س.ج.اسفەنديياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پۋلمونولوگييا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتٸ, مەديتسينا عىلىمنىڭ كانديداتى پۋلمونولوگ دەرٸگەر نازيما زەرۋبەكقىزى پنەۆمونييا مەن كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنە قاتىستى كٶپشٸلٸك اراسىندا جيٸ قويىلاتىن سۇراقتارعا جاۋاپ بەردٸ.
نازيما زەرۋبەكقىزى, اۋرۋعا شالدىققان ادامدار ٶكپەسٸنٸڭ قابىنعانىن بٸلمەي قالادى نەمەسە كەش بٸلەدٸ سەبەبٸ نەدە?
– كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسى (COVID-19) – جەدەل جۇقپالى اۋرۋ SARS CoV-2 كوروناۆيرۋسىنىڭ جاڭا شتامى اۋا-تامشىلى جەنە جاناسۋ ارقىلى بەرٸلەدٸ. اتى ايتىپ تۇرعانداي SarsCOV 2 - «Severe acute respiratory syndrome-related» بۇل جەدەل رەسپيراتورلىق سيندرومعا بايلانىستى داميتىن ەرٸ اۋىر ٶتەتٸن اۋرۋ.
يە, بۇل پنەۆمونييانى كەيبٸر ناۋقاستار سەزبەي قالادى, ول ادامنىڭ يممۋندىق جٷيەسٸنە, ۆيرۋستىڭ قانشالىقتى مٶلشەردە جۇققانىنا, ادام اعزاسى ۆيرۋستىڭ بولۋىنا قانشالىقتى تەز جاۋاپ بەرە باستايدى سوعان بايلانىستى. اعزاعا تٷسكەن سوڭ بٸرنەشە ۋاقىتتان كەيٸن ياعني, ورگانيزم ۆيرۋسپەن كٷرەسۋدٸ باستاعاندا, اۋرۋدىڭ كلينيكالىق بەلگٸلەرٸ كٶرٸنە باستايدى. مۇرىن ارقىلى كٸرگەن ۆيرۋس, جوعارعى تىنىس جولدارىنان ەنٸپ تٶمەنگٸ تىنىس جولدارىنىڭ ديستالدٸ بٶلٸگٸنٸڭ ەپيتەليالدٸ جاسۋشالارى رەتسەپتورلارىن قوزدىرىپ قۇرعاق جٶتەل, دەمٸكپە شاقىرادى. بۇل ٶكپەنٸڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸنٸڭ زاقىمدانۋىن كٶرسەتەدٸ. كلينيكالىق بەلگٸلەر تەك 9-12 كٷن ارالىعىندا كٶرٸنٸس بەرۋٸ مٷمكٸن, سوڭىندا اۋىر اسقىنۋ تۋدىرادى. نەگٸزٸندە قالىپتى جاعدايدا ادام ٶكپە قىزمەتٸنٸڭ بارلىق مٷمكٸندٸگٸن پايدالانا بەرمەيدٸ, تەك سپورتپەن شۇعىلداناتىن ادامدار ٶكپە قىزمەتٸن 100 پايىزعا پايدالانادى, سوندىقتان دا كەيبٸر كەزدە ٶكپە قىزمەتٸنٸڭ ناشارلاعانىن العاشقى كەزدە سەزبەي قالۋى مٷمكٸن. كەيٸن اسقىنعاندا عانا دەمٸكپە, اۋىر رەسپيراتورلىق ديسترەسس سيندرومىمەن مٷشكٸل حالدە اۋرۋحاناعا تٷسٸپ جاتادى.
– كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ ەركٸمدە ەرتٷرلٸ فورمادا ٶتەدٸ, ول ادامنىڭ اعزاسىنا بايلانىستى ما?
– كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنٸڭ ەركٸمدە ەرتٷرلٸ دەڭگەيدە ٶتۋٸنە بٸرٸنٸشٸدەن جۇقتىرىلعان ينفەكتسييانىڭ ۆيرۋلەنتتٸلٸگٸنە, ۆيرۋستىڭ جۇقتىرعىشتىق دوزاسىنا, ەكٸنشٸدەن ناۋقاستىڭ يممۋندىق جٷيەسٸنە, اعزانىڭ ينفەكتسيياعا قارسى تۇرۋ قابٸلەتٸنە, ناۋقاستىڭ جاسىنا, قوسىمشا اۋرۋلارىنا, قاۋٸپ-قاتەر فاكتورلارىنا بايلانىستى. كەيدە ۆيرۋس جۇقتىرعان ناۋقاستار كٶپ مٶلشەردە ٶز بەتٸنشە انتيباكتەريالدٸ دەرٸلەردٸ, ۆيرۋسكا قارسى دەرٸلەردٸ ەسەپسٸز, دەرٸگەردٸڭ تاعايىنداۋىنسىز ٸشٸپ, يممۋنيتەتٸن تٶمەندەتٸپ, اعزانىڭ قارسى تۇرۋ قابٸلەتٸن ٶزدنرٸ ەلسٸرەتٸپ جاتاتىن جاعداي جيٸ كەزدەسەدٸ. نەگٸزٸ پاتوگەنەزٸندە ۆيرۋس الۆەولوتسيتتەردٸ زاقىمداپ, يممۋنوقابىنۋلىق سيندروم شاقىرادى, سونىمەن قاتار پاتوگەنەتيكالىق تۇرعىدا COVID-19 ۆيرەمييامەن, جەرگٸلٸكتٸ جەنە جٷيەلٸك يممۋنقابىنۋشىلىق ٷردٸسمەن جٷرەدٸ. ول كواگۋلياتسييانىڭ بەلسەندٸلٸگٸن, ەندوتەلييدٸڭ قابىنۋىن, گيپوكسييا, ماكرو جەنە ميكروترومبوزدار شاقىرىپ سيمپتومسىز تٷرٸنەن كلينيكالىق ايقىن ينتوكسيكاتسييا, جوعارى قىزۋ, ٶكپە, جٷرەك, بٷيرەك, اسقازان-ٸشەك جولى قانتامىرلارىنىڭ ەندوتەليي زاقىمدالۋىمەن, ورتالىق جەنە پەريفەرييالىق جٷيكە جٷيەسٸنٸڭ اۋىر اسقىنۋىمەن كٶرٸنەدٸ.
– يٸس پەن دەم سەزبەۋ جرۆي بەلگٸسٸ مە, ەلدە كۆي مە?
– يٸس پەن دەم سەزبەۋ نەگٸزٸندە كوروناۆيرۋستىڭ بەلگٸلەرٸ, بٸراق اللەرگييالىق جەنە جرۆي كەزٸندەگٸ رينيت بەلگٸلەرٸ دە بولۋى مۋمكٸن, سوندىقتان ەكەۋٸن جاقسىلاپ اجىراتىپ الۋ كەرەك. كوروناۆيرۋس كەزٸندە تەك قانا دەم مەن يٸس سەزۋ بۇزىلىپ قويمايدى, قوسىمشا ٸشتٸڭ ٶتۋٸ, بٶرتپەنٸڭ پايدا بولۋى, بۇلشىق ەتتەردٸڭ اۋرۋى سيياقتى قوسىمشا بەلگٸلەر دە كٶرٸنٸس بەرەدٸ. بٸر عانا يٸس سەزبەي قالۋ سيسپتومى بولسا, كوروناۆيرۋس بولدىم دەپ ۋايىمداۋ ارتىق, ناقتى دياگنوز قويۋ ٷشٸن قالعان سيمپتومداردىڭ بولۋى قاجەت. يٸس پەن دەم سەزبەي قالۋدى ۆيرۋستىڭ مۇرىن شىرىشتى قاباتىنداعى نەرۆ ۇشتارىن زاقىمدانۋىنان دەپ تٷسٸندٸرۋگە بولادى, ول 1-2 اپتا كٶلەمٸندە قالپىنا كەلەدٸ.
– قازٸر حالىق اراسىندا پنەۆمونييادان جازىلعان ادامعا مونشاعا تٷسۋگە بولمايدى دەگەن پٸكٸر قالىپتاسقان. راسىندا سولاي ما?
– كورونوۆيرۋسى بار ادام مونشاعا تٷسۋدەن باس تارتقانى دۇرىس, ۆيرۋس جۇقتىرعان كەيبٸر ادامدار مونشاعا بارىپ تەرلەپ, يممۋنتيتەتٸمدٸ كٶتەرەمٸن, اۋرۋدان تەز ايىعامىن دەپ ويلايدى, ول دۇرىس تٷسٸنٸك ەمەس. ادامدار اۋرۋدان ايىقتىق, پنەۆمونييا جوك دەپ مۇنداي نەرسەگە مەن بەرمەي ٶزٸنٸڭ جاعدايىن جاقسى سەزٸنگەننەن كەيٸن جيٸ مونشاعا تٷسٸپ, جاعدايىن ۋشىقتىرىپ جاتادى. ناۋقاستار ۇزاق ۋاقىت ىستىق بۋمەن تىنىستاۋعا جەنە قاتتى بۋلانعان جەردە كٶپ وتىرۋعا بولمايدى, سەبەبٸ ىستىق اۋا زاقىمدانعان ٶكپەنٸڭ جەنە جوعارعى تىنىس جولدارىنىڭ ٸسٸگٸن تۋعىزىپ, تۇنشىقتىرادى. بٸز ۆيرۋستىڭ ادام اعزاسىنان قاشان تولىق شىعىپ (ۆيرۋس ەليميناتسيياسى), ناقتى ايىعاتىن كٷنٸن بٸلە بەرمەيمٸز. بۇل بارلىعىڭىزعا مەلٸم جاڭا ۆيرۋس جەنە اعىمى تولقىن تەرٸزدٸ, سوزىلىڭقى ٶتەتٸن اۋرۋ بولعاندىقتان, كٷندەلٸكتٸ تٷسٸپ جٷرگەن سەبەلەككە (دۋش) شومىلا تۋرعان جٶن بولادى.
– پۋلمونولوگ دەرٸگەر رەتٸندە قانداي كەڭەس بەرەر ەدٸڭٸز?
«ادامداردىڭ ۆيرۋس بەلگٸلەرٸنە باسا نازار اۋدارعانى ابزال. دەنساۋلىققا مەن بەرگەن جٶن. پنەۆمونييامەن اۋىرعان ناۋقاستارعا ۇزاق ۋاقىت بويى رەابيليتاتسييا كەرەك. سوندىقتان ناۋقاستاردان سابىرلى بولۋىن سۇرايمىز. سول ٷشٸن ادامدار بۇل اۋرۋدىڭ ۇزاق اعىمدى جەنە تولقىن تەرٸزدٸ جٷرەتٸنٸن ەستەن شىعارماۋى تيٸس. ۇزاق ەرٸ كٶپ مٶلشەردە انتيبيوتيك ٸشۋدەن باس تارتۋ قاجەت.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
