قادىم زامانداردان الاش جۇرتى ۇلى دالا جەرٸندە كٶشٸپ-قونىپ, ەلدٸگٸن ساقتادى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تاڭى اتقالى جاھان قازاقتارى اتاجۇرتقا بەت تٷزەدٸ. حح عاسىردىڭ اياعىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كٶشتٸ سولتٷستٸككە بۇردى. شىنى كەرەك, سول كەزدە سلاۆيان ۇلتتارى باسىم سولتٷستٸك وبلىستاردا گەوساياسي جاعداي تۇراقسىز بولاتىن. اقمولا ورتالىق رەتٸندە تاڭدالىپ, كٶش جاڭعىرا تٷستٸ. وسىلايشا, ٸشكٸ ميگراتسييانىڭ ارقاسىندا استانا قازاقى قالىپقا ەندٸ. الايدا, سولتٷستٸك پەن شىعىستاعى وبلىستاردى يگەرۋ مەسەلەسٸ ەلٸ دە كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسكەن جوق.
قازٸر حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردە ەكٸ قولعا بٸر كٷرەك تابۋ قيىن. ەسەسٸنە سولتٷستٸك ايماقتاردىڭ ٶندٸرٸس ورىندارى مەن شارۋا قوجالىقتارىندا جۇمىس كٷشٸ تاپشى. ەلدەگٸ تەپە-تەڭدٸكتٸ رەتتەۋدٸڭ بٸردەن-بٸر جولى – سولتٷستٸك وبلىستارعا قونىس اۋدارۋ. بۇل مەسەلەگە ەلباسى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا باسىمدىق بەردٸ. وسىعان بايلانىستى پاۆلودار, قوستاناي, سولتٷستٸك جەنە شىعىس قازاقستان وبلىستارى وڭتٷستٸك تۇرعىندارىن «نەتيجەلٸ جۇمىسپەن قامتۋ جەنە جاپپاي كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جۇمىسقا شاقىرىپ وتىر.
سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ قۇمار اقساقالوۆ باستاعان توپ تاياۋدا وڭتٷستٸككە كەلٸپ, سولتٷستٸككە كٶشۋگە نيەتتٸ ازاماتتارمەن كەزدەستٸ. ٷش ٶڭٸر – تٷركٸستان, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى جەنە شىمكەنت قالاسى بٸرلەسٸپ ٶتكٸزگەن كەلەلٸ كەزدەسۋگە باسقارما باسشىلارى مەن وبلىستىق, قالالىق مەسليحات دەپۋتاتتارى, باق ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. باسقوسۋ بارىسىندا سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ قۇمار اقساقالوۆ ٶزٸ باسشىلىق ەتٸپ وتىرعان ٶڭٸردٸڭ ارتىقشىلىقتارىن ايتا كەلە, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ٷلەس قوسقىسى كەلەتٸن ازاماتتارعا جەر, تەحنيكا بەرٸلەتٸنٸن ايتتى. جەڭٸلدٸكتەر دە جاسالماق.
– سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەرٸ كەڭ ەرٸ قۇنارلى. ەلٸمٸزدەگٸ ماي داقىلدارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ بٸزدە ٶسٸرٸلەدٸ. جىلىنا 5 ميلليون گەكتارعا ەگٸن ەگەمٸز. ونىڭ ٸشٸندە بٸر ميلليوننان استامى ماي داقىلدارى. ەر گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 18 تسەنتنەردەن ٶنٸم الامىز. ودان بٶلەك, بٸزدە 700 مىڭ گەكتار ورمان بار. ياعني ورمان شارۋاشىلىعى بويىنشا دا جۇمىستى ٶركەندەتۋگە بولادى. تەك تۇرعىندار سانى ايتارلىقتاي از بولعاندىقتان جۇمىس كٷشٸ جەتٸسپەيدٸ. سول سەبەپتٸ ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ «100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىندا ايتىلعانداي, كەڭ-بايتاق جەرٸمٸزدٸ يگەرۋ ٷشٸن حالقى تىعىز ورنالاسقان ٶڭٸرلەردەن ٸشكٸ ميگراتسييا ارقىلى تەڭەستٸرۋٸمٸز كەرەك. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قازاقستاننىڭ قاي تٷكپٸرٸ بولسىن بٸزدٸڭ وتانىمىز. ونىڭ گٷلدەنۋٸنە, ٶركەندەۋٸنە بەرٸمٸز بٸردەي اتسالىسايىق. جەر يگەرگٸسٸ, مال شارۋاشىلىعىن قولعا العىسى نەمەسە كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتقىسى كەلەتٸن ازاماتتار بولسا, بٸز قولدايمىز, – دەدٸ قۇمار ٸرگەبايۇلى.
يە, ايتسا ايتقانداي, ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك قاقپاسى سانالاتىن وبلىستا ساۋدا-ساتتىق سالاسىن قىزدىرۋعا دا مٷمكٸندٸك مول. وبلىس اۋماعى قازاقستاننىڭ قوستاناي, اقمولا وبلىستارىمەن جەنە رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ قورعان, تٷمەن, ومبى وبلىستارىمەن شەكارالاسادى. ەكٸ اراسى بٸرەر ساعاتتىق جول بولعاندىقتان كٶرشٸ ەلدٸڭ كەسٸپكەرلەرٸمەن ەرٸپتەستٸك ورناتۋ دا اسا قيىنعا سوقپايدى. مٸنە, وسىنى بٸلگەن ازاماتتار ەلدەن-اق ٶز بيزنەستەرٸنٸڭ ٸرگەسٸن قالاپ, شارۋاسىن دٶڭگەلەتٸپ جٷرگەن جايى بار. ۇسىنىس ايتىلا باستاعان 2016 جىلدان بەرگٸ ەكٸ جىلدا ەلٸمٸزدٸڭ ەر ٶڭٸرٸنەن سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنا 2700 ادام قونىس اۋدارعان بولسا, ونىڭ باسىم بٶلٸگٸ وڭتٷستٸك وبلىستاردان ەكەن. ەرتٷرلٸ سەبەپتەرمەن كەرٸ قايتقان بٸرەن-سارانى بولماسا, باسىم بٶلٸگٸ ەۋەل باستاعى جوسپارلارىن جٷزەگە اسىرىپ, ٶز شارۋالارىن جولعا قويىپ العان.
سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى – پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ٸرگەسٸ 1752 جىلى قالانعان. وبلىستا 13 ەكٸمشٸلٸك اۋدان بار: 5 قالا – پەتروپاۆل, بۋلاەۆ, مامليۋت, تايىنشا, سەرگەەۆ; 4 قالا تيپتەس كەنت – سميرنوۆو, تالشىق, ەڭبەك, كٸشكەنەكٶل. جالپى, جەر كٶلەمٸ رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ 3, 6%-ىن قۇرايدى.
ەرينە, ەكٸ قولعا بٸر جۇمىس تاپپاي جٷرگەندەر ٷشٸن بۇل زور مٷمكٸندٸك. بٸراق, قازٸرشە حالىقتىڭ ەرەكەتٸ تىم باياۋ سيياقتى. بەلكٸم, ٷگٸت-ناسيحات جاعىن جانداندىرۋ كەرەك شىعار.
وسى ورايدا, تٷركٸستان وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ٷيلەستٸرۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇحيت وتارشيەۆ اقىلعا قونار ۇسىنىس ايتتى. «باعدارلاما قولعا الىنعالى بەرٸ بٸزدٸڭ ٶڭٸرگە سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنان 8 توپ 151 مٷشەسٸمەن ٷگٸت-ناسيحات جۇمىسىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن كەلدٸ. نەتيجەسٸندە بيىلدىڭ ٶزٸندە 270 ادام قونىس اۋداردى. ەل ٸشٸندە وسى مەسەلەگە بايلانىستى بٸلگٸسٸ كەلەتٸندەر, بارىپ كٶرۋگە نيەتتٸلەر كٶپ. ەكٸ وبلىس اراسىنداعى بارىس-كەلٸستٸ كٷشەيتۋ ٷشٸن ارنايى اۆتوبۋس قاتىناتساق, تالاي تٷيٸندٸ تارقاتار ەدٸك».
ۇتىمدى ۇسىنىستار حالىق قالاۋلىلارى تاراپىنان دا ايتىلدى. تٷركٸستان وبلىستىق مەسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى جاڭاباي اعابەكوۆ كٶشٸپ بارعاندارعا جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە بەرۋدٸ جولعا قويۋدى سۇراسا, دۋلات ەبٸش كٶشٸپ بارۋشىلاردىڭ اراسىنان قابٸلەتٸ جەتەتٸندەرٸن باسشى ەتٸپ تاعايىنداۋ ارقىلى دا بٸراز ادامنىڭ بەتٸن سولتٷستٸككە بۇرۋعا بولاتىنىن جەتكٸزدٸ. ٶز كەزەگٸندە سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ق. اقساقالوۆ دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىسىن قولدايتىنىن, بٷگٸننٸڭ ٶزٸندە ماعجان جۇماباەۆ اۋدانىن وڭتٷستٸكتەن بارعان ازامات باسقاراتىنىن ايتتى. سونداي-اق, كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋعا مٷددەلٸ جاندارعا جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە بەرٸلەتٸنٸن دە تٸلگە تيەك ەتتٸ. ال, «سەرپٸن» باعدارلاماسى بويىنشا بٸلٸم الىپ, جۇمىس ٸستەپ, وتاۋ قۇراتىن جاستارعا, تٸپتٸ, پەتەر بەرٸلەتٸنٸن جەتكٸزدٸ.
امان جايىمبەتوۆ
