وسىنشا ساعىنۋ ٷشٸن وسىنشا الىستاۋ, وسىنشا «جوعالۋ» كەرەك پە ەدٸ?! ونىمەن جولىققاندا تەك ساعىنىش جەيلٸ عانا ەڭگٸمە ايتار ەدٸك. جانقييارىمىزدى جٷرەگٸمٸزگە وراپ اياقتالمايتىن جولعا قاراي ۇزاتىپ ساپ, ەلدەن-اق سونى ساعىنىپ ٷلگەرگەنٸمٸزدٸ ايتىپ وتىرار ەك. سول ساعىنىشىمىزدىڭ وسىنشا ۇزاپ كەتەرٸن كٸم بٸلگەن?!
ەندٸ قۇدايدىڭ ٶزٸ باقيعا دەيٸن ەسٸپ قويعانداي وسى كٶڭٸلدٸڭ پەرنەسٸنەن باسقا نە ەستي الارسىز?! «ەۋەلٸ ەبدەن ساعىنىپ الماي شىعۋشى بولما ساپارعا...» قاعازعا تٷسكەن ەربٸر قارٸپ ەبدەن ساعىنعان الاپات جٷرەكتٸڭ جولاۋشىسى سەكٸلدٸ. باعىپ تۇرساڭ, جولىنان اداسپاي تۇپا-تۋرا مەكەنٸنە, جٷرەككە جەتٸپ جىعىلادى-اي. جەتكەنٸ بار بولسىن, جانىڭدى ەلەمتاپىراق قىپ تىنادى-اي. كٷيلٸ عوي تىم. سوسىن وتىرارسىڭ, شاناقتىڭ شىڭىراۋىنا سٷڭگٸگٸڭ كەپ...
ەرينە, ٶزٸڭنٸڭ زامانداسىڭ تۋرالى ايتۋ وڭاي بولعانىمەن, ونىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ايتۋ قيىن-اق. قايتكەندە دە قوزىباي زامانداسىمىزدىڭ جازۋى جۇرتتان الابٶتەن. كٷيدٸڭ سىرىن تٷسٸنۋگە ىنتىققان كٶڭٸلدٸڭ قاي جازعانى دا بٶلەك كٷيگە تٷسٸرەدٸ. سوسىن ونىمەن بٸرگە ٶزٸڭنٸڭ دە ەگٸلٸپ وتىرعانىڭدى بايقاماي قالاسىڭ. ەسٸمٸنە ساي قوڭىر ٶلەڭدەرٸ وقىرماننىڭ كەزەرگەن ەرنٸنە شەربات توساتىنداي.
اسىلان تٸلەگەن
بولمىس
كٷي تٶگٸلدٸ تاعى دا تامىلجۋلى, بٸر ناشتى,
مىڭ تۇلپارى كٶڭٸلدٸڭ دٷبٸر قوسىپ قىردى استى.
پەرنەلەردە مىڭ بۇلبۇل تارتقان سايىن دٷر ەتتٸ,
ۇلىلىعىن بۇل كٷيدٸڭ ٶز تٸلٸندە جىر ەتتٸ.
بٸردە القىپ سٷيەدٸ ول كەۋدەڭدٸ وت-دٷر جالىنداي,
بٸردە اڭقىپ سٶيلەيدٸ باياعىنىڭ شالىنداي.
كٷبٸر بولىپ تامادى ەرٸندەرگە كەزەرگەن,
(بوز جۋسانداي بۇپ-بۇيرا سٶزدٸڭ نٸلٸن سەزەم مەن)
كٶزەسٸنە قۇيعانداي تٷننٸڭ سارقىپ گٷل شىعىن,
سٸزدٸڭ قىردا جارعانداي بۇلتتار تامشى – بٷرشٸگٸن –
قوندىرعانداي ايدىنعا ٶڭشەڭ اسىل سازدى ىلعاپ,
شاقىرارداي سول ماڭعا قوس قاناتىن قاز بۇلعاپ.
سۇلۋ بولا الار ما شايىر جازعان جىر ٶستٸپ,
شەشەندەردٸڭ اۋزىنان تٶگٸلەر مە گٷل ٶستٸپ?
ساعان, دٷنيە, سالمايمىن مۇنداي شاقتا كٶز ۇشىن,
سەننەن كٶڭٸلٸم قالادى بٸر-اق اۋىز سٶز ٷشٸن.
حرۋستالدىڭ سىڭعىرى سەكٸلدەنٸپ ٶلٸ, ٶشكٸن
تۇرعان ٷنگە تامسانار مۋزكانت تا ەمەسپٸن.
ەلتەم ەركە داۋىسقا قوس پەرنەدە ناز ايتقان,
تىنىشتىعىن كٶڭٸلدٸڭ سوعان بولا ازايتقام...
كەلدٸ بەرٸن دٷنيەنٸڭ كٷيمەن عانا گٷل ەتكٸم,
كٷيدەن عانا جارالعان ٶزٸ مىناۋ جٷرەكتٸڭ...
جەتٸم
– كٶشەدە قالدى?
– نەشەدە قالدى?
– تاستاندى بالا ەسەبٸ.
– نە قادٸر قالدى شەشە دە ەلگٸ?
– ٶزگە ۇلتقا تيگەن دەسەدٸ.
شار ەتتٸ بالا.
شالقايدى قوعام.
بٷلٸك ەتپەيدٸ دەپ كٸم بٸلگەن?
ٶلٸپ كەتسە دە تٷك ەمەس-تٸ وعان –
تارادى توبىر بٸر-بٸردەن.
ٶمٸردٸڭ مەنٸ «شىر» ەتۋ مە ەكەن,
جوق ونداي اۋىر سٶز ەلٸ.
تاعدىرىن ونىڭ بٸلەتٸن بە ەكەن –
جەتٸمدٸك قولىن سوزادى.
تاڭدايدا ومىراۋ دەمٸ قالسا عوي,
تاعى قالسا عوي وت قۇشاق.
بٷگٸن بە, ەرتەڭ جانى قالسا عوي,
تاعدىرى تەپتٸ دوپ قۇساپ.
سوينان مۇنداي سورماڭداي ەمەن,
كٷرەسٸن قالدى: انا كٶكەك بوپ.
اقىنى قازا بولعانداي ٶلەڭ,
بارادى جەتٸم بالا جەتەكتەپ...
كٷي
قوڭىر سۇلۋ قوڭىراۋلى نوتا كٶرٸپ "كٷي" دەپتٸ,
قوڭىر داۋسى بوزداعان بوتا كٶرٸپ بٷي دەپتٸ:
– قوڭىر كەشتە قوزداتقان قوڭىر مۇڭىن ۇلتىم, – دەپ
قوڭىر شاناق ٸشٸنەن سٶيلەپتٸ بٸر ٷن بٸرتٸندەپ.
مىڭ جٷرەكتٸڭ ىقىلاسى سوعان عانا بٶلٸنگەن,
زەرگەر قويعان جٷزٸككە گاۋحاردايىن سول ٷننەن –
قىزىل-جاسىل ٶمٸردٸ تانۋ ٷشٸن توپ كەلەر,
بٸر ىستىق ٷن الۋعا تٸرلٸگٸنە وت بەرەر.
سونان قۇسى كٶڭٸلدٸڭ قاناتتانعان لەزدە ەلتٸپ,
بٸزدٸ سوناۋ باعزىدان بٷگٸنگە امان كەلدٸ ەرتٸپ.
سول عاجاپ ٷن قازاقتا كٷمبٸرلەگەن «كٷي» اتى,
كٷيمەن بٸرگە جاسايدى ۇلتتىڭ ارى, ۇياتى!
ەليحاننىڭ مونولوگٸ
نامىسى جەردٸڭ –
نامىسى كٶكتٸڭ –
نامىسى سوناۋ عاسىردىڭ
كەلمەيدٸ سەنٸ,
كەلمەيدٸ ونى –
رۋحىمدى جاسىن جاسىرعىم.
وت سۇراپ كەلگەن بولاشاق ٷشٸن
بولعانى سول-اق – لاپ ەتتٸم,
كٶلبەڭدەپ تاعى كٷن بولىپ باردىم,
كٶل ەتٸپ جٷرسە جاسىن كٸم.
تٶگٸلە سالدىم,
ەگٸلە سالدىم,
يٸلگەن قارتتىڭ باسى ٷشٸن,
ەسٸمدٸ جيدىم,
جٸگەرٸم قۇيدىم
بويىما;
ۇلتتىڭ قاسى ٷشٸن...
– اشىسا سەنٸڭ ەشكٸمگە ەمەس,
ەشكٸمگە ەمەس بۇل جانىڭ
قازاققا عانا اشىسىن!
– دەپ سوندا ماعان بالبالدار تٸلٸ,
بالبالدار تٸلٸ بٷرلەگەن;
زەۋرەنٸم بٸتسە سول مۇراتپەنەن –
بەكەرگە ٶمٸر سٷرمەگەم.
قايراعىم كەلدٸ قايراتىم مۇڭعا,
(قايىرلى بولسا مۇڭدا سەپ,)
رۋحيزاتىم دٷر ەتسە دەپ ەم –
كٸرٸپتار بوپ ەم كٸمگە مەن?
ەل بولسا دەپ ەم,
جەر بولسا دەپ ەم
ىرىسى كٶككە شاشىلعان,
ۇل بولسا دەپ ەم,
قىز بولسا دەپ ەم,
ٶربٸگەن جاتىرى اسىلدان,
جاپسام بٸر دەدٸم جالاڭاش جاتقان –
ۇلتىمنىڭ بارلىق ۇياتىن,
سەبيدٸ جەنە اشىلعان.
ھەكٸمنٸڭ سوسىن مۇراسىن ىستىق,
ماڭدايعا ۇستاپ مۇرات قىپ,
الاش بوپ سولاي,
بٸر سەۋلە جاقتىق –
قاراڭعى جۇرتقا شىراق قىپ...
بٸر ارمان سوندا –
اڭقاسى كەپكەن كەيٸنگٸ كەلەر عاسىرعا
بۇرقىراپ تۇرساق دەپ ەدٸك سول كەز
بوز جۋسان بولىپ بٸر-اق تٷپ...
و, ەمٸرحان...
بٸر ارۋدىڭ كٷلكٸسٸ ۇساپ كٷلگەندەي,
مىڭ تۇلپاردىڭ دٷبٸرٸ ەلتٸپ جٷرگەندەي -
تەتتٸ ٶمٸردەن نەگە كەتتٸڭ, ەمٸرحان,
تٷبٸندە ۋ جاتاتىنىن بٸلگەندەي.
سەنسٸز شاھار وراندى ما مۇڭعا كٸل,
سەنٸ ەسٸنە الادى ەكەن مۇندا كٸم?
جالعىزدىعىن ايعا عانا جەتكٸزگەن,
كٶكبٶرٸنٸ كەلدٸ ٶزٸڭ بوپ تىڭداعىم.
سورعالاتىپ سىيلاي الماي بالىن باق,
(بەتٸ دە ونىڭ العان, تەيٸرٸ, قالىڭداپ.)
وتقا اينالىپ كەتكەن سەنٸڭ عۇمىرىڭنىڭ,
ەتەگٸندە بٸز جٷرۋشٸ ەك جالىنداپ.
و, ەمٸرحان, ساحي كٷننەن نۇر سٶنبەي,
شەرۋەندە قىر كەۋدەسٸنەن گٷل سەمبەي,
كەلتە ٷزٸلدٸڭ بٸر عاجايىپ كٷي سىندى,
كٷيدٸڭ تٸلٸن بٸلسەم عوي.
باقۇلداسقان بارقىت بەلمەن كەلٸسپەي,
سەنٸ ٶسٸرگەن باقىتتى ەلمەن كەلٸسپەي,
سەن كەلەر دەپ «تۋعان جەرٸڭدٸ» ەلتە وقىپ,
تۋعان جەرٸڭە رەنجٸگەم مەن ٸشتەي.
... «سول الماتى جەتٸمدٸگٸن جاسىرعان»,
سول ادامدار ىرقىنا تەز باس ۇرعان.
سەبە سالعان بٸر اللانىڭ نۇرى ٷشٸن,
ىرىزدىعى ٷشٸن تاعى شاشىلعان –
ٸنٸلەرٸڭ ٸرٸلٸكتٸ قۇپتاسىقان,
سەنٸڭ اسقاق ٷمٸتٸڭمەن نىق باسقان.
سەنٸڭ جاستىق جىلدارىڭنىڭ كەيپٸندە,
مىڭ ارۋدىڭ تٷسٸندە جٷر شىقپاستان.
ساعىنىشتان سىزىپ اتقان تاڭعا ۇساپ,
سەنٸڭ قىسقا عۇمىرىڭداي ەنگە ۇساپ.
جانارىما ۇيالاعان مٶلدٸر شىق,
سەكٸلدٸ بٸر مٶلتٸلدەگەن تامدى شاق...
و, ەمٸرحان, ساحي كٷننەن نۇر سٶنبەي,
شەرۋەندە قىر كەۋدەسٸنەن گٷل سەمبەي,
كەلتە ٷزٸلدٸڭ بٸر عاجايىپ كٷي سىندى,
كٷيدٸڭ تٸلٸن بٸلسەم عوي.
مەزگٸل ەۋەندەرٸ
I
سەۋٸردە گٷل قىز بوپ,
سول قىزدار جۇلدىز بوپ جاناتىن.
سەزٸمدەر ەۋەن بوپ,
ەۋەندەر قۇس بولىپ قاعادى قاناتىن.
ۋاقىتتىڭ سىڭعىرى –
كٷلكٸسٸ ارۋدىڭ تىم قىسقا-اق,
موماقان بەينەلٸ بٸر كٷيدە قىر, قىستاق.
بٸر سٷرلەۋ جەتەلەپ,
بٸر ٷمٸت دەل كٸمدٸ كٷتتٸردٸ?
مەن سەنٸ ويلاپ ەم, شاتتىقتان جاناردا شىق كٷلدٸ.
كٶكەيدە مىڭ سىرناي – مىڭ ٷمٸت قيقۋلاپ,
تەكاپپار دٷنيە تامىرىندا كٷي تۋلاپ.
كٶگٸلدٸر كٶك تەڭٸز. قۇس بيٸ – كٶز الدىم,
سول بيدٸ,
سول كٷيدٸ
جازۋعا سٶز الدىم.
سٶز الدىم تاعى دا كٶكتەمنٸڭ ەنٸ ٷشٸن,
كٶكتەمدە سٶيلەيتٸن قازاقتىڭ جانى ٷشٸن,
جازۋعا سٶز الدىم.
ٸٸ
جاۋقازىن بٷر اتتى,
قىرلاردا گٷل ٶردٸ,
بەلدەردە قيقۋلار كەرۋەن بوپ.
دالانىڭ كەۋدەسٸن كٷيگە وراپ جٸبەردٸ,
(مەن مۇنداي سالتانات كٶرگەم جوق!)
بۇلاقتار تىم تەنتەك ٶرەن بوپ بٷلٸندٸ,
تال-تەرەك شەگٸندٸ جاردان تەز اقىلدى اپ.
بۇلتتار كٶشەتكە سۋ تاسىپ جٷگٸردٸ,
مىڭ تامىر جٶنەلدٸ لەزدە ىسىپ, لاپىلداپ.
دٷنيە قۇلپىرار دٷرك بەرٸپ جٷز ٶڭمەن,
(و, ٶمٸر, سەن نەتكەن پەردەلٸ ەڭ!)
جىلقىلار ادىرعا بەتتەيدٸ كٷزەلگەن,
شۇرقىراپ سىڭايلى بٸر-بٸرٸن كٶرمەگەن.
ساعىنىش ۇرىعى سەبٸلگەن دالا بۇل,
كٶكتەمدٸ قارسى الار سان سەزٸم ٷلبٸرەپ.
سەۋٸردە وسىلاي ەسٸنە الادى ۇل,
ەسٸنە الادى ەزٸلٸپ بۇل جٷرەك!
جاز
كٶبەلەك قاناتىنان دٸرٸل كٶرٸپ,
گٷل كٸرپٸگٸن مۇڭعا وراپ ٸڭٸر كەلٸپ.
(بٸر تولقىنعا جٷرەگٸم كٶمٸلەدٸ,
بٸر مۇراتىم كەتەردەي دٷبٸرگە ەرٸپ.)
شىر اينالىپ بوز تۇمان باسقان قىردى,
جٷگٸردٸ جەل, كٷتۋدە اسپان كٸمدٸ?
جامىلىپ سارۋايىمدى تاس مٷلگيدٸ,
سول بٸر كٷي كٶكٸرەگٸندە, و, باستان مۇڭلى.
سوزادى بايعۇز ەپتەپ ىمىرتتا «ەنٸن»,
قولىنا الاتىنداي تٷن ىرىقتى ەلٸ.
دولدانسا دٷلەي داۋىل كٷشٸنە ەنٸپ,
ورمان تٷگەل تٷيەدٸ جۇدىرىقتارىن.
بولار ما تاۋداي بيٸك سەنٸم شەگٸ,
ساعىنار تۋ دالامنىڭ كٶلٸن شٶلٸ.
كٷن – قىزدىڭ قاباعى ەلٸ اشىلادى,
ول قۇددى جٸگٸت – جەردٸڭ كەلٸنشەگٸ.
...سٶزبەن بەرٸن تاستارداي جايلاپ ماتاپ,
بەرسەم بە ەكەن مەن بارلىق ايعا اتاقتى اپ.
بۇل مەزگٸل دە جارق ەتەر جاسىن بولىپ,
قالسام ەكەن سٷگٸرەتٸن قايدا ساقتاپ?!
التايدى اڭساۋ
التاي – التاي بولعالى يىعىڭدى قار باسىپ,
جىراۋ جىلدار جىلىستاپ, جىرىڭدى ايتتى الماسىپ.
(مەنٸڭ بالا كٷنٸمە – جالاڭاياق وت بەرگەن,
سەنٸ سٷيەم ٶزٸڭدەي ادال, البىرت كٶكتەممەن.)
تاۋ تۇلعاڭمەن تاڭ نۇرىن پەيٸلدەنە ۇرتتاپ,
ەجٸمٸڭدە جٸپسٸگەن تۇر عاسىرلار تۇنىپ ناق.
جۇمەكەنگە ۇقساتىپ ارتىق كٶرگەم نەدەن مەن –
اۋماي قالىپ تۇرعانىڭ سودان بولار ٶلەڭنەن.
سەكٸلدەنٸپ اق قايىڭ ەرتٸس كەلٸپ ەمٸنٸپ,
سەكٸلدەنٸپ قاراعاي ساۋ ەتٸسٸپ, شەگٸنٸپ –
ماعان عانا ۇنايدى القام-سالقام تۇرىسىڭ,
كٶكٸرەگٸڭدە پىرىلداپ جاتسام سوسىن تٷن ٸشٸ .
تىڭداۋ ٷشٸن مەن كەيدە قۇيقىلجىعان قۇس ەنٸن,
ساعان قاراي ٷكٸدەي تٷنەك جارىپ ۇشامىن.
جاتام سوسىن بالبىراپ ماڭدايىمدا تاڭ اتىپ,
التىن كٷنگە كەكٸلٸن ارعىماعىم جالاتىپ.
كەسەسٸنە شىق قۇيىپ شٶلٸركەگەن قىر وتى,
جۇتادى دا تامسانىپ, قاۋلاسادى دٷر ەتٸپ.
بۇلاعىڭمەن ەتەكتە جاتسام بٸرگە كٷي تاسىپ,
تۇما بٸتكەن جيىلىپ كەتەتٸندەي ۇيقاسىپ.
كٷرەڭشەڭنٸڭ باسىندا كٷلتەلەنگەن ٷمٸتٸم,
ساعان عانا جەتەلەر سارىعىم بوپ كٷنٸ-تٷن.
جٷرەم سوسىن جٷرەكتە جىلۋى – دٷر وتتى ٷرلەپ,
جانارىمدا تۇرادى ساعىنىشىم تەك گٷلدەپ!
التاي, التاي ەۋ باستان بولعان انام ٶزٸڭ دەپ,
كٶك جٷزٸنەن ساۋلايمىن جاڭبىر بولىپ – سەزٸم بوپ.
كەمسەڭ قاعىپ جەتەمٸن كەيدە ٶزٸڭە مۇڭ سىندى,
سەندەي بەرٸك ساقتايدى بۇل عالامدا كٸم سىردى?
كٷن قىزى
قاناتىنا قۇس كٶكتەم,
ساعىنىشتى مٸنگٸزٸپ.
كٶگٸلدٸر كٶك تٷس بوپ مەن,
جالعايمىن سان تٷندٸ ٷزٸك.
جۇلدىزداردىڭ گٷل اشقان,
ەرٸنٸنەن سٷيگٸزٸپ.
قايتام سوسىن ۇلى اسپان –
جٷرەگٸمدٸ كٷيگٸزٸپ.
الاتاۋدىڭ بال تٷنٸن,
ماحابباتقا كٶرپە عىپ.
سۇلۋ سەۋلە بالتىرىن,
سٷيدٸ ٸڭكەرلٸك – ەركەلٸك.
ەرٸنٸنەن شوق تامىپ,
مۇز ەرنٸمدٸ ايمالار.
عاشىق جانىم وتقا انىق,
كٶبەلەككە اينالار.
بٶلەسە دە اقپان مۇڭ,
ىزعار ٶپسٸن كەشكٸلٸك.
مەنٸ ٶرتەپ جاتقانىن,
كەتتٸ كٷن قىز كەش بٸلٸپ.
