن مٷمكٸندٸك». ايتا كەتۋ كەرەك, تسيفرلاندىرۋ - بٸزدٸڭ ٶڭٸردٸڭ دامۋىندا ستراتەگييالىق باسىمدىققا يە. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى تيٸمدٸ ٷيلەستٸرۋ ماقساتىندا بٸز قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جەكە مەملەكەتتٸك ورگانى – تسيفرلىق تەحنولوگييالار باسقارماسىن قۇردىق»,-دەدٸ ايماق باسشىسى ق.كٶشەرباەۆ.
«تسيفرلىق قازاقستان» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى جەنە «اقىلدى قالا» تۇجىرىمداماسى اياسىنداعى جوبالاردىڭ جٷزەگە اسۋ بارىسى جٶنٸندە وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى ەۆگەنيي كيم باياندادى.
«تسيفرلىق قازاقستان» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى جەنە «Smart city» تۇجىرىمداماسى بويىنشا 2018 جىلى ايماقتا 37 جوبا جٷزەگە اسۋدا. قىزىلوردا وبلىسى «اقىلدى باسقارۋ» باعىتىندا پيلوتتىق ايماق رەتٸندە تاڭدالدى. جوعارىدا اتالعان جوبالار 8 باعىت بويىنشا, ونىڭ ٸشٸندە 5 نەگٸزگٸ جوبا «Smart City» اياسىندا: بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۇرعىن ٷي, كٶلٸك جەنە قاۋٸپسٸزدٸك سالالارى بويىنشا جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى»,-دەدٸ ەۆگەنيي كيم.
سونىمەن قاتار, ٶنەركەسٸپ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ بويىنشا «ينتەللەكتۋالدى كەن ورنى» تسيفرلىق تەحنولوگيياسىن ەنگٸزۋ بويىنشا جۇمىس باستالدى. نەتيجەسٸندە مۇناي ٶندٸرۋدٸ 1-2%-عا, كٷردەلٸ جٶندەۋ مەرزٸمٸن 700 كٷنگە دەيٸن ارتتىرۋ, وپەراتسييالىق شىعىنداردى 10%-عا دەيٸن تٶمەندەتۋ جەنە باسقارۋ شەشٸمدەرٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن 20%-عا دەيٸن ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ۋران ٶندٸرۋ ٶنەركەسٸبٸندە: «بايكەن-U» جشس كەسٸپورنى «قازاتومٶنەركەسٸپ-سايران» جشس-نٸڭ تازارتۋ تسەحىندا دايىن بۇيىمداردى جيناۋ بلوگىنىڭ روبوتتىق كەشەنٸن ەنگٸزۋ تەجٸريبەسٸ بويىنشا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋدە. روبوتتىق كەشەندٸ ەنگٸزۋ قولمەن جۇمىس ٸستەۋدەن بوساتىپ, ٶنٸمدٸ تاسىمالداۋ-وراۋعا قاتىستى بارلىق الگوريتمدٸ اۆتوماتتاندىرۋعا جەنە ەكولوگييالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ال, بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ايماقتاعى بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸن مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك ارقىلى كومپيۋتەرمەن قامتۋ بويىنشا شارالار قابىلداندى. جىلدىڭ اياعىنا دەيٸن بارلىعى 293 مەكتەپ جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت جەنە Wi-Fi جەلٸسٸمەن جابدىقتالادى. سونداي-اق, ايماقتاعى 293 بٸلٸم بەرۋ مەكەمەسٸ «كٷندەلٸك» ەلەكتروندى جۋرنال جٷيەسٸنە قوسىلعان.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا ٶڭٸردەگٸ 80 پايىز مەديتسينالىق مەكەمەلەردە كەجولاقتى ينتەرنەت جەلٸسٸ ورناتىلعان. مەديتسينا مەكەمەلەرٸن «قاعازسىز اينالىمعا» كٶشٸرۋ بويىنشا جۇمىس باستالدى. تۇرعىندارعا كٶرسەتٸلەتٸن مەديتسينالىق قىزمەتتٸ جاقسارتۋ ماقساتىندا «وبلىستىق مەديتسينالىق ورتالىقتا ينتەگراتسييالانعان وپەراتسييالىق جٷيەنٸ ورناتۋ» جوباسى جٷزەگە اسىرىلۋدا. بۇل جوبا وتاعا دايىندىق ۋاقىتىن 20%-عا دەيٸن قىسقارتىپ, ٶلٸم قاۋپٸن ازايتادى, سونداي-اق, جىلىنا 3000-عا دەيٸن وپەراتسييا ٶتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قاۋٸپسٸزدٸك سەكتورىن تسيفرلاندىرۋ شەڭبەرٸندە 5 جوبا جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى. قازٸرگٸ تاڭدا ٸٸد جەدەل باسقارۋ ورتالىعىندا 272 بەينەباقىلاۋ كامەراسى جەنە 8 جول قوزعالىسى ەرەجەسٸ بۇزىلۋىن تٸركەيتٸن جٷيە جۇمىس ٸستەيدٸ. 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن قىزىلوردا قالاسىندا 3200 بەينە كامەرانى ورناتۋ جەنە 31 جول قوزعالىسى ەرەجەلەرٸ بۇزىلۋىن تٸركەيتٸن جٷيەنٸ ٸسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق, قىزىلوردا وبلىسى 112 (112-گە ۇقساس) بٸرىڭعاي ديسپەتچەرلٸك قىزمەتٸن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن پيلوتتىق ايماق رەتٸندە تاڭدالدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىندا ازىق-تٷلٸك تاۋارلارى ساۋداسىن جٷيەلەۋ ماقساتىندا «اگروبيرجا» جوباسى ٸسكە اسىرىلۋدا. وسى جوبانى جٷزەگە اسىرۋ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرٸنٸڭ كەمٸندە 30%-ىن ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق جٷيەسٸنە تارتۋعا, ازىق-تٷلٸك باعاسىن كەم دەگەندە 10% تۇراقتاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. الداعى ۋاقىتتا «اۆتوماتتاندىرىلعان جىلىجاي قۇرىلىسى» جوباسىن ٸسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا.
اۋىلشارۋاشىلىعىندا 2018 جىلى جوسپارلانعان ٶنٸم 600 توننا بولسا, ودان كەيٸنگٸ جىلدارى 900 توننانى قۇرايتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ۆەتەريناردىڭ جۇمىس جٷكتەمەسٸن 25% -عا تٶمەندەتۋ جەنە ەڭبەك شىعىندارىن 40% تٶمەندەتۋ ٷشٸن «Mobi-Vet» جوباسىن ٸسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. شيەلٸ اۋدانىنىڭ «اقمايا» شارۋا قوجالىعىنىڭ جۇمىسىن, ونىڭ شەگٸرتكەلەرمەن كٷرەستە دروندى پايدالانۋ تەجٸريبەسٸن ارنايى اتاپ ٶتكەن جٶن.
كەسٸپكەرلٸك سالاسىندا 2017 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا «كەسٸپكەرلەر ورتالىعى» قۇرىلعان بولاتىن. قازٸرگٸ تاڭدا اتالمىش ورتالىق «بٸر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا كەسٸپكەرلەرگە 40-تان استام قىزمەت تٷرٸن كٶرسەتەدٸ. ورتالىقتاعى بارلىق قىزمەتتەر اقىسىز ۇسىنىلادى.
سونداي-اق, جەر ۋچاسكەسٸن جالعا بەرۋ-ساتۋ قۇقىعىن تاپسىرۋ ٷشٸن ساۋدا-ساتتىق پروتسەسٸن اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا «جەر ۋچاسكەلەرٸنٸڭ ونلاين-اۋكتسيونى» جٷيەسٸ قۇرىلدى.
جيىن بارىسىندا قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى مەملەكەتتٸك قىزمەت اكادەميياسىنىڭ پروفەسسورى دميتريي كيسەلەۆ تسيفرلاندىرۋ جوبالارىن ەزٸرلەۋ جەنە ەنگٸزۋ تەجٸريبەسٸمەن بٶلٸسسە, «اەروگەوماتيكا» كومپانيياسىنىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي ميششەنكو تسيفرلىق تەحنولوگييالار كٶمەگٸمەن كراسنودار بيۋدجەتٸن جىلىنا جارتى ميلليارد رۋبلگە دەيٸن قالاي ۇلعايتقانىن ايتتى.
مەسكەۋ اقپاراتتىق تەحنولوگييالار دەپارتامەنتٸنٸڭ «اقپاراتتىق قالا» مم باسشىسىنىڭ ورىنباسارى الەكسەي ششەگولتسوۆ «اقىلدى قالا – ٶسۋ مەن دامۋ ستراتەگيياسى» اتتى بايانداماسىندا رف استاناسىنداعى «اقىلدى قالا» جوباسىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرٸمەن تانىستىردى. ايتا كەتەيٸك, جاقىندا بۇۇ رەيتينگٸسٸندە مەسكەۋ ەلەكتروندىق ٷكٸمەت بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىنعا يە بولدى.
«2011 جىلى قول جەتٸمدٸ قىزمەتتەر مەن مٷمكٸندٸكتەردٸ بٸرىڭعاي دەرەكقورعا جيناي باستاعاندا قيىنداۋ بولدى. بۇعان دەيٸن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى بٸرىڭعاي ساياساتى بولماعاندىقتان, كٶپتەگەن مەلٸمەتتەر قايتالانۋى ورىن الدى. «بٸزدٸڭ قالا» جەنە «اشىق دەرەكتەر» پورتالدارىن قۇرۋ ازاماتتارعا ەرتٷرلٸ سالاداعى مەسەلەلەرٸ بويىنشا شاعىمدارىن قالدىرۋعا جەنە اقپارات الۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بٸراق ۋاقىت ٶتە كەلە باعدارلاما تۇرعىنداردىڭ بارلىق قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرا المايتىنى انىقتالدى. وسىلايشا دەرەكتەردٸ جوعارى دەڭگەيدەگٸ شارالاردان باستاپ ناقتى وقيعالارعا دەيٸن بٸرٸكتٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن «اقىلدى قالا» ستراتەگيياسى ەزٸرلەندٸ. بارلىق سالالىق باعىتتار بەلگٸلٸ بٸر قۇرىلىممەن ناقتى بلوكقا تولتىرىلدى. ٶتكەنگە كٶز جٸبەرٸپ, ٸستەلگەن جۇمىستارىمىزدى باعالايمىز جەنە ەلٸ دە اتقارىلار جۇمىستاردىڭ كٶپ ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز», - دەدٸ الەكسەي ششەگولتسوۆ.
ساراپشىلاردىڭ بايانداماسىنان سوڭ تاقىرىپ بويىنشا سۇراق-جاۋاپ اياسىندا تالقىلاۋلار بولدى.
ەسكە سالايىق, قازٸرگٸ تاڭدا ايماقتا سمارت-مەنەدجمەنت, بٸلٸم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۇرعىن ٷي, كٶلٸك, قاۋٸپسٸزدٸك جەنە بيزنەس سالاسىندا 30-دان استام جوبا جٷزەگە اسىرىلۋدا. قىزىلوردا وبلىسى «اقىلدى باسقارۋ» باعىتىندا پيلوتتىق ايماق رەتٸندە تاڭدالدى. ونىڭ شەڭبەرٸندە جاڭا كٸشٸ جٷيەلەرگە ارنالعان «سيتۋاتسييالىق ورتالىقتىڭ اقپاراتتىق-تالداۋ جٷيەسٸن دامىتۋ» جوباسى ٸسكە اسىرىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, دارىندى جاستاردى قولداۋ ٷشٸن تەحنيكالىق لابوراتورييالار مەن كوۆوركينگ ورتالىعىنىڭ قىزمەتتەرٸن كٶرسەتۋ, ٸت-ستارتاپ-جوبالارىن جەنە بيزنەس-ينكۋباتوردى دامىتۋ ماقساتىندا قىزىلوردا قالاسىندا «ٸت پاركٸ» قۇرىلدى. سونداي-اق, 2017 جىلى جەلتوقساندا قىزىلوردا وبلىسىندا «HackDay2017» جاس IT-ماماندارىنىڭ العاشقى ايماقتىق فەستيۆالٸ ٶتتٸ. حالىقارالىق تەجٸريبەنٸ زەردەلەۋ ٷشٸن ايماق دەلەگاتسيياسى تاتارستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ SmartCity جوباسى اياسىنداعى زاماناۋي نىساندارىن ارالادى.
