فوتو: اشىق دەرەككٶز
يە, وسى بٸر «كٶك جيگۋليدٸ» تىڭداعان سايىن شەشەم ەسٸمە بٸردەن تٷسەدٸ. بٸر جاعىنان ەزۋ تارتىپ كٷلەم, ەكٸنشٸ جاعىنان شەشەمە كٶرسەتٸلگەن قورلىقتاردى ويلاسام ەشكٸمدٸ دە كەشٸرمەيمٸن. ابايدى اقتاپ الۋ ٷشٸن قۇنانبايدى قارالايتىنداي ەمەس. قالاي بولدى سولاي جازامىن. شەشەمنٸڭ كٶڭٸلٸ ٷشٸن.
ٷندەمەس ەكەم شارۋاعا مىقتى بولىپ اتاقتى شوپان اتانىپ العاشقى كٶك جيگۋليدٸ مٸنگەندەردٸڭ بٸرٸ ەكەن. يە, كٶك جيگۋلي... كٶك جيگۋليگە مٸنگەن ەكەمە قانات بٸتٸپ, تٶرت دوعالاقتىڭ جەلٸ بٸراز جەلپٸلدەتٸپ جٸبەرسە كەرەك. سول كٶك جيگۋليمەن مەنٸڭ شەشەمدٸ اۋدان ورتالىعى ويىلدان مال اۋىلعا الىپ قاشىپ كەلٸپتٸ. اراعا دەلدال بولعان اۋدان ورتالىعىنداعى تۋىسى, ەرٸ قۇرداسى تانىستىرىپ, تابىستىرعان كٶرٸنەدٸ. ال شەشەم كٶك جيگۋليگە قىزىقپاعان. شەشەمنٸڭ ەكە- شەشەسٸ ياعني ناعاشى اتا-ەجەم ٶتە قاتتى قاراپتى. ەر بالا قۇساپ جۇمساپ, بويجەتكەن قىزدىڭ كٶڭٸلٸمەن, قازٸرگٸدە پەرەحودنىي ۆوزروستى ولار ۇرماپتى.«شۇعىلا» كينوتەاترىندا كينونىڭ ورتاسىندا شەشەسٸ تاياقتاپ تالاي قۋىپ ەكەلگەن.«قۋ قانشىق, ەكٸقابات بوپ قالاسىڭ» قۇربىلارىنىڭ, ەلدٸڭ كٶزٸنشە ٷيگە قۋىپ تىعادى ەكەن. الدا-جالدا كەشكٸلٸك قۇربىلارى كەلسە ولاردى ەۋدەم جەرگە تاياقتاپ ايداپ تاستايدى ەكەن.
ٷنسٸز ەمەس ەرينە. ايعايى ەكٸ كٶشە ەرٸ ەستٸلٸپ جاتادى. قىز بالانىڭ تەربيەسٸنە وسىلاي قاراعان ناعاشى اتا-ەجەم: «يٸرٸلگەن قانشىقتار, جەلپٸلدەمەي جوعالىڭدار», — دەپ قاقپانىڭ ەسٸگٸن ٸشتەن تارس قىپ بەكٸتٸپ الادى.
وبششىم شەشەم بۇل ٷيدەن قۇتىلۋ ٷشٸن باقىتتى ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن مٸنەزٸ بٸرتوعا, شوپان, استىندا كٶك جيگۋليٸ بار ەكەمنٸڭ ەتەگٸنەن ۇستاپ كەتە بەرٸپتٸ.
ەكەم ەكەۋٸ باقىتتى بولعانىمەن شەشەمدٸ ادۋىندى ەنە قارسى الىپتى. ەكەم تٷزدە, شەشەم ٷيدە. ەنەسٸ ياعني مەنٸڭ ەجەم شەشەمدٸ كٷندە تٷتٸپ جەيدٸ. ەلگە, اۋىلعا جامانداپ شىعادى. بالاسىنا دا بوي بەرمەيدٸ. ەكەمٸز شەشەسٸنە ەشتەڭە دەي المايدى. سٶيتٸپ بٸر اۆچاركادان قاشىپ كەلگەن شەشەم ەكٸنشٸ الابايعا تاپ بولادى.
بٸر ەكٸلٸ بالالى بولادى. بٸراق ەنەسٸ بالا باقپايدى.«بٸر ەتەگٸمدٸ سارىالا, بٸر ەتەگٸمدٸ قارالا قىپ بالا باعىپ وتىراتىن جايىم جوق. ولجابايدىڭ تۇقىمىن كٶبەيتەم دەپ ماعان بۇلدانبا» - دەيدٸ.
اقىرى نە كەرەك شەشەم كٶك جيگۋليگە قىزىعىپ كەلگەن بوپ شىعادى. ەلدٸڭ ەنە-ابىسىندارى شەشەمدٸ تابالاعىش-اق. قوناقتىقتاردا ەرٸ يتەرٸپ, بەرٸ جىعىپ, تالاي قاعاجۋ كٶرسەتكەن. كەلٸنشەگٸن قورعايتىن ەكەم جوق. ەڭ باستىسى ٷيدە مە, ٷيدە, امان با امان.
ەسەسٸنە شەشەمدٸ اۋىلداعى قايناعالارى قاتتى سىيلاپتى. جاقسى كٶرٸپتٸ. تالاي ٷلكەن كٸسٸلەر شەشەمدٸ ٸزدەپ وتىرادى ەكەن. ەنە-ابىسىندارى شاقىرماسا قايىناعالار بالا جٷگٸرتٸپ شاقىرتىپ الادى ەكەن.«كەلٸنجان, اينالايىن» دەپ وتىرعان اۋىلدىڭ شالدارىن كٷنٸ كەشەگٸگە دەيٸن ٶزٸم كٶردٸم.
ەكەمنٸڭ قالادا ٸنٸسٸ بار. جەڭگەم ورىسقول, مۇعالٸم. ەجەمٸز قولىندا قىزىل سٶمكەسٸ بار قالا مەن اۋىلدى جول قىلىپ بارىپ كەلٸپ جٷرەدٸ. بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ بەس بالاسىنىڭ ۋ شۋىن جاقتىرمايدى. قالاداعى بالاسىنىڭ اق بٶلكە جەپ بٸزدەردٸڭ قارا ۇن جەيتٸنٸمٸزدٸ سول كٸسٸدەن بٸلدٸك. بٸردە شەشەم مەن ەجەم كەلٸپەي قالىپ, كەرٸسكەن. ٶسە كەلە شەشەمنٸڭ دە تٸلٸ شىقتى عوي. شىعاردى عوي.
«ەلدٸڭ شەشەلەرٸ پەنسيياسىن نەمەرەلەرٸنە بەرٸپ ٷيٸندە وتىر. ال سەن بولساڭ ەكٸ ورتانى جول قىلىپ بٸزدٸ جامانداپ بٸتتٸڭ. ەكٸ ورتادا ەرلٸ-بەرلٸ نە ٸستەپ جٷرسٸڭ» — دەسە, جارىقتىق ەجەمٸز: «شالقىپ جٷرمٸن, مەن بولۋعا ارتىڭا قارا» دەگەن ەكەن.
نەمەرە باعۋ, ٷيگە كٶمەكتەسۋگە باس اۋىرتپاعان ەجەم ٶمٸر بويى شەشەمدٸ ەلگە جامانداۋمەن بولدى. اقىرى قالاداعى بالاسىنا كٶشٸپ تىندى. بٸراز جىلدان كەيٸن قايتا كٶشٸپ كەلدٸ. قالاداعى ورىسقول جەڭگەمٸز كەمپٸردٸڭ ىرباڭىن ناعىلسىن. جۇمىسقا ساپ بالا باقتىرىپ قويعان. ال بٸزگە كەلسە...
ەڭ سوڭىندا اياقتان جٷرە الماي اۋرۋ مەڭدەپ جاتىپ قالدى. ٶز ەجەم وسىلاي جاتا تۇرسىن ناعاشى ەجەمە كەلەيٸك. ەشكٸمدٸ بەتٸنە قاراتپاعان ناعاشى ەجەم دە قارتايىپ, قۇدايىنداي قۇلى بولعان ٶبەكتەگەن بالاسى القاش بوپ شىعىپ وتباسىنىڭ بىت-شىتىن شىعاردى. ناعاشىمنىڭ اتى قۇرال. ونىڭ الدىنداعى ەكٸ قىزدى مال ەسەبٸنە ساناماعان ناعاشى اتا ەجەم وسى ناعاشىمدى تۋعاندا ٶلەردەي قۋانىپتى. «مٸنە, باسىمىز ەندٸ قۇرالدى دەپ قۇرال قويعان ەكەن. كەيٸن ول تەك قۇرال ەمەس اققۇرال بوپ ٶستٸ. قۇداي وعان ەكٸ رەت شانس بەردٸ. ەكٸ رەت وتباسىن قۇردى. كٷيلٸ تۇردى. بٸراق اراقتىڭ قۇلى بولدى. اقىرى سول قۇرالى قۇرتىپ تىندى. سول بالا ٷشٸن سەكسەنگە تايانعان كەمپٸر شال ايىرىلىستى. ناعاشى ەجەم بٸزدٸڭ ٷيگە كەپ جاتىپ الدى. كەيٸن شالى ٶلدٸ.
مەنٸڭ بايعٷس شەشەم ەكٸ كەمپٸردٸ باعىپ قالا بەردٸ. بٸرنەشە جىلدان سوڭ ەكەۋٸ دە جٷرە الماي جاتقان كٷيٸ 14 جىل ٶمٸر سٷردٸ. شەشەم 14 جىل ولاردىڭ استىن تازالاپ, گارشوگىن تٶكتٸ. سوندا ەكٸ كەمپٸردٸڭ اۋزى تىيىلعان جوق. شەشەمنٸڭ شىرايىن شىعارمادى. ٷيگە كەلگەن كٸسٸگە جامانداپ قالۋدى جالعاستىرا بەردٸ. كەزٸندە كٷن كٶرسەتپەگەن ەكٸ كەمپٸر قۋات كەتكەندە شەشەمە كەپ جاتىپ العانى ازداي ەكەۋٸ دە ٶز بالدارىن كٶپ ۋايىمداپ (بٸزدٸ كٶتٸ قۇرلى كٶرمەي) پەنسييالارىن جٶنەلتٸپ, نەمەسە بەرٸپ جٸبەرۋدٸ قويمادى. كەڭشار تاراپ, جۇمىس جوق, كەشەگٸ الاساپىران ۋاقىت قوي.
بٸر جىلى بٶلمەدە سەكٸ, ونىڭ ٷستٸندە ەكٸ كروۆاتتا جاتقان ەكٸ ەجەم بٸر-بٸرٸنە: «سەنٸڭ كەرەمەت كەلٸنٸڭ دەسە ەكٸنشٸسٸ سەنٸڭ كەرەمەت قىزىڭ» دەپ اتىسىپ وتىراتىن.
بٸر كٷنٸ شەشەم جارىلدى. جارماي قويمادى ەكٸ باعىم.«مەنٸڭ بەس بالام بار. بايىم جۇمىستا جوق. مەنٸڭ بالالارىما جاندارىڭ اشىماي ما? نەمەسە بايىم سٶيلەمەي مە? مەن ۇناماسام, بۇل ٷي ۇناماسا قازٸر اپارىپ تاستايمىن اسىل ۇلدارىڭا. ۇلدارىڭ تۇرعاندا مەن باعۋعا مٸندەتتٸ ەمەسپٸن» —دەگەندە ەكٸ ەجەم جىم بولعان. بٸراق پىش-پىشتاۋىن قويعان جوق.
ەكٸ ەجەم بٸرٸ 84-كە, بٸرٸ 86-عا كەپ قايتتى. ەبدەن ەلسٸرەپ بارىپ پەنسييا تٷگٸلٸ جان قايعى بوپ 3 جىل جاتقاندا شەشەم ەكەۋٸنٸڭ اقشاسىن ٶزدەرٸنە جاراتتى. ەشقانداي مەسەلە بولعان جوق. بارلىق كەدەسٸ, بەيٸتٸ اعايىننان اقشا سۇراۋسىز ٶتتٸ. ۇسىناقتى شەشەم جيناعان ەكەن.
كەيٸن بٸردە شەشەمنٸڭ قوس كەمپٸردٸڭ كٶرسەتكەن قورلىقتارىن ايتىپ, قۇلازىپ وتىرىپ:«مەن ەكەۋٸن باققانىمدى بۇلدامايمىن. بٸراق قارتايعاندا, قۋات كەتكەندە كەرەمەت ۇلدارىنا بارماي ماعان كەلٸپ جاتىپ العاندارى قينادى. ونىمەن قويماي مەنٸ ٶلگەنشە مويىنداماي كەتكەندەرٸ جانىما قاتتى باتتى» دەدٸ.
ەكٸ ەجەمدٸ دە كٶزٸم كٶردٸ. جاقسى جاقتارى بار شىعار. بٸراق ٶزٸم كٶرگەندە 50:50.ول كەزدە كەرتايعان ەدٸ. ال جاس كەزٸندە شەشەمە...
ادام ٶلگەندە نەگە جىلايدى? جاقسى بولعاسىن جىلايدى. مەن بايعٷس ەجەلەرٸمدٸ ايايمىن. مەيٸرٸمٸن تٶككەندە قازٸر جىلاپ وتىرار ەدٸم ەسكە الىپ. سٶزدٸڭ شىنى كەرەك ەكٸ كەمپٸر ٶلگەندە بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ بەس بالاسى اسا قينالا قويعان جوق. قينالماق تٷگٸلٸ قازٸر تٸپتٸ ەسكە المايدى دا. وعان كٸنەلٸ ٶزدەرٸ. تەك توپىراقتارى تورقا بولسىن! كەشٸر, ەجەلەرٸم. سەندەر تۋرالى ايتپاسام ەل شەشەمدٸ ەلٸ سولاي ويلايدى. شەشەمنٸڭ جاۋلارى ەلٸ بار. سوندىقتان شەشەمنٸڭ ەڭبەگٸ كٶرٸنبەي قالاتىن بولدى. اعايىندى جاقىنداستىرۋدىڭ ورنىنا الىستاتىپ, ەلدٸڭ اناسى ەمەس بٸر كٶمەش ناننىڭ قۇلى بولعان كەمپٸرلەر تۋرالى ايتاتۇعىن شۇناق تا جوق. تەك جاس تٷسكەن شەشەمدٸ سىيلاعان, قولداعان قايناعالارى جايلى ەلٸ ايتامىن.
مەن بۇل ەڭگٸمەنٸ نەگە جازىپ وتىرمىن? قازٸر اينالامدا الدىنا كەلسە تٸستەيتٸن, ارتىنا بارسا تەبەتٸن, جاستاردى مويىندامايتىن شالدار كٶپ. بايعۇس تٸرٸ جٷرسە دە سولاردى ايايمىن. ەرتەڭ ٶمٸردەن ٶتكەندە ەل ارداقتاپ ٶتٸرٸك كٶڭٸل ايتىپ, تۋرنير, كەش ٶتكٸزٸپ جاتسا بٸز قالاي ەسكە الىپ, نە دەپ پوست جازامىز دەپ قينالامىن.
سول باياعى كٶك جيگۋليمەن كەلگەن شەشەم ەكەممەن وتاسقاندارىنا كەشە 50 جىل بولىپتى. جارتى عاسىر... شەشە سەن جاستاۋ كەزٸڭدە ٷيەلمەلٸ-سٷيەلمەلٸ 5 بالامەن ٶزٸڭ قالعان, ال ەكەم سوۆحوزدىڭ جۇمساۋىمەن قىستا كەتٸپ كٶكتەمدە ٷيگە كەلگەندە بٸر تاۋىقتى دا ٶلتٸرمەي قىستان الىپ شىققانىڭدى نەگە بٸلمەگەن جۇرت? بەس بالانىڭ كٶزٸ قىلي, اياعىن اقساق, بٸر جەرٸن كەم قىلماي امان ٶسٸرگەن سەنٸ نەگە كٶرمەيدٸ جۇرت. شالىڭنىڭ ەركٸمگە جالدانىپ تاپقان اقشاسىن شاشاۋ شىعارماي جيناپ مەنٸ وقىتقانىڭدى, سەنەن تالاي قارىزعا اقشا سۇراپ كەلگەنٸن ۇمىتتى ما ساعان سىرتتاي كٷلگەن كەي ادامدار? بەس بالانىڭ ۇرى اتانباي, ەشكٸمنٸڭ باسىن جارماي, جامان اتى شىقپاي تەربيەلەنۋٸنە سەن سەبەپشٸ ەكەنٸڭدٸ مويىنداي قويماس ە. ٶيتكەنٸ ساعان كٷلگەن ادامدار ٶز باستارىنداعى شوقتى كٶرمەيدٸ عوي...
مەن شەشەمدٸ اقتاپ الۋ ٷشٸن ەشتەڭەدەن تايىنبايمىن. ٶيتكەنٸ ەل جەل سٶزگە جانى كٸرٸپ سەندٸ. ال مەن شىندىقتى جازدىم.
اۆتور: سامات نارەگەەۆ
